آتی کالا چیست؟
بازار آتی کالا یکی از زیرمجموعههای بازار بورس ایران است که فرصتهای کسب سود زیادی را پیشروی معاملهگران قرار میدهد اما معامله در این بازار، نیازمند دانش و توجه به جزئیات زیادی است. در این مقاله قصد داریم جزئیات بیشتری از بازار آتی کالا را بیان کنیم. با مطالعه این مطلب میتوانید با بازار آتی کالا، ویژگیها و نحوه عملکرد آن آشنا شوید و با آگاهی بیشتری برای کسب سود از این بازار اقدام کنید.
ثبت نام و دریافت کد آتی کالا
برای دریافت کد آتی کالا و شروع سرمایهگذاری در این بازار روی دکمه زیر کلیک کنید:
نکات کلیدی:
- بازار آتی کالا بازاری استاندارد برای معامله قراردادهای آتی است و مهمترین کاربرد آن پوشش ریسک و برنامهریزی مالی است.
- قرارداد آتی توافقی است که طی آن خرید یا فروش کالایی مشخص با قیمت معین انجام میشود اما تحویل و پرداخت وجه در آینده صورت میگیرد.
- در این بازار بدون داشتن کالا نیز میتوان موقعیت فروش گرفت و از نوسانهای قیمت سود کسب کرد.
- سه گروه اصلی فعالان بازار شامل خریداران کالا، فروشندگان کالا و نوسانگیرها هستند که هرکدام اهداف متفاوتی دارند.
- معافیت مالیاتی، کارمزدهای پایین، واریز روزانه سود و زیان و امکان برداشت سریع از حساب، از ویژگیهای مهم این بازار هستند.
- وجود اهرم مالی باعث میشود معاملهگر با سرمایهای کمتر از ارزش قرارداد، روی حجم بزرگتری از کالا معامله کند.
- دوطرفه بودن بازار امکان کسب سود هم در روندهای صعودی و هم نزولی را فراهم میکند.
- ابزارهای مشتقه بازار آتی بر اساس «دارایی پایه» تعریف میشوند و در ایران فعلا محصولاتی مانند زعفران، زیره و پسته معامله میشوند.
- بازار آتی برای افرادی مناسب است که قصد کنترل ریسک دارند و همچنین برای نوسانگیرانی که به دنبال فرصتهای سودآور هستند.
بازار آتی چیست؟
بازار آتی کالا یک مرکز مالی برای انجام قراردادهای آتی استاندارد است که شامل توافقنامهای قانونی با حد و مرز مشخص است و با هدف امضای قرارداد برای خرید یا فروش یک کالای اقتصادی در آینده با قیمت توافقشده، ایجاد شده است. کالای تحویلی در قرارداد آتی باید استاندارد کیفیت و کمیت را کسب کند و زمان و مکان تحویل آن نیز مشخص باشد. تنها متغیر در معاملات آینده در بازار آتی، قیمت است که در مرحله معامله برآورد خواهد شد. در واقع منظور از معاملات آتی، پوشش ریسک سرمایهگذاری است و این ابزار در بورس کالا مورد استفاده قرار میگیرد. استفاده از معاملات آینده، میتواند به عنوان راهکاری برای جذب نقدینگی محسوب شود و با قرار گرفتن معاملهگران و بازارسازان در کنار معاملات آتی، چرخه بورس برای پذیرایی از سرمایههای سرگردان تکمیل میشود.
محصولات مورد معامله در بازار آتی چیست؟
ابزارهای مشتقه (از جمله قراردادهای آتی)، ابزاری هستند که قیمت و ارزش آنها از یک نوع دارایی که اصطلاحا به آن «دارایی پایه» میگویند، مشتق میشود. معمولا در بورسهای کالایی دنیا، داراییهای مختلفی از جمله محصولات کشاورزی، انواع فلزات، انواع فراوردههای نفتی و سایر محصولات به عنوان دارایی پایه قراردادهای آتی در نظر گرفته میشود. در حال حاضر قراردادهای آتی کالا روی داراییهای صندوقهای طلا، گواهیهای سپرده (زعفران نگین، شمش طلا، شمش نقره، کاتد مس و...) فعال است.
قرارداد آتی کالا (Futures Contract) چیست؟
قرارداد آتی کالا، قراردادی است که در آن خریدار و فروشنده توافق میکنند مقدار معینی از کالای مشخصی را باکیفیت و قیمت معلوم، در زمان و مکان مشخص معامله کنند. به بیان ساده، منظور از قرارداد آتی این است که ما در زمان حال اقدام به خرید کالایی میکنیم اما تصمیم نداریم که همین الان کالا را تحویل بگیریم. در واقع میخواهیم چند ماه بعد، کالا را تحویل بگیریم و پول آن را پرداخت کنیم. بنابراین به قراردادی که طی آن، کالایی را اکنون و با قیمت مشخصی خریداری کنیم اما تحویل و پرداخت وجه آن در آینده صورت بگیرد، قرارداد آتی میگوییم. در این قرارداد طرفین، متعهد به تحویل کالا و پرداخت وجه آن در تاریخ مشخصی در آینده هستند و برای تضمین انجام تعهد، باید خریدار و فروشنده هر کدام مبلغی را نزد شخصی امین (بورس کالا) قرار دهند.
جالب است بدانید که قرارداد آتی، قراردادی دوطرفه است. میتوانیم بدون در اختیار داشتن کالا، همین الان کالایی با مشخصات معین را بفروشیم و در آینده (پس از چند ماه) آن را با قیمتی که اکنون توافق کردیم، تحویل دهیم و پول آن را دریافت کنیم. این نوع معامله برای افرادی که قصد دارند ریسک خود را کنترل کنند، مثل کشاورزان و تولیدکنندگان مواد غذایی، بسیار مناسب است. کشاورز میخواهد مطمئن شود در فصل برداشت محصول از نوسان قیمت در امان باشد و کارخانه هم برای برنامهریزی و بودجهبندی نیاز دارد مقدار و قیمت خریدهای آینده خود را مشخص کند. با این مثال، میزان اهمیت کنترل نوسان و میزان ریسک در معاملات آتی تا حدودی مشخص میشود.
بازار نقدی و بازار آتی چه تفاوتی دارند؟
در بازار آتی الزامی نیست که کالا یا دارایی به طور فیزیکی رد و بدل شود و برخلاف بازارهای نقدی، انتقال مالکیت فوری دارایی مطرح نمیشود. بنابراین در این بازارها بدون در نظر گرفتن این که فرد مالک دارایی باشد یا نباشد، قراردادها قابل خرید و فروش هستند.
برخلاف بازارهای نقد که پشتوانه آن تحویل دارایی است، بازارهای معاملات آتی مبتنی بر تسویه نقدی است و یکی از اهداف آن، خرید و فروش دارایی در آینده است.
بیشتر بخوانید: تفاوت معاملات آتی و اختیار معامله
مشخصات قرارداد آتی چیست؟
مشخصات و ویژگیهای قرادادهای آتی به ترتیب زیر هستند:
- سررسید قرارداد که تاریخ مشخصی است.
- نوع دارایی پایه قرارداد، به دارایی مورد معامله در قرارداد گفته میشود که توسط بورس تعیین شده است.
- مقدار دارایی پایه تعهد شده در قرارداد که به آن اندازه قرارداد گفته میشود.
- قیمت دارایی پایه تعهد شده، قیمتی است که بین طرفین قرارداد توافق شده است.
- هر دو طرف قرارداد، وجوه تضمین دارند.
- رویه تسویه حساب روزانه بر قراردادها حاکم است.
طرفین قرارداد آتی
با بررسی جدول زیر با طرفین قرارداد آتی آشنا میشوید:
| خریدار قرارداد آتی | کسی است که در موقعیت خرید (Long Position) قرار دارد. |
| فروشنده قرارداد آتی | کسی که در موقعیت فروش (Short Position) قرار دارد. |
موقعیتها در قرارداد آتی
در قراردادهای آتی با 4 موقعیت زیر مواجه میشوید:
1- موقعیت تعهدی: در قرارداد آتی، خریدار و فروشنده متعهد میشوند در سررسید قرارداد معامله را انجام دهند؛ یعنی خریدار، وجه معامله را واریز و فروشنده کالای مورد معامله را تهیه کند.
2- موقعیت تعهدی باز: یک موقعیت تعهدی است که مشتری نسبت به ایفای تعهدات موضوع آن همچنان ملتزم است.
3- موقعیت تعهدی خرید: یک موقعیت تعهدی است که مشتری با اتخاذ آن، متعهد به خرید دارایی پایه میشود.
4- موقعیت تعهدی فروش: یک موقعیت تعهدی است که مشتری با اتخاذ آن، متعهد به فروش دارایی پایه میشود.
حداکثر موقعیتهای هر مشتری حقیقی و حقوقی در معاملات آتی
بر اساس دستورالعمل اجرایی معاملات آتی، سقف مجاز موقعیتهای تعهدی باز برای مشتریان آتی توسط هیئت پذیرش و به پیشنهاد بورس و بر اساس شرایط بازار تعیین و اعلام میشود.
دارایی پایه
همانطور که اشاره کردیم، ابزارهای مشتقه (از جمله قراردادهای آتی) ابزاری هستند که قیمت و ارزش آنها از یک نوع دارایی که اصطلاحا به آن «دارایی پایه» میگویند، مشتق میشود. معمولا در بورسهای کالایی دنیا، داراییهای مختلفی از جمله محصولات کشاورزی، انواع فلزات، انواع فراوردههای نفتی و سایر محصولات به عنوان دارایی پایه قراردادهای آتی مطرح میشوند. در بورس کالای ایران اولین دارایی پایه معرفی شده در قالب قرارداد آتی، سکه طلا بود که معاملات قراردادهای آتی آن از سال 97 متوقف شد. در سالهای بعد قراردادهای آتی روی داراییهای دیگری از جمله زیره سبز، کنجاله سویا، کاتد مس و زعفران پوشال هم قابل معامله بود. در حال حاضر قراردادهای آتی روی گواهی سپرده هایی مانند شمش طلا، شمش نقره، کاتد مس و زعفران نگین و همچنین صندوقهای طلا فعال است.
نکته: احتمال افزایش داراییهای پایه از جمله قیر و سایر محصولات در آینده نزدیک بالا است.
اندازه قرارداد آتی
تمامی ویژگیهای مورد نظر یک قرارداد آتی در قالب مستندی به نام مشخصات قرارداد آتی توسط بورس کالا به اطلاع عموم میرسد. یکی از ویژگیهای اصلی یک قرارداد آتی، اندازه هر قرارداد است. در قراردادهای آتی، اندازه هر قرارداد توسط بورس تعیین میشود و سرمایهگذاران صرفا میتوانند مضربهای صحیحی از این مقدار را مورد معامله قرار دهند. در حال حاضر، اندازه قراردادهای آتی از طریق پنل معاملاتی و بورس کالا قابل مشاهده است.
شرکت در قراردادهای آتی چه مزایایی دارد؟
از جمله مزایای قراردادهای آتی میتوان به نکات زیر اشاره کرد:
- امکان پوشش ریسک (hedging) با هزینه کم: hedging این امکان را به سرمایهگذار میدهد تا با ورود به دو بازار که افت و خیز قیمتها در آن اغلب در جهت عکس یکدیگر است، ریسک خود را کاهش دهد.
- امکان سودآوری در بازار نزولی (short sell): مزیت short sell امکان فروش دارایی بدون در اختیار داشتن آن در بازارهایی است که انتظار کاهش قیمت در آن وجود دارد و خرید در قیمت پایینتری انجام میگیرد.
- امکان ورود در بازارهای بزرگتر با سرمایه کم (leverage): این مزیت موجب میشود سرمایهگذار بتواند با اندکی سرمایه، دارایی زیادی را تحت کنترل بگیرد و با پرداخت مبلغ ناچیزی از کل ارزش یک کالا، وارد قرارداد آتی شود.
- آربیتراژ (Arbitrage): فرصت دستیابی به سود بدون ریسک، از طریق ورود همزمان در دو یا چند بازار را دراختیار سرمایهگذار میگذارد.
مزایای حضور آربیتراژگران
- فاصله منطقی بین قیمت آتی و نقدی
- همگرایی قیمت آتی و نقدی
بر اساس مزایایی که برای قراردادهای آتی گفتیم، مبادله کنندگان در یکی از گروههای زیر قرار خواهند گرفت:
| پوششدهندگان ریسک (Hedgers) | هدف این گروه از مبادلهکنندگان، کسب سود نیست؛ بلکه آنها در پی استفاده از پوشش ریسک ناشی از تغییرات هستند. |
| نوسانگیران (Speculators) | نوسانگیران قصد مبادله کالای مورد قرارداد را ندارند و تنها بر اساس پیشبینیهای خود از شرایط بازار و وضعیت قیمت در آینده، اقدام به خرید و فروش قراردادها میکنند و در حقیقت از نبود ثبات و نوسان قیمت، درآمد کسب میکنند. |
| آربیتراژگران (Arbitrageurs) | این گروه ،خریداران و فروشندگان همزمان هستند که از اختلاف قیمت یک کالا به طور همزمان در دو یا چند بازار متفاوت، سود کسب میکنند. |
نکات مرتبط با قراردادهای آتی کالا
در ادامه نکات و موضوعاتی که قبل از شروع معامله در این بازار باید بدانید را به شما معرفی میکنیم.
حداقل تغییر قیمت سفارشات (tick price)
در وارد کردن قیمت سفارشات، در سامانه معاملات آتی با یک محدودیت روبهرو هستیم. به این صورت که اگر حداقل تغییر قیمت برابر 500 تومان باشد، قیمتهای وارد شده به سیستم باید حتما مضربی از ۵۰۰ تومان (معادل ۵,۰۰۰ ریال) باشد، یعنی تغییر قیمتها در آتی باید ۵۰۰ تومان به ۵۰۰ تومان انجام شود. به عنوان مثال معاملهگری که قصد وارد کردن سفارشی با قیمت ۱۱,۲۵۷,۴۴۰ ریال را دارد، ناچار است سفارش خود را روی یکی از قیمتهای ۱۱,۲۵۵,۰۰۰ یا ۱۱,۲۶۰,۰۰۰ قرار دهد.
نکته: حداقل قیمت تغییر سفارش در بازارهای مختلف متفاوت است و با توجه به شرایط بازار تعیین میشود.
سقف موقعیت تعهدی باز
بر اساس دستورالعمل اجرایی معاملات آتی، اتخاذ موقعیتهای تعهدی باز با محدودیتهایی روبهرو است، به این معنی که یک مشتری مجاز نیست بیش از حد معینی که توسط هیئت پذیرش تعیین میشود موقعیت تعهدی اخذ کند. سقف موقعیتهای تعهدی باز هر مشتری با توجه به شرایط بازار تعیین میشود و از ابتدای راه اندازی بازار آتی تا کنون این سقف چندین بار تغییر کرده است. مزیت اصلی قراردادن سقف موقعیت تعهدی این است که یک مشتری با پول زیاد نمیتواند بر قیمتها تاثیر عمدهای داشته باشد یا این که به نحوی با قیمتها بازی کند. هر چه تعداد فعالان بازار بیشتر باشد، امکان این که یک نفر بتواند تاثیر عمدهای در قیمتها بگذارد، کمتر میشود و به تبع آن بورس میتواند سقف موجود را افزایش دهد.
نکته: هم اکنون موقعیتهای تعهدی برای مشتریان حقیقی و حقوقی دارای سقف نیست اما در برهههای خاصی از زمان ممکن است با توجه به شرایط بازار، سقفهای جدیدی توسط بورس کالا تعیین شود.
| سقف موقعیتهای باز | ساعت معامله | اندازه قرارداد | نماد معاملاتی | دارایی پایه |
| اشخاص حقیقی و حقوقی: 1000 موقعیت در هر نماد معاملاتی | شنبه تا چهارشنبه: پیش گشایش: 11:45 تا 12 حراج پیوسته: 12 تا 15 | 100 گرم زعفران | SAF | زعفران رشته ای بریده ممتاز (نگین) |
| اشخاص حقیقی و حقوقی: 500 موقعیت در هر نماد معاملاتی | شنبه تا چهارشنبه: پیش گشایش: 11:45 تا 12 حراج پیوسته: 12 تا 18 | 1000 واحد | ETC | صندوق طلای لوتوس |
اشخاص حقیقی و حقوقی: 2000 موقعیت در هر نماد معاملاتی | شنبه تا چهارشنبه: پیش گشایش: 11:45 تا 12 حراج پیوسته: 12 تا 18 | یک گرم | GB | شمش طلای خام 995 |
| اشخاص حقیقی و حقوقی: 4000 موقعیت در هر نماد معاملاتی | شنبه تا چهارشنبه: پیش گشایش: 11:45 تا 12 حراج پیوسته: 12 تا 18 | 1000 واحد | KB | صندوق طلای کهربا |
| اشخاص حقیقی و حقوقی: 4000 موقعیت در هر نماد معاملاتی | شنبه تا چهارشنبه: پیش گشایش: 11:45 تا 12 حراج پیوسته: 12 تا 18 | 1000 واحد | JZ | صندوق طلای دنای زاگرس (جواهر) |
| اشخاص حقیقی و حقوقی: 5000 موقعیت در هر نماد معاملاتی | شنبه تا چهارشنبه: پیش گشایش: 11:45 تا 12 حراج پیوسته: 12 تا 18 | 10 گواهی سپرده شمش نقره (معادل 10 گرم نقره) | SIL | گواهی سپرده شمش نقره |
| اشخاص حقیقی و حقوقی: 5000 موقعیت در هر نماد معاملاتی | شنبه تا چهارشنبه: پیش گشایش: 11:45 تا 12 حراج پیوسته: 12 تا 18 | 10 گواهی سپرده مس کاتد (معادل 10 کیلوگرم مس کاتد) | COP | گواهی سپرده مس کاتد |
توجه به این نکته لازم است که سقف موقعیت باز، اشتباها نباید به عنوان سقف تعداد معاملات در نظر گرفته شود چرا که تعداد معاملات در یک جلسه معاملاتی سقفی ندارد و مشتریان میتوانند هر تعداد بار که میخواهند موقعیتهای خود را باز و بسته کنند؛ با این حال نباید در هیچ لحظهای بیش تر از تعداد سقف موقعیت، موقعیت باز (در هر سررسید) داشته باشند.
مفهوم سررسید در بازار قراردادهای آتی
سررسید در بازار آتی، عبارت است از آخرین روز معاملاتی که در مشخصات قرارداد آتی به منظور تعیین تکلیف قرارداد (بسته شدن قرارداد یا تحویل آن) اعلام میشود. تاریخ سررسید قراردادهای آتی روی یک کالا به صورت استاندارد و مشخص توسط بورس تعیین میشود و فقط برای سررسیدهای معینی که تعیین شده، امکان انجام معاملات آتی وجود دارد. ماههای سررسید قرارداد آتی میتواند بنا به تعیین بورس کالا در هر ماه از سال باشد. طبق ضوابط بورس کالای ایران برای بازگشایی هر نماد معاملاتی باید حداقل ۳ روزکاری قبل از تاریخ نخستین روز معاملاتی آن از طریق سایت رسمی بورس کالای ایران اطلاع رسانی شود. به عنوان مثال، قرارداد آتی تحویل اردیبهشت ماه در تاریخ 1404/10/21 بازگشایی شده و تاریخ سررسید آن 1405/02/25 است. معمولا روی هر دارایی پایه 1 تا چند سررسید فعال وجود دارد.
نماد معاملاتی
هر سررسید با یک نماد مشخص در تابلو معاملات نمایش داده میشود. هر نماد معاملاتی متشکل از نام کالا، ماه و سال قرارداد است و تمامی نمادهای معاملاتی باید به تصویب هیئت پذیرش رسیده باشند. نمادهای معاملاتی قراردادهای آتی براساس سال و ماه قرارداد نامگذاری میشوند که بر این اساس، هر نماد معاملاتی به صورت GBMMYY نمایش داده میشود. در این عبارت، دو حرف اول مخفف دارایی پایه است یعنی در اینجا GB مخفف شمش طلا (GoldBar) و MM علامت اختصاری ماه قرارداد است که به صورت حروف نمایش داده میشود و YY نشاندهنده سال قرارداد است.
به عنوان مثال، نماد معاملاتی GBDY05 نشان دهنده قرارداد آتی شمش طلا تحویل دی ماه 1405 است. براین اساس شما هر سررسید را با نام اختصاری آن میشناسید، درست مانند سهام که هر سهم با نماد خاص خود شناخته میشود. معمولا در نماد هر سهم، حرف اول نشاندهنده صنعتی است که شرکت مورد نظر در آن فعالیت دارد و مابقی خلاصهای از نام شرکت است. مانند «خپارس» که حرف «خ» نشاندهنده گروه خودرو و قطعات است و «پارس» مخفف نام شرکت است یعنی «پارس خودرو».
حداکثر حجم هر سفارش
یکی از مشخصات قراردادهای آتی سکه، حداکثر حجم هر سفارش است که در واقع نوعی محدودیت برای سفارشگذاری است. محدودیت حجم سفارش در تمامی بازارهای مالی وجود دارد که این محدودیتها معمولا تابع عواملی مانند عمق بازار و نوع نوسانات است. در بازارهای کم عمق معمولا سعی میکنند حداکثر حجم سفارش را طوری در نظر بگیرند که امکان معامله برای همه فراهم باشد. برای مثال اگر سفارش ۱۰۰ قراردادی ممکن شود، یک نفر میتواند با یک سفارش کل بازار را بخرد (بفروشد) و مجال معامله به دیگران را ندهد.
طبق مشخصات قرارداد آتی پذیرفته شده در بورس کالای ایران، حداکثر حجم هر سفارش برای نمادهای مختلف، متفاوت است. در سامانه آنلاین پس از ارسال سفارش در صورتی که تعداد وارد شده بیش تر از سقف ارسال سفارش باشد، سیستم آن را به چند سفارش کوچکتر تقسیم میکند.
اتاق پایاپای
اتاق پایاپای یک بخش اداری از شرکت بورس کالا است که تسویه قراردادهای معامله شده را بر عهده دارد. این بخش در حقیقت ضامن اجرای تمام قراردادهای آتی است.
وجه تضمین
در قراردادهای آتی، برای آن که طرفین قرارداد در آینده از معامله سرباز نزنند، هر دو طرف (خریدار و فروشنده) قبل از انجام معامله مبلغی را نزد اتاق پایاپای میسپارند و به تناسب تغییرات قیمت آتی، این مبلغ تعدیل میشود. به مبلغی که نزد اتاق پایاپای گذاشته میشود، وجه تضمین میگویند.
وجه تضمین اولیه Initial Margin
وجه تضمینی است که برای تضمین ایفای تعهدات مشتریان برای یک موقعیت تعهدی اخذ میشود. در حقیقت وجه تضمین اولیه، حداقل سرمایه لازم برای انجام معاملات آتی است.
مبلغ وجه تضمین اولیه برای هر قرارداد آتی ممکن است تغییر کند که این تغییرات از طریق کارگزاری و در سامانه معاملاتی قابل مشاهده است.
حداقل وجه تضمین MAINTENANCE MARGIN
کمترین مقدار وجه تضمین برای نگهداشتن موقعیت معاملاتی اخذ شده، حداقل وجه تضمین نامیده میشود. مقدار این وجه تضمین 70 درصد وجه تضمین اولیه است. در صورتی که موجودی کیف پول آتی هر یک از طرفین به کمتر از این مقدار برسد، اخطاریه افزایش وجه تضمین دریافت میکند.
برای مثال اگر در یک قرارداد آتی وجه تضمین اولیه 1 میلیون تومان و بنابراین حداقل وجه تضمین 700 هزار تومان باشد. اگر وجه تضمین به کمتر از 700 هزار تومان مقدار برسد، فرد اخطاریه افزایش وجه تضمین دریافت میکند. او تا قبل از شروع روز معاملاتی بعد، فرصت خواهد داشت موجودی کیف آتی خود را با واریز وجه به میزان وجه تضمین اولیه برساند و یا قراردادهای مارجین شده خود را در زمان مقرر ببندد. توجه داشته باشید کارگزار هم میتواند موقعیت های مازاد مشتری را ببندد. در صورتی که موقعیت های مازاد در زمان معاملات بسته نشود، بورس کالا در بازار جبرانی نسبت به اخذ موقعیت معکوس برای مشتریان مارجین کال اقدام میکند.
دریافت اخطار افزایش وجه تضمین MARGIN CALL
اگر پس از پایان ساعات معاملات، موجودی کیف آتی از حداقل وجه تضمین کمتر شود، اخطار مارجین کال به مشتری اعلام میشود. مشتریان مارجین کال فرصت دارند تا زمان تعیین شده توسط کارگزار، نسبت به افزایش موجودی خود اقدام کنند یا موقعیتهای مازاد خود را ببندند.
تخفیف وجه تضمین اولیه بین سررسیدها (امکان استفاده از یک وجه تضمین بین دو سررسید با موقعیت معکوس)
وجه تضمین به این دلیل از خریدار و فروشنده اخذ میشود تا در صورت نوسان قیمت، سود طرف مقابل از آن پرداخت شود. در شرایطی که مشتری در یک سررسید، موقعیت خرید و در سررسید دیگر، موقعیت فروش اخذ کند؛ به دلیل این که معمولا در یک سررسید سود میکند و در دیگری زیان، بنابراین ریسک کاهش شدید موجودی حساب مشتری کمتر میشود. از این رو در اکثر بازارهای آتی جهان به مشتریانی که دو موقعیت معکوس همزمان اخذ میکنند، تخفیف وجه تضمین اولیه داده میشود؛ یعنی با مبلغی کمتر از ۲ وجه تضمین قادر خواهند بود ۲ موقعیت معکوس اخذ کنند. میزان تخفیف بین سررسیدی که بورسهای مختلف به مشتریان میدهند، تابع شرایط بازار و میزان همگرایی یا واگرایی سررسیدها است.
در اکثر بورسهای جهان تخفیف بین سررسید به گونهای است که مشتری اگر قصد اتخاذ موقیعت معکوس همزمان داشته باشد نصف یک وجه تضمین اولیه میپردازد. یعنی به محض باز کردن موقیعت معکوس، نصف وجه تضمین آزاد میشود.
در بازار آتی ایران از تاریخ ۱۳۹۱/۰۷/۲۲ تخفیف بین سررسید اعمال شد و مقدار این تخفیف به این شکل است که مشتری برای ۲ موقعیت معکوس، تنها به یک وجه تضمبن اولیه نیاز دارد.
اگر فردی ۴ موقعیت (خرید) در سررسید شهریور داشته باشد (وجه تضمین اولیه برای ۴ قرارداد برابر است با ۳,۸۰۰,۰۰۰=۴×۹۵۰,۰۰۰) و موجودی کیف آتی او ۲,۹۰۰,۰۰۰ تومان باشد، فقط میتواند ۳ موقعیت معکوس (فروش) در سررسیدهای دیگر اخذ کند. به طور مثال میتواند دو قرارداد فروش در سررسید تیر و یک قرارداد فروش در سررسید آبان ماه اخذ کند، حتی اگر موجودی کیف آتی او ۳,۷۹۹,۹۹۹ تومان باشد هم تنها از 3 تخفیف سر رسید برخوردار خواهد بود.
با استفاده از تخفیف بین سررسید، مشتری میتواند با داشتن موجودی به اندازه یک وجه تضمین، در سررسید های دیگر (یک سررسید) یک موقعیت معکوس اخذ کند.
انواع خروج از موقعیت تعهدی
- اخذ موقعیت معاملاتی معکوس: گرفتن موقعیت معکوس در همان سررسید و بستن قرارداد
- تسویه فیزیکی: نگه داشتن موقعیت تعهدی تا سررسید قرارداد و ورود به فرایند تسویه و تحویل
- تسویه نقدی (غیر فیزیکی): در شرایطی که طرفین معامله در روز سررسید به تعهدات خود عمل نکنند، تسویه نهایی به صورت نقدی و براساس آخرین قیمت تسویه روزانه صورت میگیرد.
انجام معامله
انجام معاملات به صورت حراج حضوری و به وسیله نرمافزار الکترونیکی انجام میپذیرد. انجام معاملات به سه دوره زمانی تقسیم میشود:
| دوره زمانی | مرحله پیشگشایش (Pre Opening) | مرحله حراج پیوسته (Continuous Trading) | دوره پایانی (Pre Closing) |
| ویژگیها | از ساعت 11:45 الی 12:00 | از ساعت 12:00 الی 17:55 | از ساعت 17:55 الی 18:00 |
در این دوره هیچ معاملهای انجام نمیشود و مشتریان صرفا میتوانند سفارشهای خود را وارد سیستم معاملاتی کنند یا سفارشهای خود را تغییر دهند یا حذف کنند. | پس از دوره مچینگ، معاملات به صورت پیوسته تا ۵ دقیقه قبل از شروع دوره پایانی ادامه خواهد یافت. شما میتوانید در طول ساعت معاملات با توجه به دامنه نوسان قیمت (۵± درصد قیمت تسویه روزقبل) سفارش خود را در سیستم معاملات ثبت و در صورت نیاز ویرایش کنید. | ۵ دقیقه پایانی بازار آتی مرحله پایانی نام دارد که برای جلوگیری از ایجاد هیجانات کاذب در لحظات انتهایی بازار طراحی شده است. در این مرحله مشتریان قادر به وارد کردن سفارش جدید نیست و تنها میتوانند سفارشهای قبلی خود را از نظر قیمت و تعداد ویرایش کنند. در این دوره، جابهجایی سفارش در سرررسیدها یا تغییر موقعیت خرید به فروش یا بالعکس امکانپذیر نیست و صرفا قیمت و تعداد میتواند تغییر کند. | |
| دوره پیشگشایش فرصتی است که خریدار و فروشنده بتوانند همدیگر را محک بزنند و در صورت تمایل، قیمت خود را تغییر دهند تا اصطلاحا قیمت گشایش کشف شود. | در حراج پیوسته سفارشات خرید و فروش به ترتیب، با اولویت قیمتی و سپس اولویت زمانی، برای مشتریان در صف خرید یا فروش قرار میگیرند. هر زمان قیمت خرید و فروش با یکدیگر تطبیق یابد (match شوند)، در همان زمان معامله انجام میگیرد. | در نظر داشته باشید به دلیل نبود امکان ثبت سفارش در این دوره توسط مشتری و معاملهگران در سیستم معاملاتی، حتما قبل از دوره پایانی برای قرار دادن سفارشهای مد نظر خود در صفهای معاملاتی اقدام کنید. نکته: ابطال و بستن موقعیت با حذف سفارش متفاوت است. |
سفارشات
طبق ماده ۱۸دستورالعمل اجرایی معاملات قراردادهای آتی درشرکت بورس کالای ایران، سفارشات در سامانه معاملات آتی بر اساس اولویت قیمتی و سپس اولویت زمانی، برای مشتریان در صف خرید یا فروش قرار میگیرند. یعنی سفارشات براساس بهترین قیمت خرید و بهترین قیمت فروش انجام میشوند. همچنین در صورتی که قیمت سفارشها برابر باشد، بر اساس اولویت زمانی ثبت درخواست، اجرا میشود. بنابراین در قیمت برابر، معاملهای انجام میشود که درخواست آن زودتر در سیستم ثبت شده باشد.
- بهترین قیمت خرید یعنی بالاترین قیمتی که از طرف خریداران ثبت میشود.
- بهترین قیمت فروش یعنی پایینترین قیمتی که از طرف فروشندگان ثبت میشود.
لازم به ذکر است بر اساس تبصره ماده ۱۸دستورالعمل اجرایی معاملات قراردادهای آتی، بورس کالا میتواند به جز اولویتهای مذکور، اولویت دیگری را برای اجرای سفارشات تعیین کند که این موارد باید ۳ روز کاری قبل به اطلاع عموم برسد.
اعلام قیمت تسویه
بر اساس میانگین وزنی معاملات انجام شده در 30 دقیقه آخر بازار، محاسبه قیمت تسویه برای هر سررسید محاسبه میشود. طبق ماده ۲۰، شرکت بورس موظف است حداکثر یک ساعت پس از پایان معاملات نسبت به اعلام قیمت تسویه اقدام کند.
بازار جبرانی
این بازار برای بستن موقعیتهای تعهدی باز خریداران و فروشندگان بدهکار به صورت جداگانه و پس از پایان جلسه معاملاتی روزانه طبق اعلام بورس کالا آغاز میشود. بازار جبرانی متشکل از ۶ دوره ۱۰ دقیقهای است که کمیته آتی میتواند نسبت به افزایش تعداد دورهها براساس شرایط بازار تصمیمگیری کند.
دامنه نوسان قیمت در دورههای اول تا ششم حراج تک قیمتی به ترتیب با افزایش ۳، ۶، ۹، ۱۲، ۱۸ و ۲۷ درصد به اضافه حد نوسان قیمت روز جاری نسبت به قیمت تسویه روز جاری تعیین میشود. به عبارتی، در صورتی که به علت وجود صف خرید یا فروش در کل روز موقعیت تعهدی مشتری مارجین کال بسته نشود، بازار جبرانی پس از پایان جلسه معاملاتی تشکیل میشود.
مثال:
در نظر بگیرید که شما یک قرارداد آتی به قیمت ۹۲۷,۰۰۰ تومان در سررسید تیرماه خریدهاید. شما برای این قرارداد مبلغ ۱ میلیون تومان وجه به کیف آتی خود به عنوان وجه تضمین اولیه واریز کردهاید، شما میتوانید تا ۳۰ هزارتومان پایینتر از قیمت ۹۲۷,۰۰۰ تومان زیان داشته باشید (یعنی تا حداقل وجه تضمین: قیمت ۸۹۷,۰۰۰). اگر زیان در تسویه باعث شود موجودی کیف آتی شما از ۸۹۷,۰۰۰ تومان کمتر شود و موجودی خود را افزایش ندهید، اخطاریه افزایش وجه تضمین دریافت خواهید کرد.
گواهی آمادگی تحویل
خریدارن و فروشندگانی که قصد دارند وارد فراید تسویه و تحویل شوند میتوانند از طریق سامانه معاملاتی، درخواست تسویه تحویل خود را در هر زمان پس از اخذ موقعیت تا روز سررسید قرارداد ارسال کنند. توجه شود ارسال نکردن این درخواست، نکول محسوب میشود.
تحویل فیزیکی
قرارداد پس از آخرین روز معاملاتی وارد فرایند تحویل میشود. فروشندگان و خریداران باید حداکثر تا یک ربع پس از پایان ساعات معامله درخواست آمادگی تحویل خود را ارسال کنند. خریداران باید مبلغ تعهد شده را در حساب در اختیار خود واریز کنند و فروشندگان هم باید گواهی سپرده یا صندوق تعهد شده را در کد معاملاتی خود داشته باشند. پس از پایان مهلت ارائه گواهی آمادگی تحویل، اتاق پایاپای بر اساس اولویت زمانی، خریدارانی را که میتوانند کالا را تحویل بگیرند و فروشندگانی را که میتوانند کالا را تحویل دهند، مشخص و به کارگزاران مربوطه اعلام میکند و در سامانه معاملاتی هم قابل مشاهده است.
جرایم
- جریمه نکول دارندگان موقعیت تعهدی باز خرید و فروش به میزان یک درصد ارزش کل قرارداد بر اساس قیمت تسویه همان روز معاملاتی قرارداد آتی است.
- کارمزد تسویه و تحویل هر دو سر معامله به نفع بورس از مشتری نکولکننده دریافت خواهد شد.
وظایف فروشنده قراراداد آتی در تسویه فیزیکی
- ارسال فرم آمادگی تحویل در پنل آنلاین
- خرید گواهی سپرده یا صندوق کالایی مورد معامله
وظایف خریدار قراراداد آتی در تسویه فیزیکی
- ارسال فرم آمادگی تحویل در پنل آنلاین
- واریز وجه قرارداد در کیف آتی (قیمت تسویه قرارداد آتی در روز سررسید×اندازه قرارداد×تعداد قرارداد)
- واریز کارمزد تسویه و تحویل در کیف آتی
مخاطرات و ریسکهای حاکم بر بازار
- وجود اهرم در این معاملات میتواند ریسک سرمایهگذاری را به خصوص برای نوسانگیران بالا ببرد. توصیه میشود برای معاملات خود حد سود و زیان در نظر داشته و به آن پایبند باشید.
- انطباق نداشتن روزهای کاری معاملات آتی با روزهای معاملات طلا و سایر فلزات در بازارهای جهانی باعث کاهش همپوشانی روزهای معاملاتی شمش طلا، شمش نقره و مس میشود. بنابراین در صورتی که قصد انجام معامله با استفاده از قیمتهای جهانی فلزات را داریم باید تا حد امکان تحلیلهای بلندمدتتری از روند حرکتی بازارهای جهانی داشته باشیم. از آن جایی که بهتر است در بررسی قیمت طلا، نرخ برابری دلار هم در نظر گرفته شود، بنابراین تا حدی پارامترهای دخیل در تصمیمگیری افزایش مییابد.
- آگاه نبودن به قوانین حاکم بر هر بازار میتواند فرد را با مخاطراتی مواجه کند. برای مثال ارسال نکردن درخواست آمادگی تحویل میتواند منجر به نکول قرارداد شود.
- محدودیتهای زمانی
- شرایط اضطراری
نکته: بهتر است فعالان بازار آتی برای آگاهی از اطلاعیهها و تغییرات مربوط به معاملات قراردادهای آتی مانند تغییرات مربوط به وجه تضمین، به صورت مستمر به سایت رسمی بورس کالای ایران مراجعه کنند.
کارمزد معاملات آتی چقدر است؟
کارمزد معاملات آتی شامل 2 مورد زیر است:
1- کارمزد معاملات
2- کارمزد تسویه و تحویل: کارمزد تسویه و تحویل به همه موقعیتهای تعهدی باز که در روز سررسید بسته نشده اند، تعلق میگیرد.
در حال حاضر ضریب کارمزد هر معامله خرید یا فروش در معاملات آتی برابر 0.0006 (استثنا ضریب کارمزد زعفران = 0.00068) است که به صورت زیر محاسبه میشود:
تعداد دفعات سفارش تاثیری در کارمزد ندارد و فقط تعداد موقعیتهای اخذ شده ملاک محاسبه عمل است. همچنین سفارشاتی که در سیستم ثبت شده اما منجر به معامله نمیشوند، مشمول کارمزد نخواهند شد. لازم به ذکر است دارندگان موقعیت تعهدی باز که وارد مرحله تحویل میشوند، ملزم به پرداخت کارمزد تسویه و تحویل هستند. بلافاصله پس از پایان بازار و انجام عملیات تسویه، تمام کارمزدهای معاملات آن روز به علاوه سود و زیانی که در معاملات آن روز کسب کردهاید، به حساب شما منظور خواهد شد. بنابراین مقدار سود و زیان و کارمزد معاملات شما در پایان جلسه معاملاتی و پس از اعلام قیمت تسویه روزانه به حساب شما اعمال میشود.
دامنه نوسان روزانه بازار آتی چقدر است؟
حد نوسان قیمت روزانه حداکثر تا ۵± درصد با توجه به قیمت تسویه روز قبل است. یعنی در معاملات آتی میزان نوسان روزانه قیمت نسبت به قیمت تسویه روز قبل ۵% (-،+) است. مثلا در صورتی که قیمت تسویه روز قبل یک سررسید ۱۰,۳۸۲,۵۰۰ ریال باشد، دامنه نوسان قیمت در روز معاملاتی جاری به این روش محاسبه میشود:
بالاترین قیمت: ۱۰,۹۰۱,۶۲۵ = (۱۰,۳۸۲,۵۰۰ × ۵%) + ۱۰,۳۸۲,۵۰۰
پایینترین قیمت: ۹,۸۶۳,۳۷۵ = (۱۰,۳۸۲,۵۰۰ × ۵%) - ۱۰,۳۸۲,۵۰۰
اگر فرض کنیم حداقل تغییر قیمت هر سفارش در این سررسید ۵۰۰ تومان (۵,۰۰۰ ریال) است، این اعداد را باید گرد کنیم. همیشه بالاترین قیمت را به پایین گرد میکنیم و پایینترین قیمت را به بالا تا قیمت در محدوده ۵ درصدی قرارگیرد. با این توضیحات، بالاترین و پایینترین قیمت به ترتیب ۱۰,۹۰۰,۰۰۰ و ۹,۸۶۵,۰۰۰ ریال میشود. در صورتی که فروشندگان انتظار قیمتی بیشتر از این بازه را داشته باشند، هیچ سفارش فروشی در سیستم ثبت نمیکنند چرا که میتوانند در قیمتهای بالاتر معامله خود را انجام دهند و به فروش با قیمتهای بازه مجاز راضی نمیشوند. در این شرایط به اصطلاح گفته میشود که بازار صف خرید است. این شرایط به ضرر دارندگان موقعیت تعهدی فروش و به سود دارندگان موقعیت تعهدی خرید میشود. بالعکس در شرایط کاهشی و انتظار ریزش بیشتر بازار و تمایل خریداران به خرید در قیمتهای پایینتر سفارش خریدی در سیستم ثبت نمیشود و در این شرایط با صف فروش مواجه میشویم که به ضرر دارندگان موقعیت تعهدی خرید و سود دارندگان موقعیت تعهدی فروش است.
میزان بهینه تعداد قرارداد
برای جلوگیری از زیان از ابتدا درصد مشخصی از سرمایه را به عنوان احتمال روبهروشدن با زیان در نظر بگیرید و در صورت رسیدن زیان به مقدار مشخص پیش فرض موقعیت معاملاتی باز را با اخذ موقعیت معکوس در همان سررسید ببندید.
چرا بازار آتی یکی از پرطرفدارترین بازارها در دنیا است؟
بازار آتی به دلیل این که منافع خریدار و فروشنده کالا را تامین و فرصت کسب سود را برای نوسانگیران فراهم میکند، در جهان طرفداران زیادی دارد. فعالان این بازار، به سه دسته زیر تقسیم میشوند:
۱. خریداران کالا
اشخاصی که به کالایی (مثلا زعفران، زیره، پسته و…) در آینده نیاز دارند و امروز آن را در بازار آتی، با قیمت معین، پیشخرید میکنند.
۲. فروشندگان کالا
اشخاصی که قصد دارند در آینده، کالای خود (زعفران، زیره، پسته و…) را به فروش برسانند و امروز میتوانند به قیمت معین، برای ماه دلخواهی در آینده پیشفروش کنند.
۳. نوسانگیرها
اشخاصی که قصد خرید و فروش فیزیکی اصل کالا (زعفران، زیره، پسته و…) را ندارند، بلکه میخواهند با پیشبینی درست روند قیمت کالا، سود سرشاری به دست آورند. بازار آتی به رونق اقتصادی کمک میکند چرا که از یک سو تولیدکنندگان و مصرفکنندگان میتوانند ریسک خود را کاهش دهند و از سوی دیگر، افرادی که تمایل به کسب سودهای کلان با ریسک بالا دارند، میتوانند با معاملات قانونی و مطمئن به هدف خود برسند.
منافع و ریسک های بازار آتی چیست؟
استقبال چشمگیر از این بازار به دلیل ویژگیها و منافع بسیار آن، میتواند سود کلانی را نصیب فعالان این بازار کند. از این منافع میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- معافیت مالیاتی
- امکان برداشت یکروزه موجودی از حساب
- کارمزدهای بسیار پایین
- امکان خرید و فروش نامحدود در هر روز معاملاتی
- واریز روزانه سود و زیان به حساب مشتری
در ادامه به منافع و ریسکهای این بازار میپردازیم اما ابتدا به معرفی دو مزیت مهم قراردادهای آتی اشاره میکنیم که ماهیت این بازار را شکل میدهند. این دو مزیت به شرح زیر هستند:
- وجود اهرم در معاملات: وجود اهرم باعث میشود افراد بتوانند با چندین برابر پول در دسترس، در بازار آتی کالا معامله کنند.
- دوطرفه بودن بازار: این ویژگی در بازار آتی باعث میشود معاملهگران هم از شرایط صعودی و هم شرایط نزولی بازار به سود برسند.
اهرم مالی بازار آتی چیست و چرا برای فعالان بازار جذاب است؟
از اهرم مالی بازار آتی کالا زمانی استفاده میشود که میخواهیم با وارد کردن نیرویی کوچک، نتیجهای بزرگتر به دست آوریم. افراد با هوش مالی بالا، همواره به دنبال یافتن فرصتهای سرمایهگذاری با قابلیت اهرمی هستند. اهرم میتواند با تغییر در زمان، نتیجه نهایی، مواد اولیه یا سرمایه اولیه به سرمایهگذاران فرصت ثروتمند شدن بدهد. در این میان فراموش نکنید که استفاده اشتباه از وضعیتهای اهرمی میتواند منجر به شکستهای سنگین مالی شود.
بنابراین افرادی با درجه ریسکپذیری، هوش و دانش بالاتر همواره به دنبال سرمایهگذاریهای اهرمی هستند. به عنوان مثال، با اهرم مالی بازار آتی قادر هستید با در اختیار داشتن مبلغ 100 گرم نقره، روی ۱ کیلوگرم نقره سرمایهگذاری کنید. در این حالت ممکن است سود ۱۰ برابری یا زیان ۱۰ برابری را تجربه کنید.
دوطرفه بودن بازار آتی به چه معنا است؟
در بازار فیزیکی (نقدی)، افراد پس از خرید کالا (زیره، زعفران، پسته و…) انتظار افزایش قیمت دارند تا بتوانند با فروش در قیمت بالاتر به سود برسند. یعنی معاملهگران فقط زمانی میتوانند از بازار به سود برسند که قیمتها رشد کند. در مقابل، زمانی که قیمت کالاها رو به کاهش است عملا نمیتوانند انتظار سود داشته باشند بلکه فقط میتوانند در صورت دارا بودن کالاها، با فروش آن از ایجاد یا افزایش ضرر جلوگیری کنند.
در معاملات آتی کالا (برخلاف بازار نقدی)، افراد میتوانند هم در جهت افزایش قیمت و هم در جهت کاهش قیمت سود کسب کنند. یعنی وقتی قیمت افزایش مییابد، افراد در قیمت پایین خرید خود را انجام دهند و در قیمت بالاتر آن را به فروش میرسانند. از طرفی وقتی سرمایهگذاران قیمتها را نزولی پیشبینی میکنند، کالا را در قیمت بالاتر پیشفروش و پس از کاهش قیمتها، آن را دوباره خریداری میکنند. با این کار از اختلاف بین قیمت خرید و فروش، منفعت کسب میکنند. این امر موجب میشود که شما بتوانید صرف نظر از شرایط اقتصادی و با تشخیص درست جهت بازار، از حرکت قیمتها در هر طرف سود کسب کنید.
معرفی دوره پیش گشایش در بازار آتی
دوره پیش گشایش اولین مرحله بازار آتی است که متاسفانه اکثر فعالان این بازار اطلاعات کاملی از این مرحله ندارند و گاهی اوقات بعضی از فعالان بازار ترجیح میدهند به دلیل ابهاماتی که در این مورد دارند اصلا در مرحله پیش گشایش شرکت نکنند. به طور قطع رصد مرحله پیش گشایش سودمند است و در بعضی اوقات شرکت در این مرحله میتواند به نفع مشتری باشد. توجه به این نکته ضروری است که برای سفارشگذاری در این مرحله باید به مفهوم پیش گشایش و قوانین و محدودیتهای سفارشگذاری در این مرحله مسلط باشیم. بنابراین در ادامه به ارائه توضیحاتی در مورد مرحله پیش گشایش بازار آتی میپردازیم.
هدف از دوره پیش گشایش چیست؟
هدف از شروع روزانه بازار آتی با مرحله پیش گشایش، ایجاد ساز و کاری برای کشف قیمت است. یعنی هدف از این مرحله آن است که خریداران و فروشندگان با توجه به انتظارات از اخبار و تحولات روز جاری، اقدام به وارد کردن سفارشات خود در سیستم کنند و از این طریق کشف قیمت انجام شود. چنانچه فرایند پیش گشایش هر روز به درستی انجام گیرد و اختلالی در آن بوجود نیاید، پس از گذشت مدتی (مانند همه بورسهای جهانی) مرحله کشف قیمت بازار آتی به عنوان مرجعی معتبر میتواند بر معاملات و قیمت کالاهای نقدی هم تاثیر بگذارد. بازار آتی به دلیل داشتن ویژگیهایی مانند سرعت بیشتر در دسترسی به اخبار و تحلیلها نسبت به بازار نقدی این قابلیت را دارد که به مرجعی معتبر برای قیمتگذاری بازار نقدی تبدیل شود. بازار آتی زمانی به چنین جایگاهی دست پیدا خواهد کرد که همه مراحل بازار و علی الخصوص مرحله پیش گشایش، از سفارشات ساختگی و دستکاری بازار در امان نگه داشته شود. حراست از کارایی بازار آتی بر عهده نهاد ناظر و بازرسی بورس کالا است و این اتفاق امکانپذیر نمیشود مگر با همکاری همه مشتریان و کارگزاران.
ویژگی های دوره پیش گشایش
- این مرحله از ساعت 11:45 تا 12 است.
- در این دوره مشتریان تنها میتوانند سفارشات خود را در سامانه معاملاتی درج و آنها را ویرایش و حذف کنند.
- در این مرحله معاملهای انجام نمیشود.
- پایان دوره پیش گشایش، راس ساعت 12:00 و همزمان با شروع دوره گشایش یا مچینگ است.
نحوه سفارش گذاشتن در دوره پیش گشایش چگونه است؟
همانطور که گفتیم هدف دوره پیشگشایش کشف قیمت و محکزنی خریدار و فروشنده است. برای تحقق این هدف و اجرای صحیح فرایند کشف قیمت، سفارش گذاشتن در دوره پیش گشایش تابع مقررات و محدودیتهایی است که به آنها اشاره خواهیم کرد. از ابتدای راهاندازی دوره پیش گشایش همیشه مشتریان با یک سوال اساسی در مورد پیش گشایش روبهرو بودهاند که کمتر به آن پرداخته شده است. پرسش مزبور این است که:
حالا که در دوره پیش گشایش از نظر عملی میتوان در همه قیمتهای بازه نوسان روزانه (۵%+ تا ۵%-) سفارش خرید و فروش ثبت کرد و در هر لحظه دلخواه حذف کرد، آیا محدودیت و قانونی برای این قبیل کارها وجود دارد؟ اگر محدودیتی اعمال میشود، دلیل آن چیست؟
پاسخ این سوال مثبت است. محدودیتهای زیادی از لحاظ قانونی وجود دارد و صرف این که سیستم هر سفارشی را قبول کند، مجوز گذاشتن هر سفارشی نیست. دوره پیشگشایش طراحی شده است تا با مشارکت فعالین بازار و نمایش انتظارات واقعی آنها قیمت روزانه سررسیدهای آتی کشف شود. بنابراین طبیعی است که ناظر بازار و بازرسان بورس کالا با گذاشتن سفارشاتی که موید انتظارات واقعی افراد از بازار نباشد، برخورد کنند.
سفارشاتی که با هدف اصلی دوره پیشگشایش منافات دارد و بورس با آنها برخورد میکند، به دو دسته زیر تقسیم میشود:
- مشتریانی که قصد دارند با نحوه سفارش گذاشتن خود روند قیمتی مد نظرشان را به بازار القا کنند یا سفارشهای سرخط را مدام ثبت و حذف یا به یکباره حذف کنند، این قبیل کارها مصداق بارز بازارسازی است و جرم محسوب میشود.
- مشتریانی که قصد دارند حتما در مرحله پیش گشایش سفارش خود را به قیمت مچینگ انجام دهند. بنابراین سفارشی با قیمتهای بسیار پایینتر یا بالاتر از سرخط (خرید یا فروش) وارد سیستم میکنند.
این کار هم به طور قانونی مجاز نیست. برای جلوگیری از مختل شدن فرایند کشف قیمت و قرار نگرفتن در مظان اتهام بازارسازی، شایسته است که این افراد سفارش خود را در ثانیههای آخر مرحله پیش گشایش وارد سامانه کنند یا این که معامله مورد نظر خود را پس از کشف قیمت و به قیمتهای سرخط انجام دهند. حتی میتوانند وارد رقابتی سالم شوند و در قیمتهای سرخط با تفاوت متعارف نسبت به سفارشهای طرف مقابل به رقابت بپردازند.
نحوه مچ شدن قیمت ها چگونه است؟
مچینگ (Matching) در پیش گشایش راس ساعت 12:00 رخ میدهد. چنانچه گفته شد در دوره پیشگشایش، معاملهای انجام نمیشود، بلکه در پایان دوره پیشگشایش و در زمان مچینگ، با تطابق قیمت و حجم سفارشات وارد شده در دو طرف خریدار و فروشنده، سفارشاتی که مشمول مچینگ میشوند به قیمت مچینگ انجام میگیرند. همه معاملات مچینگ به یک قیمت انجام میشود. قیمت کشف شده در مچینگ به قیمت و حجم سفارشات خرید و فروش بستگی دارد و به صورت اتوماتیک توسط سیستم محاسبه میشود. مچینگ با انجام حراج تک قیمتی راس ساعت 12:00 انجام میگیرد. لازم به ذکر است در دوره حراج تک قیمتی، به مدت چند ثانیه امکان ثبت سفارش وجود ندارد.
چنانچه در این دوره به دلیل تطابق نداشتن سفارشات خرید و فروش مچینگ اتفاق نیافتد، ادامه بازار به صورت حراج پیوسته (بازار عادی) انجام خواهد شد؛ مگر این که اولین روز گشایش سر رسید باشد، در این صورت معاملات آن سررسید طبق دستورالعمل به روز بعد موکول خواهد شد.
نتیجهگیری
در این مطلب به زبان ساده با تعریف بازار آتی، قرارداد آتی و مزایای قرارداد آتی کالا آشنا شدیم و بررسی کردیم که وجود اهرم در معاملات و دوطرفه بودن بازار به ما کمک میکند تا سود قابلتوجهی از سرمایهگذاری خود دریافت کنیم. به عبارت دیگر، بازار آتی بستری مناسب برای فعالیت افرادی است که قصد کنترل ریسک دارند. به علاوه ویژگیهای این بازار شرایط مناسبی را برای کسب سود نوسانگیران فراهم کرده است.
