با توجه به تفاوت ماهیت قرارداد آتی و قرارداد اختیار معامله که در بازار ابزار مشتقه معامله میشوند، لازم است سرمایهگذاران اطلاع کافی از این نکات داشته باشند. به همین دلیل، قصد داریم در مطلب پیشرو به بیان تفاوتهای این دو بازار بپردازیم تا مخاطبین گرامی با شناخت کافی به معامله در بازار مشتقه بپردازند.
برای ورود به سامانه ابزارهای نوین کالایی آگاه و شروع سرمایهگذاری در بازارهای آتی و اختیار معامله (آپشن) روی لینک زیر کلیک کنید:
نکات کلیدی:
- در قراردادهای آتی، خریدار و فروشنده هر دو موظف به انجام قرارداد هستند؛ در حالی که در اختیار معامله، تنها فروشنده متعهد است.
- در قراردادهای آتی، هر دو طرف موظف به پرداخت وجه تضمین هستند؛ در حالی که در اختیار معامله، تنها فروشنده موظف به پرداخت وجه تضمین است.
- در قراردادهای آتی، هر دو طرف در معرض ریسک و جریمه نکول هستند؛ در حالی که در اختیار معامله، خریدار زیان محدود (قیمت خرید اختیار) و فروشنده ریسک نامحدود دارد.
- در قراردادهای آتی، هم خریدار و هم فروشنده موظف به ایفای تعهد هستند؛ در حالی که در اختیار معامله، فقط اگر خریدار اقدام کند، فروشنده موظف به تحویل است.
تفاوت قرارداد آتی و قرارداد اختیار معامله
تفاوتهای زیادی بین قرارداد آتی و قرارداد اختیار معامله وجود دارد. در ادامه تلاش میکنیم مهمترین تفاوتهای میان این دو ابزار بازار مشتقه را توضیح دهیم.
1- تعهد طرفین
در قرارداد آتی دو طرف قرارداد (هم خریدار، هم فروشنده) موظف به انجام تعهدات خود هستند. در واقع خریدار متعهد به پرداخت وجه نقد و فروشنده متعهد به تحویل کالا در تاریخ سررسید میشوند. این در حالی است که در قرارداد اختیار معامله تنها فروشنده است که متعهد میشود و خریدار قرارداد اختیار (چه اختیار خرید، چه اختیار فروش) تعهدی به انجام معامله ندارد و کاملا مختار است. فروشنده قرارداد اختیار خرید متعهد به تحویل کالا در تاریخ سررسید و فروشنده قرارداد اختیار فروش متعهد به پرداخت وجه نقد در روز تحویل است. با این حال خریداران اختیار معامله مختار هستند که بر حسب منافع خود از اختیار خود استفاده کنند یا خیر.
2- وجه تضمین
در قراردادهای بازار مشتقه این چنینی برای آن که طرفین قرارداد در آینده از معامله سرباز نزنند، هر دو طرف (خریدار و فروشنده) در شرط ضمن عقد، تعهد میکنند مبلغی را نزد اتاق پایاپای گذاشته و به تناسب تغییرات قیمت آتی، این مبلغ را تعدیل کنند. به مبلغی که نزد اتاق پایاپای گذاشته میشود، وجه تضمین میگویند.
- در قرارداد آتی، هر دو طرف قرارداد موظف به پرداخت وجه تضمین هستند؛ در حالی که در قرارداد اختیار معامله تنها فروشندگان موظف به ایفای تعهدات خود هستند و خریداران در این بازار مختارند.
- در قرارداد آتی، میزان وجه تضمین برای همه سررسیدهای مربوط به یک کالا یکسان است؛ در حالی که در بازار اختیار معامله میزان وجه تضمین برای سررسیدهای مختلف، متفاوت است.
- در قرارداد آتی وجه تضمین اولیه، حداقل وجه تضمین، وجه تضمین اضافی و وجه تضمین جبرانی وجود دارد اما در قرارداد اختیار معامله علاوه بر وجوه تضمین ذکر شده، وجه تضمین لازم نیز وجود دارد که به صورت روزانه محاسبه میشود.
- در قرارداد آتی حداقل وجه تضمین حدودا برابر با ۷۰ درصد وجه تضمین اولیه است اما در بازار اختیار معامله حداقل وجه تضمین حدودا برابر با ۷۰ درصد وجه تضمین لازم است.
3- پرداخت بین طرفین
در قرارداد آتی هنگام اخذ قرارداد هیچ وجهی بین خریدار و فروشنده رد و بدل نمیشود و تنها مبلغ وجه تضمین در حساب خریدار و فروشنده بلوکه میشود. این در حالی است که در قرارداد اختیار معامله، قیمت اختیار توسط خریدار به فروشنده پرداخت میشود. به بیان دیگر هنگام اخذ موقعیت، مبلغ اختیار از حساب خریدار کسر و به حساب فروشنده واریز میشود.
مثال:
در قرارداد آتی، خریدار با واریز وجه نقد به میزان یک وجه تضمین، یک موقعیت خرید اخذ میکند و از سوی دیگر فروشنده با واریز یک وجه تضمین یک موقعیت فروش اخذ میکند. در این حالت تنها وجوه تضمین در حسابهای خریدار و فروشنده بلوکه میشود. در حالی که در بازار اختیار معامله به این صورت است که خریدار با واریز وجه نقد به میزان قیمت اختیار معامله، یک موقعیت خرید اخذ میکند. این مبلغ از حساب خریدار به حساب فروشنده واریز میشود و فروشنده برای اخذ موقعیت فروش باید وجه نقدی معادل یک وجه تضمین واریز کند. در نتیجه در حساب فروشنده به میزان وجه تضمین پول بلوکه میشود و به میزان قیمت اختیار معامله نیز وجه نقد به حسابش واریز میشود.
4- بهروزرسانی حسابها
در قرارداد آتی پس از پایان جلسه معاملاتی و بر اساس قیمتهای تسویه، حساب خریدار و فروشنده بهروزرسانی میشود و بر اساس سود و زیان خریدار و فروشنده موجودی حساب آنها تغییر میکند.
این در حالی است که در قرارداد اختیار معامله، پس از پایان جلسه معاملاتی تنها مبلغ خرید اختیار معامله از حساب خریدار به حساب فروشنده واریز میشود و دیگر حسابها نسبت به قیمت پایانی (تسویه) بهروزرسانی نمیشوند. همچنین تا زمانی که موقعیتها باز هستند، هیچ بهروزرسانی صورت نمیگیرد و تنها وجه تضمین لازم روزانه اعلام میشود تا موجودی حساب فروشنده از ۷۰ درصد وجه تضمین لازم کمتر نشود.
5- ریسک طرفین
در قرارداد آتی هر دو طرف قرارداد (خریدار و فروشنده) متعهد به انجام قرارداد هستند و در معرض ریسک قرار دارند. در حالی که در بازار اختیار معامله تنها فروشنده است که در معرض ریسک قرار دارد. در قرارداد آتی هر دو طرف قرارداد در معرض ریسک هستند و در صورت نکول متحمل جریمه (معادل یک درصد ارزش قرارداد) میشوند. با این حال در قرارداد اختیار معامله، خریدار از همان اول میزان زیانش را میداند که محدود به قیمت خرید اختیار معامله است، در حالی که فروشنده اختیار در معرض ریسک قرار دارد و زیانش نامشخص است. لازم به ذکر است جریمه نکول در قرارداد اختیار برای فروشنده در حال حاضر 1 درصد ارزش قرارداد است (به استثنای قرارداد سکه طلا که 0.1% ارزش قرارداد است).
6- حداقل تغییر قیمت هر سفارش (Tick Price)
حداقل تغییر قیمت هر سفارش، کسری از قیمت قرارداد است که تغییرات قیمت سفارش باید مضرب صحیحی از آن باشد. برای مثال حداقل تغییر سفارش در قرارداد آتی زعفران برابر با 10000 ریال است اما در قرارداد اختیار معامله زعفران این مقدار بسیار کمتر و برابر با ۱ ریال است. در واقع در بازار اختیار معامله، تنوع قیمت سفارشها به دلیل تیک پرایس ۱ ریالی بیشتر است.
7- اندازه قرارداد
اندازه قراردادها بسته به هر کالا در قراردادهای آتی و اختیار متفاوت است. برای مثال در قرارداد آتی اندازه هر قرارداد زعفران برابر با 100 گرم و در بازار اختیار معامله اندازه هر قرارداد زعفران برابر با یک گرم است. در واقع در بازار آتی سکه برای خرید 200 گرم زعفران باید 2 قرارداد اخذ شود اما در بازار اختیار معامله برای خرید 200 گرم زعفران لازم است 200 قرارداد اخذ شود.
8- کارمزد معاملات
در قرارداد آتی، کارمزد هر معامله (اعم از خرید یا فروش) به صورت زیر محاسبه میشود:
در حالی که در بازار اختیار معامله، کارمزد هر معامله (اعم از خرید یا فروش) به صورت زیر محاسبه میشود:
9- حداکثر حجم هر سفارش
در قرارداد آتی، حداکثر حجمی که در یک سفارش میتوان وارد سامانه معاملاتی کرد برابر با ۲۵ قرارداد است اما در بازار اختیار معامله، حداکثر حجم هر سفارش در قراردادهای مختلف متفاوت است. مثلا حداکثر حجم سفارش در اختیار معامله زعفران 1000 و در قرارداد اختیار معامله صندوق لوتوس 5000 عدد است.
10- حد نوسان قیمت
در قرارداد آتی، حد نوسان قیمت برابر با ۵± درصد قیمت تسویه معاملات روز قبل است اما در قرارداد اختیار معامله، معاملات بدون محدودیت دامنه نوسان انجام میشوند و هر قیمتی را میتوان به عنوان قیمت سفارش وارد سیستم کرد. لازم به ذکر است نبود محدودیت دامنه نوسان، از ویژگیهای جذاب این بازار برای معاملهگران است که بتوانند بدون محدودیت با یکدیگر به رقابت بپردازند. با این حال به دلیل نبود سقف قیمتی، چنانچه معاملهگر سفارش اشتباه ثبت کند، احتمال زیانهای قابل توجه بالا میرود. بنابراین معامله در این بازارِ بدون حد نوسان، دقت بیشتری را میطلبد.
11- ساعات معامله
ساعت معاملات در بازار مشتقه کالا در تمامی روزهای معاملاتی به شرح زیر است:
- شنبه تا چهارشنبه: از ساعت 11:30 الی ساعت 17:00
- پنجشنبه: از ساعت 11:30 الی ساعت 15:00
12- فرآیند تحویل
- در قرارداد آتی دارندگان موقعیت تعهدی باز، موظف به ایفای تعهد خود هستند. به عبارت دیگر هم خریدار و هم فروشنده باید در تاریخ سررسید (خریدار به مبلغ ارزش قرارداد در حساب خود موجودی داشته باشد و فروشنده به میزان قرارداد کالا برای تحویل داشته باشد) به تعهدات خود عمل کنند. با این حال در بازار اختیار معامله، دارندگان موقعیت خرید مختار به اعمال قرارداد خود هستند. چنانچه دارنده موقعیت خرید اقدام به اعمال قرارداد خود کند، طرف مقابل (فروشنده) باید به تعهد خود عمل کند.
- در قرارداد آتی چنانچه خریدار یا فروشنده راس ساعت مشخص شده به تعهد خود عمل نکنند، قرارداد آنها نکول شده و مشمول جریمه میشوند اما در بازار اختیار معامله، چنانچه خریدار راس ساعت تعیین شده موجودی کافی در حساب عملیاتی خود نداشته باشد، به او فرصتی دوباره (۲ ساعت و ۱۵ دقیقه) داده میشود تا موجودی حساب خود را به میزان لازم برساند. چنانچه در این فرصت هم موجودی خود را به میزان لازم افزایش ندهد درخواست اعمال خریدار، باطل میشود و کالا به وى تحویل داده نمىشود و فروشنده نیز جریمه نمیشود.
13- جریمه نکول
- در قرارداد آتی، جریمه نکول هم برای خریدار و هم برای فروشنده لحاظ میشود. در حالی که در بازار اختیار معامله، جریمه نکول فقط برای فروشنده است.
- در قرارداد آتی و اختیار جریمه نکول برابر با یک درصد کل ارزش قرارداد است اما در قرارداد اختیار معامله سکه، جریمه نکول برابر ۰٫۱ ارزش قرارداد است.
14- نحوه ارسال سفارش
در قرارداد آتی و اختیار تمامی سفارشات به صورت آنلاین وارد سامانه معاملاتی میشود.
15- واریز و برداشت وجه
در قرارداد آتی پس از واریز وجه توسط مشتری و بهروزرسانی حساب از طریق سامانه معاملاتی، مبلغ واریز شده در حساب آتی نمایش داده میشود و مشتری در صورت تمایل میتواند اقدام به اخذ موقعیت کند اما در بازار اختیار معامله، چنانچه مشتری بخواهد اقدام به اخذ موقعیت کند، باید وجه لازم را از حساب آتی سکه به حساب اختیار معامله منتقل و سپس سفارش خود را ارسال کند.
همچنین برای برداشت وجه از حساب عملیاتی، نیاز به ارسال درخواست برداشت وجه توسط مشتری است اما برای برداشت از قسمت اختیار معامله، مشتری باید ابتدا موجودی حساب اختیار معامله را به حساب آتی منتقل و سپس برداشت وجه به حساب شخصی را ثبت کند.
نکته 1: چنانچه موجودی حساب آتی سکه در حالت At risk باشد. با واریز وجه به حساب عملیاتی ابتدا موجودی حساب آتی از حالت At risk خارج و سپس وجه آزاد باقیمانده، قابل انتقال به حساب اختیار معامله میشود. برای برداشت از حساب هم چنانچه وجه آزاد اختیار معامله به حساب آتی منتقل شود، اگر حساب آتی در حالت At risk باشد، ابتدا موجودی منتقل شده صرف خروج از حالت At risk میشود و مازاد آن را میتوان به حساب شخصی منتقل کرد.
نکته 2: در صورت نیاز به واریز مستقیم به حساب اختیار معامله خود میتوانید با کارگزار تماس بگیرید.
16- مارجین کال
در قرارداد آتی چنانچه موجودی حساب عملیاتی سرمایهگذار، کمتر از ۷۰ درصد وجه تضمین اولیه شود، اخطاریه مارجین کال برای او صادر میشود اما در قرارداد اختیار معامله، وجه تضمین اولیه تنها برای سفارش گذاشتن ملاک عمل قرار میگیرد. در این بازار هر روز پس از پایان جلسه معاملاتی، وجه تضمین لازم محاسبه و اعلام میشود. وجه تضمین لازم، ملاک مارجین کال شدن در قرارداد اختیار است. در نتیجه چنانچه موجودی حساب اختیار معامله، کمتر از ۷۰ درصد وجه تضمین لازم (نه وجه تضمین اولیه) بشود، اخطاریه مارجین کال برای سرمایهگذار صادر میشود.
17- میزان موجودی لازم
در قرارداد آتی برای خرید یا فروش هر قرارداد، باید به اندازه یک وجه تضمین موجودی در حساب عملیاتی سرمایهگذار (خریدار و فروشنده) باشد. فارغ از این که وی قرارداد آتی را به چه مبلغی میخرد یا میفروشد. به این ترتیب با تغییر قیمت سفارش در سیستم، وجه مورد نیاز همان یک وجه تضمین است. در قرارداد اختیار معامله، فروشنده قرارداد همانند قرارداد آتی باید به میزان وجه تضمین در حساب عملیاتی خود داشته باشد و با تغییر قیمت سفارش، کماکان موجودی لازم برابر با یک وجه تضمین است. این در حالی است که خریدار در این بازار برای اخذ موقعیت نیاز به وجه تضمین نداشته و تنها به میزان قیمت روی تابلو اختیار معامله، باید موجودی داشته باشد و با تغییر قیمت سفارش، میزان موجودی لازم برای خرید قرارداد نیز تغییر میکند.
18- برابری وجه تضمین اولیه در سررسیدها (نمادها)
در قرارداد آتی مقدار وجه تضمین اولیه برای همه سررسیدهای یک کالا مقدار یکسانی است اما در قرارداد اختیار معامله، میزان وجه تضمین اولیه که توسط بورس اعلام میشود، برای نمادهای مختلف از یک سررسید نیز مقادیر متفاوتی است. در واقع در بازار آتی سکه با داشتن موجودی حساب به میزان یک وجه تضمین اولیه میتوان در هر یک از سررسیدها اقدام به خرید یا فروش کرد اما در قرارداد اختیار معامله، وجه تضمین در برخی نمادها بیشتر و در برخی نمادها کمتر است. بنابراین فرد برای اخذ موقعیت فروش (اختیار خرید و اختیار فروش) در هر نماد باید موجودی حساب خود را با وجه تضمین آن نماد چک کند.
مقایسه نمادهای معاملاتی در قراردادهای آتی و اختیار معامله
- در حال حاضر در بازار آتی برای 6 کالا قرارداد آتی فعال وجود دارد و در بازار اختیار هم برای 9 کالا قراردادهای فعال با قیمت اعمال متفاوت وجود دارد.
- در بازار اختیار معامله در هر سررسید نمادهای مختلفی با قیمت اعمال متفاوت وجود دارد که تعداد این قیمتهای اعمال نیز میتواند تغییر کند اما در بازار آتی تنها سررسیدهای (بدون قیمت اعمال) مشخص وجود دارد.
جمعبندی
بازار آتی و اختیار معامله، علیرغم وجود شباهتها، تفاوتهایی نیز با یکدیگر دارند. نبود توجه کافی به این تفاوتها میتواند سرمایهگذاری را با ریسکهایی همراه کند. بنابراین لازم است با تفاوتهای این دو نوع معامله که شامل مواردی از قبیل تعهد طرفین، وجه تضمین، پرداخت بین طرفین و… میشود به خوبی آشنا باشیم.
