فعالان بازار آتی، در صورت پیشبینی نادرست از روند قیمت بازار، مانند فعالان هر بازار مالی دیگری متحمل زیان میشوند. علاوه بر این، در بازار آتی به دلیل تسویه روزانه سود و زیان حسابها، معاملهگران زیاندیده، ممکن است به دلیل کاهش موجودی حساب معاملاتی فعال (حساب عملیاتی) خود در وضعیتی به نام «مارجین کال» قرار گیرند. در این مطلب قصد داریم تا به تعریف وضعیت مارجین کال، نحوه پیشبینی وضعیت حساب قبل از مارجین کال شدن آن و چگونگی خروج از این وضعیت بپردازیم.
ثبت نام و دریافت کد آتی کالا
برای دریافت کد آتی کالا و شروع سرمایهگذاری در این بازار روی دکمه زیر کلیک کنید:
- در بازار آتی به دلیل تسویه روزانه سود و زیان، معاملهگران در صورت کاهش موجودی حساب عملیاتی ممکن است وارد وضعیت مارجین کال شوند.
- مارجین کال به معنی فراخوان افزایش وجه تضمین است و زمانی رخ میدهد که موجودی حساب عملیاتی به کمتر از ۷۰ درصد وجه تضمین اولیه برسد.
- وضعیت حساب معاملاتی سه حالت دارد: نرمال (موجودی برابر یا بیشتر از وجه تضمین اولیه)، در ریسک (بین ۷۰ تا ۱۰۰ درصد وجه تضمین اولیه) و مارجین کال (کمتر از ۷۰ درصد وجه تضمین اولیه).
- معاملهگران کال مارجین شده از سه روش میتوانند از وضعیت کال مارجین خارج شوند: واریز وجه، بستن بخشی از موقعیتها یا ترکیب این دو روش.
- اگر معاملهگر در مهلت مقرر اقدامی انجام ندهد، کارگزار موظف است به تعداد لازم از موقعیتهای او را ببندد.
- اگر بستن موقعیت به دلیل صف معاملاتی امکانپذیر نباشد، پس از پایان جلسه معاملاتی «بازار جبرانی» تشکیل میشود تا موقعیت معاملهگران مارجین کال بسته شود.
- رعایت مدیریت سرمایه و کنترل مداوم وضعیت حساب عملیاتی بهترین راه پیشگیری از ورود به وضعیت مارجین کال است.
کال مارجین (margin call) چیست؟
«مارجین» در لغت به معنای حاشیه و «کال» به معنای فراخوان یا تماس است. ریشه این نامگذاری به اقدامی برمیگردد که کارگزاران معاملات آتی در زمان بروز این شرایط انجام میدهند. در ابتدای ابداع ابزار معاملات آتی در قرن نوزدهم میلادی، معاملهگران این بازارها گاهی در شرایط زیان قرار گرفته و به دلیل تسویه لحظهای و کسر زیان جاری از مانده حساب عملیاتی، با ریسک اتمام موجودی حساب و بسته شدن خودکار موقعیت معاملاتی مواجه میشدند. در چنین شرایطی کارگزاران معاملات آتی حد مشخصی از مانده حساب عملیاتی را به عنوان حد اخطار در نظر گرفته و زمانی که مانده حساب عملیاتی معاملهگر از این حد کمتر میشد مراتب را به او اطلاع میدادند تا در صورت تمایل به باقی ماندن در موقعیت معاملاتی، موجودی حساب عملیاتی خود را افرایش دهد. این اطلاعرسانی در واقع نوعی «فراخوان» برای افزایش «حاشیه» امن حساب عملیاتی است که امروزه همچنان «مارجین کال» نامیده و به روشهای مختلف از جمله تماس تلفنی، پیامک، ایمیل و... توسط کارگزاران انجام میشود.
انواع وضعیت حساب در بازارهای معاملاتی
برای فعالیت در بازار آتی، هر معاملهگر باید قبل از اخذ موقعیت خرید یا فروش، موجودی حساب عملیاتی خود را به میزان لازم افزایش دهد. در واقع به دلیل ماهیت تعهدی بازار آتی، خریدار و فروشنده باید وجهی را به منظور تضمین انجام تعهدات مربوط به معامله (در زمان سررسید) در حساب عملیاتی خود نگهداری کنند. این وجه که وجه تضمین نامیده میشود، پس از ورود معاملهگر به موقعیت خرید یا فروش توسط نهاد ناظر در حساب او بلوکه میشود. موجودی حساب عملیاتی طی جلسه معاملاتی و با توجه به قیمت تسویه، هر نیم ساعت یک بار، بهروزرسانی میشود. با توجه به مانده موجودی حساب عملیاتی نسبت به وجه تضمین اولیه، وضعیت حساب سه حالت میتواند داشته باشد:
1- وضعیت عادی (Normal)
چنانچه پس از تسویهحساب لحظهای (که در بازار معاملاتی آتی بورس تهران هر نیم ساعت یک بار انجام میشود)، برای معاملهگر سودی شناسایی شود، مانده حساب عملیاتی او به همان میزان افزایش مییابد. در شرایطی که موجودی حساب عملیاتی معاملهگر از وجه تضمین اولیه لازم برای ورود به موقعیت معاملاتی بیشتر (یا با آن برابر) باشد، در اصطلاح وضعیت حساب عملیاتی او عادی یا نرمال است.
2- وضعیت در ریسک (At Risk)
وضعیتی که در آن مانده حساب عملیاتی معاملهگر کمتر از نرمال و بیشتر از مارجین کال باشد، وضعیت در ریسک است. مطابق قواعد جاری در بورس تهران مانده حساب عملیاتی، تا حد ۳۰ درصد کمتر از وجه تضمین اولیه، در ریسک محسوب میشود.
3- وضعیت مارجین کال (Margin Call)
چنانچه موجودی حساب عملیاتی پس از بهروزرسانی، کمتر از ۷۰ درصد وجه تضمین اولیه بشود، حساب عملیاتی در وضعیت مارجین کال قرار میگیرد. در واقع کال مارجین وضعیتی است که میزان زیان معاملات از حد مجاز آن (۳۰ درصد وجه تضمین اولیه) بیشتر شده است و اخطاریه افزایش وجه تضمین صادر میشود.
نکته:
۱. بهروزرسانی مانده حسابهای عملیاتی طبق جدیدترین دستورالعمل، هر نیم ساعت یک بار طی جلسه معاملاتی صورت میگیرد. در گذشته یک بار و پس از اتمام جلسه معاملاتی انجام میشد.
2. در بهروزرسانی موجودی طی جلسه معاملاتی، زیانها روی موجودی هر 15 دقیقه یک بار، اعمال میشود اما سودها، در پایان جلسه معاملاتی قابل شناسایی هستند.
۳. در بازار آتی مارجین کال و کال مارجین هر دو، مورد استفاده معامله گران قرار میگیرد.
مثال:
فرض کنید وجه تضمین اولیه برای قراردادهای آتی زعفران برابر با ۴۸۰ هزار تومان باشد. شخص ۴۸۰ هزار تومان به کیف آتی خود واریز و یک موقعیت خرید یا فروش اخذ میکند. فرض کنید موجودی آتی وی پس از پایان جلسه معاملاتی طی روزهای مختلف به شرح زیر باشد:
| روز | موجودی کیف آتی | وضعیت |
| اول | 480.000 | نرمال |
| دوم | 490.000 | نرمال |
| سوم | 460.000 | ات ریسک |
| چهارم | 495.000 | نرمال |
| پنجم | 430.000 | ات ریسک |
| ششم | 380.000 | ات ریسک |
| هفتم | 320.000 | مارجین |
در این مثال حداقل وجه تضمین برابر با ۴۸۰.۰۰۰×۰.۷= ۳۳۶.۰۰۰ است. به بیان دیگر، اگر موجودی کیف آتی معاملهگر از این مقدار کمتر شود (حتی ۱ ریال)، در وضعیت مارجین کال قرار میگیرد.
در مثال بالا دیدیم که وجه تضمین اولیه برابر با ۴۸۰ هزار تومان و حداقل وجه تضمین برابر با ۳۳۶ هزار تومان است. هنگامی که میزان موجودی کیف آتی بین ۳۳۶ هزار تومان و ۴۸۰ هزار تومان قرار دارد، کیف آتی در وضعیت در ریسک قرار دارد. در این شرایط موجودی از حداقل وجه تضمین بیشتر اما از وجه تضمین اولیه کمتر است.
معاملهگر چگونه از وضعیت مارجین کال باخبر میشود؟
معامله گران از طریق سامانه معاملاتی میتوانند از آخرین وضعیت حساب خود مطلع شوند. علاوه بر این، کارگزار به افرادی که مارجین کال شدهاند از طریق تماس تلفنی یا ارسال پیامک اطلاعرسانی میکند.
معاملهگر، چگونه از وضعیت مارجین کال خارج میشود؟
افرادی که مارجین کال میشوند از سه طریق میتوانند از وضعیت کال مارجین خارج شوند:
۱ - تکمیل مانده کیف آتی (در مهلتی که کارگزار تعیین میکند)
۲- بستن بخشی از موقعیتهای معاملاتی
۳- ترکیب واریز بخشی از وجه مورد نیاز و بستن تعدادی موقعیت باز
وقتی معاملهگری کال مارجین میشود، برای خروج از وضعیت کال مارجین، طی مهلتی که کارگزاری به او داده است، باید از طریق یکی از راههای بالا، اقدام به خروج از وضعیت کال مارجین کند. حالا سوالی که مطرح میشود این است که چگونه میزان وجه لازم یا تعداد موقعیت لازم برای بستن و خروج از وضعیت کال مارجین را محاسبه کنیم. در ادامه با ذکر مثال، به این سوال پاسخ میدهیم.
چه میزان وجه، برای خروج از وضعیت مارجین کال لازم است؟
فردی که مارجین کال میشود، موجودی حسابش به کمتر از حداقل وجه تضمین (70 درصد وجه تضمین اولیه) رسیده است. او باید موجودی حساب عملیاتی خود را به ازای هر موقعیت، به وجه تضمین اولیه برساند.
مثال:
آقای احمدی 4 موقعیت خرید در سررسید نگین اردیبهشت دارد. موجودی حساب عملیاتی او برابر با 500 هزار تومان است. با فرض وجه تضمین 200 هزار تومانی، میزان وجهی که باید به حسابش واریز کند تا از کال مارجین خارج شود را، محاسبه کنید.
وجه تضمین اولیه: 200000
حداقل وجه تضمین: 70% وجه تضمین اولیه = وجه تضمین اولیه × 0/7 = 140000
وجه تضمین اولیه برای 4 موقعیت: 4×200000= 800000
حداقل وجه تضمین برای 4 موقعیت: 4×140000= 560000
با توجه به این که موجودی حساب آقای احمدی 500 هزار تومان است (از حداقل وجه تضمین 560 هزار تومانی کمتر است) بنابراین وضعیت حساب او کال مارجین است. در این شرایط او باید موجودی حساب خود را تا 4 وجه تضمین اولیه تکمیل کند.
وجه تضمین اولیه برای 4 موقعیت، 800 هزار تومان است. در واقع آقای احمدی 300 هزار تومان باید به حساب خود واریز کند تا موجودی حساب او به 800 هزار تومان برسد و از وضعیت کال مارجین خارج شود.
چنانچه آقای احمدی تنها 60 هزار تومان به حساب عملیاتی خود واریز میکرد (یا هر مقداری کمتر از 300 هزار تومان) حساب او از وضعیت کال مارجین خارج نمیشد. در واقع اگر فرد کال مارجین حتی یک ریال کمتر از مبلغ مورد نیاز برای رسیدن موجودی حساب به وجه تضمین اولیه واریز کند، وضعیت حساب او «ات ریسک سه ستاره» (At Risk***) خواهد بود که به معنای مارجین ماندن وضعیت حساب است.
نکته: فرد کال مارجین باید به ازای هر قرارداد، به میزان یک وجه تضمین اولیه (کامل) در حساب عملیاتی خود داشته باشد. افزایش موجودی تا حداقل وجه تضمین، برای خروج از وضعیت مارجین کال کافی نیست.
برای خروج از وضعیت مارجین کال چه تعداد موقعیت باید بسته شود؟
اگر فرد کال مارجین شده نخواهد یا نتواند وجه لازم برای خروج از وضعیت کال مارجین را تا مهلت تعیینشده توسط کارگزاری واریز کند باید به تعداد لازم، موقعیتهای خود را ببندد. به نحوی که به ازای هر موقعیت باز، یک وجه تضمین اولیه (نه حداقل وجه تضمین) در حساب او موجودی باشد.
در مثال بالا، اگر آقای احمدی نخواهد حساب خود را شارژ کند باید بخشی از موقعیتهای خود را ببندد.
تعداد موقعیتی که آقای احمدی میتواند نگه دارد: 500000÷200000= 2.5
با توجه به این که حاصل تقسیم موجودی حساب بر وجه تضمین اولیه، عددی اعشاری است، جز صحیح عدد بالا تعداد موقعیتی است که فرد کال مارجین با توجه به موجودی حساب خود میتواند نگه دارد.
پس آقای احمدی از 4 موقعیت بازی که دارد، با توجه به موجودی حسابش تنها 2 موقعیت میتواند نگه دارد و 2 موقعیت دیگر را باید در مهلت تعیینشده توسط کارگزار ببندد.
نکته: فردکال مارجین، باید به ازای هر قرارداد به میزان یک وجه تضمین اولیه (کامل) در حساب عملیاتی خود داشته باشد. بستن تعداد موقعیتهای باز، تا رسیدن موجودی حساب به حداقل وجه تضمین، برای خروج از وضعیت مارجین کال کافی نیست.
روش سوم
افراد کال مارجین میتوانند برای خروج از وضعیت کال مارجین، ترکیبی از روش اول و دوم را در پیش بگیرند.
در مثال بالا، آقای احمدی، بر اساس روش اول باید 300 هزار تومان واریز کند و بر اساس روش دوم باید دو موقعیت ببندد. او میتواند یکی از موقعیتهای خود را ببندد و مبلغ باقیمانده تا وجه تضمین اولیه 3 موقعیت را واریز کند.
وجه تضمین اولیه برای 3 موقعیت: 200000×3= 600000
اگر آقای احمدی 1 موقعیت ببندد، باید برای 3 موقعیت باقیمانده، 600 هزار تومان موجودی داشته باشد. با توجه به موجودی حساب فعلی (500 هزار تومان) او باید 100 هزار تومان به حساب عملیاتی خود واریز کند تا از وضعیت کال مارجین خارج شود.
نکته: وقتی اختلاف موجودی حساب تا وجه تضمین کامل اندک است، معاملهگران روش واریز وجه را انتخاب میکنند.
اگر معاملهگر طی مهلت تعیین شده اقدام لازم برای خروج از وضعیت مارجین کال را انجام ندهد، چه اتفاقی میافتد؟
اگر فرد کال شده، طی مهلت تعیینشده توسط کارگزاری، اقدامی انجام ندهد یا اقدام او برای خروج از وضعیت کال مارجین کافی نباشد، کارگزار موظف است به تعداد لازم از موقعیتهای او را ببندد. در این شرایط، کارگزاری با محاسبه تعداد موقعیتی که هر معاملهگر با توجه به موجودی حسابش میتواند نگه دارد، اقدام به بستن موقعیتهای اضافه با قیمت سرخط تابلو میکند.
نکته: طبق دستورالعمل بورس کالا، کارگزار موظف به بستن موقعیتهای فرد کال مارجین شده طی مهلت تعیینشده از سوی بورس است.
در واقع کارگزار برای بستن موقعیتهای فرد کال شده، خود اقدام به ثبت سفارش در سیستم معاملاتی میکند. هنگامی که سفارش کارگزار برای فرد، منجر به معامله شود، فرد کال شده از وضعیت کال مارجین خارج میشود اما اگر کارگزار با وجود ثبت سفارش، به دلیل وجود صف، نتواند موقعیت فرد کال شده را ببندد، سفارش تا پایان جلسه معاملاتی در سیستم باقی میماند.
اگر معاملهگر کال مارجین تا مهلت معینشده وجه لازم را واریز نکرد (و تعداد موقعیتهای باز خود را نبست) و بازار نیز با صف مواجه بود به نحوی که کارگزار نتواند موقعیت شخص مارجین کال را ببندد، چه اتفاقی میافتد؟
در این صورت سفارش تا انتهای جلسه معاملاتی در سیستم باقی میماند و چنانچه تا پایان جلسه معاملاتی سفارش وارد شده به معامله منجر نشود، پس از اتمام جلسه معاملاتی بازار جبرانی برای بستن موقعیت باز معاملهگران مارجین کال تشکیل خواهد شد. به عبارت بهتر، اگر تا پایان جلسه معاملاتی سفارش منجر به معامله شود، فرد از وضعیت کال مارجین خارج میشود؛ در غیر این صورت فرد کال شده همچنان کال مارجین باقی میماند. در شرایطی که پس از اتمام جلسه معاملاتی همچنان فرد، کال مارجین است باید طبق دستورالعمل بورس کالا، بازار جبرانی تشکیل شود. در بازار جبرانی، دورههای معاملاتی آنقدر ادامه مییابد تا موقعیتهای اضافی فرد، برای خروج از وضعیت کال مارجین بسته شود.
سخن آخر
در این مطلب، به تعریف وضعیتهای حساب و به ویژه وضعیت مارجین کال و نحوه خروج از آن پرداختیم. همچنین فهمیدیم هنگامی که معاملهگران نتوانند طی مهلت تعیینشده توسط کارگزار، از وضعیت کال مارجین خارج شوند، کارگزار خود اقدام به بستن موقعیتهای مازاد معاملهگر میکند. با توجه به این که سفارش کارگزار با قیمت سرخط است، بهتر است معامله گران، شخصا مدیریت سرمایه خود را در دست بگیرند و تا قبل از اتمام مهلت تعیینشده، وضعیت حساب خود را از کال مارجین خارج کنند.
