پشت هر معامله‌ای که در بورس انجام می‌شود، دو بخش مهم و مکمل به نام بازار اولیه و بازار ثانویه قرار دارند. این دو بازار در کنار یکدیگر نقش مهمی در تامین مالی شرکت‌ها، جذب سرمایه و افزایش نقدشوندگی دارایی‌ها ایفا می‌کنند.

بازار اولیه محلی است که اوراق بهادار برای نخستین بار منتشر و به سرمایه‌گذاران عرضه می‌شود. در این مرحله، منابع مالی مستقیما در اختیار ناشر اوراق قرار می‌گیرد و به تامین سرمایه برای توسعه فعالیت‌ها، اجرای پروژه‌های جدید یا افزایش سرمایه شرکت‌ها کمک می‌کند. در مقابل، بازار ثانویه جایی است که اوراق منتشرشده، پس از عرضه اولیه، میان سرمایه‌گذاران خرید و فروش می‌شود. در این بازار دیگر پول حاصل از معاملات به ناشر اوراق نمی‌رسد، بلکه مالکیت اوراق بین سرمایه‌گذاران جابه‌جا می‌شود.

در این مقاله با مفهوم بازار اولیه و بازار ثانویه، نحوه عملکرد هر یک، تفاوت‌ها، مزایا، معایب و نقش آن‌ها در بازار سرمایه آشنا می‌شویم.

نکات کلیدی

بازار اولیه چیست؟

بازار اولیه (Primary Market) بخشی از بازار سرمایه است که در آن اوراق بهادار برای نخستین بار توسط ناشر به سرمایه‌گذاران عرضه می‌شود. در این بازار، شرکت‌ها، دولت‌ها یا سایر نهادهای مالی با انتشار اوراق بهادار، منابع مالی مورد نیاز خود را از سرمایه‌گذاران تامین می‌کنند.

بازار اولیه یکی از مهم‌ترین مسیرهای تامین مالی در اقتصاد محسوب می‌شود. در این بازار، سرمایه‌های خرد و کلان سرمایه‌گذاران به سمت شرکت‌ها، دولت و سایر نهادهای اقتصادی هدایت می‌شود و امکان اجرای پروژه‌های توسعه‌ای، افزایش ظرفیت تولید، سرمایه‌گذاری در فناوری و تامین سرمایه در گردش را فراهم می‌کند.

به همین دلیل، هرچه بازار اولیه فعال‌تر باشد، شرکت‌ها منابع مالی بیشتری برای توسعه در اختیار خواهند داشت و وابستگی آن‌ها به منابعی مانند تسهیلات بانکی کاهش پیدا می‌کند. از سوی دیگر، سرمایه‌گذاران نیز این فرصت را دارند که در تامین مالی کسب‌وکارها مشارکت کنند و در صورت موفقیت آن‌ها، از رشد ارزش سرمایه‌گذاری خود بهره‌مند شوند.

ویژگی‌های بازار اولیه

مهم‌ترین ویژگی‌های بازار اولیه عبارت‌اند از:

انتشار اوراق بهادار برای نخستین بار: اصلی‌ترین ویژگی بازار اولیه این است که اوراق بهادار برای اولین بار منتشر و به سرمایه‌گذاران عرضه می‌شود. بنابراین سرمایه‌گذاران مستقیما اوراق را از ناشر خریداری می‌کنند.

تامین مالی شرکت‌ها و دولت‌ها: هدف اصلی بازار اولیه، تامین منابع مالی است. شرکت‌ها از طریق انتشار سهام یا اوراق بدهی می‌توانند سرمایه مورد نیاز برای توسعه کسب‌وکار، اجرای پروژه‌های جدید یا اصلاح ساختار مالی خود را تامین کنند.

انتقال مستقیم سرمایه به ناشر: در بازار اولیه، مبلغ پرداختی سرمایه‌گذاران مستقیما به حساب شرکت یا نهادی که اوراق را منتشر کرده است واریز می‌شود. این موضوع مهم‌ترین تفاوت بازار اولیه با بازار ثانویه است.

روش‌های متنوع عرضه: انتشار اوراق در بازار اولیه بسته به نوع اوراق می‌تواند از طریق روش‌هایی مانند عرضه اولیه سهام، پذیره‌نویسی، انتشار اوراق بدهی یا افزایش سرمایه انجام شود.

 قیمت‌گذاری بر اساس نوع اوراق: قیمت همه اوراق در بازار اولیه برابر با ارزش اسمی نیست. در پذیره‌نویسی بعضی صندوق‌های سرمایه‌گذاری یا اوراق بدهی، قیمت ممکن است بر اساس ارزش اسمی تعیین شود اما در عرضه اولیه سهام، قیمت معمولا پس از ارزش‌گذاری شرکت و طی فرآیند کشف قیمت (Book Building) مشخص می‌شود.

نظارت سازمان بورس: انتشار اوراق بهادار در بازار اولیه تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار انجام می‌شود. ناشران باید الزامات قانونی، افشای اطلاعات و شرایط پذیرش را رعایت کنند تا مجوز عرضه دریافت کنند.

 آغاز معاملات در بازار ثانویه: پس از پایان عرضه در بازار اولیه، اوراق معمولا وارد بازار ثانویه می‌شوند و امکان خرید و فروش آن‌ها برای سرمایه‌گذاران فراهم می‌شود.

بیشتر بخوانید: صندوق سرمایه‌گذاری چیست؟

پذیره‌نویسی در بازار اولیه

یکی از رایج‌ترین روش‌های انتشار اوراق در بازار اولیه، پذیره‌نویسی است. در پذیره‌نویسی، سرمایه‌گذاران برای خرید اوراق بهاداری که برای نخستین بار منتشر شده‌اند ثبت سفارش می‌کنند. این اوراق می‌تواند شامل واحدهای صندوق‌های سرمایه‌گذاری، سهام شرکت‌های تازه‌تاسیس یا انواع اوراق بدهی باشد.

در بسیاری از پذیره‌نویسی‌ها، قیمت هر واحد از پیش مشخص شده است اما شیوه تخصیص اوراق به شرایط عرضه و میزان تقاضا بستگی دارد. اگر حجم تقاضا از میزان عرضه بیشتر باشد، ممکن است تخصیص اوراق به‌صورت نسبی انجام شود.

نکته: پذیره‌نویسی با تعهد پذیره‌نویسی (Underwriting) تفاوت دارد. تعهد پذیره‌نویسی قراردادی است که طی آن یک نهاد مالی متعهد می‌شود در صورت فروش نرفتن تمام اوراق، باقی‌مانده آن را خریداری کند تا فرآیند تامین مالی ناشر با موفقیت انجام شود.

عرضه اولیه در بازار اولیه

عرضه اولیه یا IPO (Initial Public Offering) به فرآیندی گفته می‌شود که طی آن، سهام یک شرکت برای نخستین بار در بورس یا فرابورس به عموم سرمایه‌گذاران عرضه می‌شود. شرکت‌هایی که قصد ورود به بازار سرمایه را دارند، پس از طی مراحل پذیرش و دریافت مجوزهای لازم، بخشی از سهام خود را از طریق عرضه اولیه در اختیار سرمایه‌گذاران قرار می‌دهند. این کار علاوه بر تامین منابع مالی، موجب افزایش شفافیت، اعتبار و دسترسی شرکت به بازار سرمایه می‌شود.

در بورس ایران، عرضه‌های اولیه معمولا از طریق روش بوک‌بیلدینگ (Book Building) انجام می‌شوند. در این روش، سازمان بورس بازه قیمتی مشخصی را اعلام می‌کند و سرمایه‌گذاران سفارش خرید خود را در همان دامنه قیمتی ثبت می‌کنند. پس از پایان مهلت ثبت سفارش، سهام میان سرمایه‌گذاران واجد شرایط تخصیص داده می‌شود.

برای شرکت در عرضه اولیه، داشتن کد بورسی و دسترسی به سامانه معاملاتی یک کارگزاری الزامی است.

مثال واقعی برای درک تفاوت بازار اولیه و ثانویه

فرض کنید شرکتی برای نخستین بار سهام خود را در بورس عرضه می‌کند. اگر شما در همان عرضه اولیه سهام این شرکت را خریداری کنید، در بازار اولیه سرمایه‌گذاری کرده‌اید و مبلغ پرداختی شما به شرکت می‌رسد اما اگر چند روز یا چند ماه بعد همان سهام را از شخص دیگری در بورس خریداری کنید، این معامله در بازار ثانویه انجام شده است و مبلغ پرداختی شما به فروشنده سهم تعلق می‌گیرد، نه به شرکت.

مزایا و محدودیت‌های بازار اولیه

بازار اولیه یکی از مهم‌ترین ابزارهای تامین مالی در اقتصاد است و هم برای ناشران اوراق و هم برای سرمایه‌گذاران فرصت‌های قابل توجهی ایجاد می‌کند. البته مانند هر بازار مالی، این بازار نیز در کنار مزایا، محدودیت‌ها و ریسک‌های خاص خود را دارد.

• مهم‌ترین مزیت بازار اولیه، امکان جذب سرمایه از سرمایه‌گذاران است. شرکت‌ها می‌توانند از منابع مالی حاصل از انتشار سهام یا اوراق بدهی برای توسعه فعالیت‌ها، اجرای طرح‌های جدید، افزایش ظرفیت تولید یا بهبود ساختار مالی خود استفاده کنند.
• تامین مالی از طریق بازار سرمایه، وابستگی شرکت‌ها به وام‌های بانکی را کاهش می‌دهد و به آن‌ها امکان می‌دهد منابع مالی بلندمدت‌تری در اختیار داشته باشند.
• سرمایه‌گذاران از طریق عرضه‌های اولیه، پذیره‌نویسی صندوق‌ها یا خرید اوراق بدهی می‌توانند در تامین مالی شرکت‌ها و پروژه‌های اقتصادی مشارکت کنند و از بازده احتمالی آن‌ها بهره‌مند شوند.
• شرکت‌هایی که وارد بازار سرمایه می‌شوند، ملزم به رعایت استانداردهای افشای اطلاعات و گزارشگری مالی هستند. این موضوع باعث افزایش شفافیت، اعتبار و اعتماد سرمایه‌گذاران نسبت به آن‌ها می‌شود.

در مورد محدودیت‌های این بازار، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ورود به بازار سرمایه و انتشار اوراق بهادار مستلزم پرداخت هزینه‌هایی مانند مشاوره مالی، خدمات حقوقی، حسابرسی، ارزش‌گذاری و سایر هزینه‌های پذیرش است.
• شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس یا فرابورس باید به‌ طور مستمر اطلاعات مالی و عملکرد خود را منتشر کنند. رعایت این الزامات اگرچه موجب شفافیت بیشتر می‌شود اما مسئولیت‌های مدیریتی شرکت را نیز افزایش می‌دهد.
• سرمایه‌گذاری در بازار اولیه نیز مانند سایر سرمایه‌گذاری‌ها بدون ریسک نیست. عملکرد آینده شرکت، وضعیت اقتصادی، شرایط صنعت و عوامل مختلف دیگر می‌توانند بر بازده سرمایه‌گذاری تاثیر بگذارند. البته میزان این ریسک به نوع اوراق بستگی دارد؛ برای مثال، سرمایه‌گذاری در عرضه اولیه سهام با خرید اوراق بدهی یا پذیره‌نویسی یک صندوق سرمایه‌گذاری از نظر سطح ریسک یکسان نیست.
• در عرضه سهام، با افزایش تعداد سهامداران، سهم مالکان اولیه از مالکیت شرکت کاهش پیدا می‌کند. البته میزان این کاهش به درصد سهام عرضه‌شده بستگی دارد و لزوما به از دست رفتن کنترل مدیریتی منجر نمی‌شود.

بیشتر بخوانید: آشنایی با اوراق بدهی

بازار ثانویه چیست؟

در بازار ثانویه  (Secondary Market) اوراق بهاداری که قبلا در بازار اولیه منتشر شده‌اند، میان سرمایه‌گذاران خرید و فروش می‌شوند. در این بازار، ناشر اوراق دیگر نقشی در معامله ندارد و وجوه حاصل از خرید و فروش بین خریدار و فروشنده مبادله می‌شود. به عبارت دیگر، بازار ثانویه محلی برای انتقال مالکیت اوراق بهادار است، نه تامین مالی ناشر.

بازار ثانویه یکی از مهم‌ترین عوامل پویایی بازار سرمایه است. در این بازار، سرمایه‌گذاران می‌توانند بدون نیاز به انتشار اوراق جدید، مالکیت دارایی‌های مالی را به یکدیگر منتقل کنند. وجود بازار ثانویه علاوه بر افزایش نقدشوندگی، به کشف قیمت واقعی اوراق بهادار نیز کمک می‌کند. از سوی دیگر، سرمایه‌گذاران می‌توانند متناسب با شرایط بازار، ترکیب سبد سرمایه‌گذاری خود را تغییر دهند و ریسک سرمایه‌گذاری را مدیریت کنند. در واقع، اگر بازار اولیه موتور تامین مالی شرکت‌ها باشد، بازار ثانویه موتور گردش سرمایه در بازار سرمایه است.

نکته:  بسیاری از سرمایه‌گذارانی که می‌گویند «در بورس سهم خریده‌اند»، در واقع در بازار ثانویه معامله انجام داده‌اند، نه بازار اولیه.

ویژگی‌های بازار ثانویه

مهم‌ترین ویژگی‌های بازار ثانویه عبارت‌اند از:

نقدشوندگی بالا: مهم‌ترین ویژگی بازار ثانویه، فراهم کردن امکان خرید و فروش مداوم اوراق بهادار است. سرمایه‌گذاران می‌توانند در صورت نیاز، دارایی خود را به فروش برسانند یا اوراق جدیدی خریداری کنند.

کشف قیمت: در بازار ثانویه، قیمت اوراق از طریق تعامل خریداران و فروشندگان تعیین می‌شود. بنابراین قیمت‌ها بازتابی از انتظارات فعالان بازار نسبت به ارزش و چشم‌انداز هر دارایی هستند.

 انتقال مالکیت اوراق: در بازار ثانویه هیچ اوراق جدیدی منتشر نمی‌شود و تنها مالکیت اوراق میان سرمایه‌گذاران جابه‌جا می‌شود.

 تنوع ابزارهای مالی: در بازار ثانویه، انواع مختلفی از ابزارهای مالی از جمله سهام، صندوق‌های سرمایه‌گذاری، اوراق بدهی، گواهی سپرده کالایی، قراردادهای آتی و اختیار معامله خرید و فروش می‌شوند.

امکان مدیریت پرتفوی: سرمایه‌گذاران می‌توانند متناسب با اهداف، میزان ریسک‌پذیری یا تغییر شرایط بازار، ترکیب دارایی‌های خود را تغییر دهند و پرتفوی خود را مدیریت کنند.

شفافیت معاملات: معاملات بازارهای رسمی تحت نظارت سازمان بورس انجام می‌شود و اطلاعات مربوط به قیمت، حجم معاملات و افشای اطلاعات شرکت‌ها به‌صورت مستمر در اختیار عموم قرار می‌گیرد.

نوسان قیمت‌ها: قیمت اوراق بهادار در بازار ثانویه همواره در حال تغییر است و تحت تاثیر عوامل مختلف اقتصادی، سیاسی، عملکرد شرکت‌ها، نرخ بهره، نرخ ارز و انتظارات سرمایه‌گذاران قرار می‌گیرد.

مزایا و محدودیت‌های بازار ثانویه

بازار ثانویه یکی از ارکان اصلی بازار سرمایه است و نقش مهمی در افزایش جذابیت سرمایه‌گذاری دارد. اگر سرمایه‌گذاران امکان فروش دارایی‌های خود را نداشتند، تمایل بسیار کمتری برای خرید اوراق در بازار اولیه وجود داشت. به همین دلیل، بازار ثانویه در کنار مزایای متعدد، چالش‌ها و ریسک‌هایی نیز به همراه دارد.

• مهم‌ترین مزیت بازار ثانویه، امکان خرید و فروش سریع اوراق بهادار است. سرمایه‌گذاران می‌توانند در هر زمان (در ساعات معاملات بازار) دارایی خود را به فروش برسانند یا اوراق جدیدی خریداری کنند.
• قیمت اوراق بهادار در بازار ثانویه براساس عرضه و تقاضا تعیین می‌شود. این فرآیند که به کشف قیمت معروف است، موجب می‌شود ارزش دارایی‌ها به‌صورت مستمر با اطلاعات و شرایط جدید بازار به‌روزرسانی شود.
• بازار ثانویه به سرمایه‌گذاران اجازه می‌دهد ترکیب دارایی‌های خود را متناسب با اهداف، میزان ریسک‌پذیری یا شرایط بازار تغییر دهند. این ویژگی یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت ریسک در سرمایه‌گذاری است.
• در بازار ثانویه تنها سهام معامله نمی‌شود. سرمایه‌گذاران می‌توانند در انواع مختلفی از دارایی‌ها مانند سهام، صندوق‌های سرمایه‌گذاری، اوراق بدهی، گواهی سپرده کالایی، قراردادهای آتی و اختیار معامله سرمایه‌گذاری کنند.
• وجود بازار ثانویه باعث می‌شود سرمایه‌گذاران با اطمینان بیشتری در عرضه‌های اولیه یا پذیره‌نویسی‌ها شرکت کنند؛ زیرا می‌دانند پس از پایان عرضه، امکان فروش دارایی خود را خواهند داشت.

موارد زیر را می‌توان از جمله محدودیت‌های بازار ثانویه دانست:

• قیمت اوراق بهادار در بازار ثانویه به‌طور مداوم تغییر می‌کند و ممکن است تحت تاثیر عوامل اقتصادی، سیاسی، اخبار شرکت‌ها یا حتی انتظارات سرمایه‌گذاران نوسان داشته باشد.
• در بازار ثانویه، سرمایه‌گذاران ممکن است تحت تاثیر اخبار، شایعات یا رفتار سایر معامله‌گران تصمیم‌های هیجانی بگیرند. این موضوع می‌تواند منجر به خرید در قیمت‌های بالا یا فروش در قیمت‌های پایین شود.
• هیچ تضمینی وجود ندارد که سرمایه‌گذاری در بازار ثانویه همواره سودآور باشد. بازده سرمایه‌گذاری به عوامل مختلفی مانند عملکرد شرکت، وضعیت اقتصاد، شرایط صنعت و زمان خرید و فروش بستگی دارد.
• هر معامله در بازار ثانویه معمولا شامل کارمزد خرید و فروش است. اگرچه این هزینه‌ها نسبتا اندک هستند، اما در معاملات پرتعداد می‌توانند بر بازده نهایی سرمایه‌گذار تاثیر بگذارند.

بازار اولیه و بازار ثانویه چه تفاوت‌هایی دارند؟

فرض کنید شرکتی برای توسعه کارخانه خود به سرمایه نیاز دارد و تصمیم می‌گیرد بخشی از سهام خود را برای نخستین بار در بورس عرضه کند. اگر شما در این عرضه شرکت کنید، در بازار اولیه سرمایه‌گذاری کرده‌اید و مبلغ پرداختی شما مستقیما به شرکت می‌رسد.

چند ماه بعد، ممکن است تصمیم بگیرید سهام خود را به شخص دیگری بفروشید یا سهام همان شرکت را از سرمایه‌گذار دیگری خریداری کنید. این معامله دیگر در بازار ثانویه انجام می‌شود و شرکت نقشی در آن ندارد؛ تنها مالکیت سهام میان سرمایه‌گذاران جابه‌جا می‌شود.

بنابراین اگرچه بازار اولیه و بازار ثانویه هر دو بخشی از بازار سرمایه هستند، از نظر هدف، نحوه انجام معاملات و نقش مشارکت‌کنندگان تفاوت‌های مهمی با یکدیگر دارند.

ریسک و بازده در بازار اولیه و بازار ثانویه

ریسک و بازده در هر دو بازار به نوع دارایی، شرایط اقتصادی و افق سرمایه‌گذاری بستگی دارد و نمی‌توان به‌طور مطلق یکی را پرریسک‌تر یا پربازده‌تر از دیگری دانست.

در بازار اولیه، سرمایه‌گذاران معمولا در فرآیند انتشار اوراق جدید مشارکت می‌کنند. بازده این سرمایه‌گذاری به عملکرد آینده ناشر و شرایط بازار بستگی دارد. برای مثال، خرید عرضه اولیه سهام، پذیره‌نویسی یک صندوق سرمایه‌گذاری یا خرید اوراق بدهی، هر کدام سطح متفاوتی از ریسک را دارند.

در بازار ثانویه نیز قیمت اوراق تحت تاثیر عرضه و تقاضا، وضعیت اقتصادی، عملکرد شرکت‌ها و سایر عوامل بازار تغییر می‌کند. بنابراین سرمایه‌گذاران ممکن است در کوتاه‌مدت یا بلندمدت با سود یا زیان مواجه شوند.

به طور کلی، آن چه میزان ریسک را تعیین می‌کند، نوع دارایی و استراتژی سرمایه‌گذاری است نه صرفا اولیه یا ثانویه بودن بازار.

بیشتر بخوانید: منظور از ریسک و بازده در بورس و سرمایه‌گذاری چیست؟

کاربرد بازار اولیه و بازار ثانویه

بازار اولیه و بازار ثانویه اگرچه کارکردهای متفاوتی دارند، اما در عمل مکمل یکدیگر هستند و نبود هر یک، کارایی بازار سرمایه را کاهش می‌دهد.

بازار اولیه ابزاری برای تامین مالی شرکت‌ها، دولت و سایر نهادهای اقتصادی است. در این بازار، ناشران می‌توانند با انتشار سهام یا اوراق بدهی، منابع مالی موردنیاز خود را جذب کنند و از آن برای توسعه فعالیت‌ها، اجرای پروژه‌های جدید یا اصلاح ساختار مالی استفاده کنند.

در مقابل، بازار ثانویه امکان معامله اوراق منتشرشده را برای سرمایه‌گذاران فراهم می‌کند. وجود این بازار باعث افزایش نقدشوندگی دارایی‌ها، کشف قیمت منصفانه و مدیریت آسان‌تر سبد سرمایه‌گذاری می‌شود.

به بیان ساده:

• اگر بازار اولیه وجود نداشته باشد، شرکت‌ها امکان جذب سرمایه از طریق بازار سرمایه را از دست می‌دهند.
• اگر بازار ثانویه وجود نداشته باشد، سرمایه‌گذاران تمایل کمتری به خرید اوراق در بازار اولیه خواهند داشت زیرا امکان فروش دارایی خود را نخواهند داشت.

به همین دلیل، این دو بازار در کنار یکدیگر، چرخه تامین مالی و گردش سرمایه را در اقتصاد تکمیل می‌کنند.

با هم مرور کنیم ...

بازار اولیه و بازار ثانویه دو بخش جدایی‌ناپذیر بازار سرمایه هستند که هر کدام وظیفه متفاوتی بر عهده دارند. بازار اولیه با فراهم کردن امکان انتشار اوراق بهادار، مسیر تامین مالی شرکت‌ها و نهادهای اقتصادی را هموار می‌کند و بازار ثانویه با ایجاد امکان خرید و فروش این اوراق، نقدشوندگی، کشف قیمت و پویایی بازار را افزایش می‌دهد.