برنامهریزی مالی برای دوران بازنشستگی؛ چگونه برای آینده مالی خود آماده شویم؟
در دوران بازنشستگی، هزینههای زندگی زندگی روزمره همچنان ادامه دارد و هزینههایی مثل درمان و مراقبت، معمولا افزایش پیدا میکند. به همین دلیل، صرف داشتن حقوق یا مستمری برای حفظ سطح زندگی گذشته کافی نیست و هر فردی که سواد مالی بالایی داشته باشد، از قبل برای دوران بازنشستگی برنامهریزی میکند.
برنامهریزی مالی برای بازنشستگی یعنی از سالها قبل مشخص کنیم پس از کاهش یا قطع درآمد شغلی، هزینههای زندگی از چه منابعی تامین خواهد شد و چگونه میتوان قدرت خرید داراییها را در بلندمدت حفظ کرد. با ما همراه باشید تا نکتههای مهمی را در این زمینه یاد بگیریم.
نکات کلیدی
- برنامهریزی مالی برای بازنشستگی بهتر است سالها پیش از پایان دوره کاری آغاز شود.
- در اقتصاد تورمی ایران، هدف فقط افزایش عدد سرمایه نیست و حفظ و افزایش قدرت خرید اهمیت بیشتری دارد.
- برای برآورد سرمایه موردنیاز بازنشستگی، بهتر است هزینهها و درآمدهای آینده را بر اساس قدرت خرید امروز محاسبه کنید.
- مستمری بازنشستگی بهتر است تنها یکی از منابع درآمد دوران بازنشستگی باشد و نه تنها منبع آن.
- سرمایه موردنیاز بازنشستگی به عواملی مانند هزینه زندگی، درآمدهای احتمالی، مدت بازنشستگی و بازده واقعی سرمایهگذاری بستگی دارد.
- در ارزیابی عملکرد سرمایهگذاری، باید بازده واقعی یعنی بازده پس از درنظرگرفتن اثر تورم را بررسی کرد.
- تنوعبخشی میان داراییهای مختلف میتواند وابستگی سرمایه بازنشستگی به عملکرد یک بازار را کاهش دهد.
- بخشی از داراییها باید نقدشونده و کمریسک باشند تا هزینههای ضروری و پیشبینینشده را پوشش دهند.
- با نزدیک شدن به دوران بازنشستگی، ترکیب سبد سرمایهگذاری باید متناسب با کاهش افق زمانی و نیاز بیشتر به نقدینگی بازبینی شود.
- برنامه بازنشستگی یک برنامه ثابت نیست و باید با تغییر درآمد، هزینهها، شرایط اقتصادی و وضعیت خانوادگی به صورت دورهای بازبینی شود.
چرا برنامهریزی مالی برای دوران بازنشستگی اهمیت دارد؟
بسیاری از افراد برنامه بازنشستگی خود را بر این فرض بنا میکنند که پس از پایان دوره اشتغال، مستمری بازنشستگی بخش عمده هزینههای آنها را پوشش خواهد داد اما چنین فرضی میتواند ریسک مالی قابل توجهی ایجاد کند.
از یک طرف، هزینه زندگی در طول زمان افزایش پیدا میکند و از طرف دیگر، میزان افزایش درآمد یا مستمری لزوما با رشد تمام هزینههای خانوار یکسان نیست. علاوه بر این، ساختار صندوقهای بازنشستگی هم با فشارهای مالی و جمعیتی مواجه است. مطالعات مختلف طی سالهای گذشته به ناترازی صندوقهای بازنشستگی ایران و افزایش فشار ناشی از تغییر ساختار جمعیت اشاره کردهاند.
برنامهریزی برای بازنشستگی در اقتصادی مانند ایران اهمیت بیشتری دارد. تورم بالا و مداوم میتواند ارزش واقعی پسانداز را در طول چند سال به شدت کاهش دهد. برای نمونه، طبق آمار منتشرشده از شاخص قیمت مصرفکننده، نرخ تورم سالانه ایران در تیر ۱۴۰۵ به ۶۶ درصد رسیده بود و سطح عمومی قیمتها نسبت به تیر سال قبل حدود ۸۷.۹ درصد افزایش داشته است. بنابراین پولی که امروز برای دوران بازنشستگی کنار گذاشته میشود، اگر متناسب با شرایط اقتصادی مدیریت نشود، ممکن است در آینده قدرت خرید بسیار کمتری داشته باشد.
به همین دلیل بهتر است مستمری بازنشستگی را یکی از منابع درآمد دوران بازنشستگی بدانیم و نه تنها منبع آن. یک برنامه مالی مناسب باید بتواند به چند سوال اصلی پاسخ دهد:
- پس از بازنشستگی ماهانه چقدر هزینه خواهیم داشت؟
- چه میزان از این هزینه از طریق مستمری یا سایر درآمدهای ثابت تامین میشود؟
- برای جبران کسری درآمد به چه میزان سرمایه نیاز داریم؟
- داراییهای ما چگونه باید در برابر تورم محافظت شوند؟
- در صورت بروز هزینههای غیرمنتظره چه منابعی در اختیار خواهیم داشت؟
پاسخ این سوالها، برنامه بازنشستگی ما را شکل میدهد.
بهترین زمان برای شروع برنامهریزی بازنشستگی چه زمانی است؟
هرچه برنامهریزی برای بازنشستگی زودتر آغاز شود، فشار مالی لازم برای تشکیل سرمایه کمتر خواهد بود.
فرض کنید دو نفر قصد دارند در سن مشابهی بازنشسته شوند. فرد اول از ۳۰ سالگی سرمایهگذاری برای بازنشستگی را آغاز میکند و فرد دوم از ۴۵ سالگی. فرد اول علاوه بر این که زمان بیشتری برای پسانداز دارد، فرصت بیشتری هم برای کسب بازده از سرمایهگذاریهای قبلی خود خواهد داشت.
این همان اثر سود مرکب است یعنی بازدهی که نه فقط روی اصل سرمایه، بلکه در دورههای بعد روی سودهای قبلی نیز ایجاد میشود. البته هیچوقت برای شروع دیر نیست اما فردی که در دهه ۴۰ یا ۵۰ زندگی قرار دارد، ممکن است لازم باشد سهم بیشتری از درآمد خود را سرمایهگذاری کند، بعضی هزینههای آینده را تعدیل کند یا زمان بازنشستگی خود را تغییر دهد.
در ایران این موضوع اهمیت دیگری هم دارد: قوانین و شرایط بازنشستگی ممکن است در طول دوران کاری تغییر کنند. برای نمونه، در ماده ۲۹ برنامه هفتم توسعه، سنوات الزامی بیمهپردازی برای بعضی گروههای بیمهشده افزایش یافته است. در این مقررات، حداکثر سن در اجرای افزایش سنوات برای مردان ۶۲ و برای زنان ۵۵ سال و حداکثر سنوات الزامی به ترتیب ۳۵ و ۳۰ سال تعیین شده است. بنابراین بهتر است برنامه مالی شخصی را فقط بر یک سن قطعی برای بازنشستگی بنا نکنید و امکان تغییرات چندساله را هم در نظر بگیرید.
بیشتر بخوانید: تابآوری مالی چیست؟
در دوران بازنشستگی به چه میزان درآمد نیاز داریم؟
یکی از دشوارترین بخشهای برنامهریزی بازنشستگی، تخمین هزینههای آینده است. گاهی گفته میشود فرد در دوران بازنشستگی به حدود ۷۰ درصد درآمد دوران اشتغال خود نیاز خواهد داشت. این عدد یک قاعده تقریبی است و حتی پژوهشهای حوزه بازنشستگی نیز تاکید میکنند که یک نسبت واحد برای همه مناسب نیست. برای برنامهریزی شخصی بهتر است بهجای درآمد، هزینههای واقعی خانوار را بررسی کنید.
هزینههای فعلی را میتوان در چند گروه قرار داد:
- هزینههای ضروری مانند خوراک، مسکن، قبوض، درمان و ... .
- هزینههایی که ممکن است پس از بازنشستگی کاهش پیدا کنند مانند هزینه رفتوآمد روزانه به محل کار، هزینه آموزش فرزندان، اقساطی که پیش از بازنشستگی تسویه میشوند و ... .
- هزینههایی که ممکن است افزایش پیدا کنند مانند هزینههای مرتبط با سلامت، درمان و مراقبت است.
همچنین ممکن است در دوران بازنشستگی بودجه بیشتری برای سفر، تفریح یا فعالیتهای شخصی در نظر بگیرید. به همین دلیل بهترین نقطه شروع این است که ابتدا هزینه یک سال زندگی امروز را محاسبه و سپس بررسی کنید که چه بخشهایی از آن احتمالا در دوران بازنشستگی باقی خواهند ماند.
در اقتصاد تورمی، محاسبات بازنشستگی را بر اساس قدرت خرید انجام دهید
اگر فردی اکنون ۳۵ سال داشته باشد و بخواهد در ۶۰ سالگی بازنشسته شود، محاسبه هزینه زندگی او در ۲۵ سال آینده با یک نرخ تورم اسمی مشخص، چندان قابل اتکا نیست. در اقتصادی با تورم بالا، حتی تغییر چند درصدی فرض تورم میتواند عدد نهایی را چند برابر کند. ضمن این که پیشبینی نرخ تورم برای دو یا سه دهه آینده عملا ممکن نیست. روش کاربردیتر این است که تمام محاسبات را با قدرت خرید امروز انجام دهیم.
مثلا به جای این که بگوییم: «در ۲۵ سال آینده به ماهانه دو میلیارد تومان نیاز دارم.» میتوان گفت: «در دوران بازنشستگی میخواهم قدرت خریدی معادل ماهانه ۵۰ میلیون تومان امروز داشته باشم.»
بعد از آن، بازده سرمایهگذاری را هم باید بر اساس بازده واقعی بررسی و اثر تورم را از آن کسر کنیم. این روش باعث میشود اعداد قابل درکتر و برنامهریزی واقعبینانهتر باشد.
مراحل برنامهریزی مالی برای دوران بازنشستگی
برای داشتن یک برنامه مالی مناسب، میتوانید طبق مسیر زیر عمل کنید:
۱. وضعیت مالی امروز را مشخص کنید
پیش از تعیین هدف باید بدانید اکنون کجا ایستادهاید. فهرستی از این موارد بسازید: درآمد ماهانه، هزینه ماهانه، میزان پسانداز، ارزش داراییها، بدهیها و اقساط، سابقه بیمه، مستمری احتمالی و سرمایهگذاریهای فعلی. این مرحله، تصویر اولیهای از توان مالی شما برای سرمایهگذاری بلندمدت ایجاد میکند.
۲. سبک زندگی مورد نظرتان را مشخص کنید
هزینه بازنشستگی افراد مختلف یکسان نیست. شرایط فردی که صاحب خانه است و بدهی قابل توجهی ندارد، با فردی که در دوران بازنشستگی همچنان باید اجاره پرداخت کند، متفاوت است. همچنین محل زندگی، تعداد افراد تحت تکفل، وضعیت سلامت، میزان سفر و سبک مصرف نقش مهمی در میزان سرمایه مورد نیاز دارند.
3. درآمدهای احتمالی دوران بازنشستگی را محاسبه کنید
درآمد شما پس از بازنشستگی ممکن است از چند مسیر تامین شود: حقوق بازنشستگی، درآمد حاصل از سرمایهگذاری، اجاره ملک، فعالیت شغلی محدود یا پارهوقت و ... . هدف این است که مشخص شود بین هزینه مورد نیاز و درآمدهای قابل پیشبینی چه فاصلهای وجود دارد.
۴. کسری درآمد بازنشستگی را پیدا کنید
فرض کنید هزینه زندگی مورد نظر شما در بازنشستگی به قدرت خرید امروز ماهانه ۵۰ میلیون تومان باشد. اگر تخمین بزنید مستمری و سایر درآمدهای ثابت، معادل ۲۰ میلیون تومان امروز را پوشش خواهند داد، با یک کسری ماهانه ۳۰ میلیون تومانی روبهرو هستید. برنامه سرمایهگذاری شما باید در درجه اول برای تامین همین فاصله طراحی شود.
یک مثال ساده از برنامهریزی مالی بازنشستگی
فردی را تصور کنید که در سال ۱۳۸۷ و در سن ۴۰ سالگی تصمیم گرفت برای دوران بازنشستگی برنامهریزی کند. از آن جا که با بورس و بازار سرمایه آشنا بود و سواد مالی بالایی داشت، به طلا یا سپرده بانکی محدود نبود و میتوانست گزینههای جدیدتر را هم بررسی کند.
او مبلغ ۱۰ میلیون تومان از سرمایه آن دوران خود را با افق بلندمدت در صندوق مشترک آگاه سرمایهگذاری کرد و تا امسال، یعنی 1405 به آن دست نزد. این فرد اکنون ۵۸ ساله است و دو سال دیگر بازنشسته میشود. بیایید بررسی کنیم که حالا برای دوران بازنشستگیاش چقدر سرمایه دارد.
بازده صندوق مشترک آگاه از زمان تاسیس در سال ۱۳۸۷ تا حالا (مرداد 1405) حدود ۲۱۹٬۳۲۹٫۶۷ درصد بوده است. بنابراین ارزش اسمی سرمایه ۱۰ میلیون تومانی او پس از حدود ۱۸ سال به حدود ۲۱.۹ میلیارد تومان رسیده است.
اما در اقتصادی مانند ایران، صرفا مقایسه ۱۰ میلیون تومان با ۲۱.۹ میلیارد تومان تصویر کاملی از نتیجه سرمایهگذاری به ما نمیدهد و باید ببینیم ۱۰ میلیون تومان سال ۱۳۸۷ با در نظر گرفتن تورم، امروز چه ارزشی دارد.
بر اساس شاخص قیمت مصرفکننده، سطح عمومی قیمتها از سال ۱۳۸۷ تا امروز چند ده برابر شده است. با استفاده از دادههای تاریخی شاخص قیمت مصرفکننده و تعدیل آن با تورم سال ۱۴۰۵، میتوان به طور تقریبی گفت 10 میلیون تومان سال ۱۳۸۷ معادل یک میلیارد تومان امروز است.
به بیان دیگر، اگر این فرد ۱۰ میلیون تومان خود را به شکلی نگهداری کرده بود که سرمایه فقط دقیقا به اندازه تورم رشد کند، امروز باید حدود یک میلیارد تومان در اختیار میداشت تا تقریبا همان قدرت خرید سال ۱۳۸۷ را حفظ کند. در نتیجه قدرت خرید سرمایه او با سرمایهگذاری در صندوق مشترک آگاه نه تنها حفظ بلکه تقریبا 22 برابر شده است.
این موضوع یکی از مهمترین اصول برنامهریزی مالی برای بازنشستگی را نشان میدهد:
در یک اقتصاد تورمی، هدف سرمایهگذاری بلندمدت فقط افزایش عدد سرمایه نیست. سرمایه باید در بلندمدت بتواند از تورم جلو بزند و قدرت خرید واقعی ایجاد کند.
همچنین این مثال نشان میدهد که زمان چقدر در برنامهریزی بازنشستگی اهمیت دارد. هرچه افق سرمایهگذاری طولانیتر باشد، فرد فرصت بیشتری برای رشد سرمایه، عبور از نوسانات کوتاهمدت بازار و بهرهمندی از اثر بازده مرکب خواهد داشت.
بیشتر بخوانید: صندوق سرمایهگذاری چیست؟
چطور برای بازنشستگی سرمایهگذاری کنیم؟
برای سرمایهگذاری بازنشستگی نسخه واحدی وجود ندارد. ترکیب مناسب داراییها به عواملی مانند سن، درآمد، ثبات شغلی، میزان سرمایه، افق زمانی و ریسکپذیری فرد بستگی دارد اما چند اصل کلی را میتوان مطرح کرد:
تنوعبخشی را جدی بگیرید
وابسته کردن تمام آینده مالی به یک دارایی میتواند ریسک بالایی ایجاد کند. برخی افراد بخش عمده دارایی خود را در ملک نگهداری میکنند، برخی فقط طلا میخرند و برخی تمام سرمایه خود را وارد بازار سهام میکنند. هر یک از این داراییها ویژگیها و ریسکهای خاص خود را دارند.
یک برنامه بازنشستگی میتواند بسته به شرایط فرد ترکیبی از داراییها باشد. مانند:
- وجه نقد و سپردههای کوتاهمدت
- اوراق و صندوقهای درآمد ثابت
- سهام و صندوقهای سهامی
- طلا و ابزارهای مالی مبتنی بر طلا
- ملک یا سایر داراییهای سرمایهای
هدف تنوعبخشی این نیست که همیشه بیشترین بازده را به دست آوریم بلکه هدف این است که آینده مالیمان فقط به عملکرد یک بازار وابسته نباشد.
به بازده اسمی اکتفا نکنید
در اقتصاد تورمی ایران، یکی از مهمترین معیارها بازده واقعی است. اگر سرمایهگذاری شما در یک سال ۳۰ درصد بازده داشته باشد اما سطح قیمتها در همان دوره ۴۰ درصد افزایش پیدا کند، قدرت خرید سرمایه شما در واقع کاهش یافته است.
به زبان ساده میتوان گفت:
این رابطه تقریبی است اما برای درک مفهوم کافی است. بنابراین در برنامه بلندمدت بازنشستگی سوال اصلی فقط این نیست که «سرمایه من چند درصد رشد کرد؟» بلکه باید پرسید: « قدرت خرید سرمایه من چقدر بیشتر شد؟»
نقدشوندگی را فراموش نکنید
ممکن است کسی روی کاغذ دارایی زیادی داشته باشد اما بخش عمده آن را در یک ملک یا کسبوکار غیرنقدشونده قرار دهد. در این صورت، برای استفاده از سرمایه خود با محدودیتهای زیادی مواجه میشود و ممکن است در زمانی که به پول نیاز دارد، نتواند سرمایه را نقد کند.
در دوران بازنشستگی، دسترسی منظم به وجه نقد اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل بخشی از داراییها باید به شکلی نگهداری شوند که در صورت نیاز بتوان بدون هزینه یا تاخیر قابل توجه به آنها دسترسی داشت.
نقش پسانداز اضطراری در برنامه بازنشستگی
همه سرمایهای که برای آینده کنار گذاشته میشود نباید در سرمایهگذاریهای بلندمدت قرار بگیرد. هزینه درمان، تعمیر خانه، کمک به اعضای خانواده، بیکاری پیش از موعد بازنشستگی یا سایر اتفاقهای پیشبینینشده ممکن است نیاز فوری به پول ایجاد کند. به همین دلیل بهتر است در کنار سبد بلندمدت، ذخیرهای نقدشونده برای هزینههای اضطراری داشته باشید.
میزان این ذخیره برای همه یکسان نیست اما میتوان بر اساس عواملی مانند ثبات شغلی، تعداد افراد تحت تکفل و میزان هزینههای ضروری خانوار، چند ماه هزینه زندگی را به این هدف اختصاص داد. وجود این ذخیره باعث میشود فرد در شرایط اضطراری مجبور نباشد سرمایهگذاری بلندمدت خود را در زمان نامناسب بفروشد.
با نزدیک شدن به بازنشستگی، ترکیب داراییها باید تغییر کند
یک فرد ۳۰ ساله زمان بیشتری برای جبران افت بازارهای سرمایهگذاری دارد اما فردی که تنها دو سال با بازنشستگی فاصله دارد، ممکن است نتواند کاهش شدید ارزش داراییهای خود را به راحتی جبران کند.
به همین دلیل معمولا با نزدیک شدن به زمان بازنشستگی، اهمیت مدیریت نوسان و حفظ بخشی از سرمایه افزایش پیدا میکند. این به معنای حذف کامل داراییهای رشدی نیست زیرا دوران بازنشستگی ممکن است ۲۰ یا حتی ۳۰ سال ادامه پیدا کند و سرمایه همچنان باید در برابر تورم محافظت شود اما هدف نهایی باید ایجاد تعادل میان سه نیاز باشد: رشد سرمایه، حفظ قدرت خرید و تامین نقدینگی.
مسکن چه نقشی در برنامه بازنشستگی دارد؟
در ایران مسکن بخش بزرگی از دارایی خانوارها را تشکیل میدهد و میتواند تاثیر بسیار زیادی بر هزینه دوران بازنشستگی داشته باشد. فردی که در زمان بازنشستگی صاحب یک خانه بدون بدهی است، احتمالا هزینه ماهانه بسیار متفاوتی با فرد مستاجر خواهد داشت. بنابراین یکی از اهداف مالی پیش از بازنشستگی میتواند کاهش هزینه ثابت مسکن یا تسویه بدهیهای مرتبط با آن باشد.
البته مالکیت خانه به تنهایی به معنای داشتن برنامه بازنشستگی کامل نیست. ممکن است فرد خانهای با ارزش بالا داشته باشد اما درآمد نقدی کافی برای هزینههای ماهانه نداشته باشد. به همین دلیل باید میان ارزش دارایی و جریان درآمدی مورد نیاز برای زندگی تفاوت قائل شد.
برنامه بازنشستگی در سنین مختلف باید چگونه باشد؟
این که الان در چه سنی هستید، در نوع برنامهریزی شما برای دوران بازنشستگی موثر است.
مثلا مهمترین مزیت دهه ۲۰ و ۳۰ زندگی، زمان است. حتی سرمایهگذاری با مبالغ نسبتا کوچک اگر به صورت منظم انجام شود، میتواند در بلندمدت اثر قابل توجهی ایجاد کند؛ همان چیزی که به نام اثر مرکب در سرمایهگذاری میشناسیم. در این دوره تمرکز میتواند بر این موارد باشد:
- ایجاد عادت سرمایهگذاری منظم
- تشکیل صندوق اضطراری
- مدیریت بدهی
- افزایش مهارت و درآمد
- تشکیل یک سبد متنوع بلندمدت
در دهه ۴۰ تصویر درآمد، دارایی و سبک زندگی آینده معمولا روشنتر شده است. بنابراین بهتر است:
- میزان سرمایه فعلی را با هدف بازنشستگی مقایسه کنید.
- نرخ پسانداز را در صورت نیاز افزایش دهید.
- بدهیهای بلندمدت را مدیریت کنید.
- وضعیت بیمه و سابقه بازنشستگی را بررسی کنید.
- برنامه مالی را با اعداد واقعیتر بازبینی کنید.
در دهه ۵۰ و سالهای نزدیک به بازنشستگی حفاظت از سرمایه اهمیت بیشتری پیدا میکند. در این دوره بهتر است مشخص کنید:
- هزینه واقعی دوران بازنشستگی چقدر خواهد بود؟
- مستمری احتمالی چقدر است؟
- چه میزان درآمد مکمل لازم است؟
- چه مقدار از دارایی باید نقدشونده باشد؟
- ترکیب داراییها متناسب با کاهش افق زمانی چگونه تغییر کند؟
همچنین بهتر است بخش قابل توجهی از بدهیها را پیش از بازنشستگی تسویه کنید.
با هم مرور کنیم...
برنامهریزی برای بازنشستگی فقط جمع کردن مبلغ مشخصی پول نیست. هدف اصلی این است که پس از کاهش درآمد شغلی، بتوان سطح مناسبی از زندگی را حفظ کرد و برای هزینههای قابل پیشبینی و غیرمنتظره منابع کافی در اختیار داشت. در اقتصاد ایران، تورم بالا، تغییر ارزش پول، نوسان بازارهای دارایی و شرایط صندوقهای بازنشستگی باعث میشود اتکا به یک منبع درآمد یا یک نوع دارایی ریسک بیشتری داشته باشد.
یک برنامه بازنشستگی مناسب معمولا بر چند اصل استوار است: شروع بهموقع، سرمایهگذاری منظم، حفظ قدرت خرید، تنوعبخشی، داشتن دارایی نقدشونده، کاهش بدهی و ایجاد چند منبع درآمد.
برای شروع نیز نیازی نیست بتوانید آینده ۳۰ سال بعد را دقیق پیشبینی کنید. کافی است ابتدا سه عدد را مشخص کنید: هزینه زندگی امروز، درآمد احتمالی شما پس از بازنشستگی و فاصله میان این دو. سپس میتوانید به تدریج برنامهای برای تامین این فاصله بسازید. در نهایت، برنامه بازنشستگی، برنامهای پویا است که باید همراه با تغییر درآمد، سبک زندگی، شرایط اقتصادی و نزدیک شدن به زمان بازنشستگی بازبینی شود.
منابع:
https://databank.worldbank.org/reports.aspx?country=IRN&series=FP.CPI.TOTL&source=2
