
صندوق سرمایه گذاری چیست؟
صندوق های سرمایه گذاری یکی از روشهای سرمایهگذاری غیر مستقیم در بورس هستند؛ روشی که در آن مدیریت دارایی خود را به دست افراد حرفهای و متخصص میسپارید. این صندوقها انواع گوناگون و ویژگیهای مختلفی دارند و نحوه سرمایهگذاری در آنها با هم متفاوت است. در این مقاله هر چیزی را که لازم است درباره صندوق های سرمایه گذاری بدانید، برای شما بیان خواهیم کرد. با ما همراه باشید.
نکات کلیدی:
- صندوقهای سرمایهگذاری یکی از روشهای غیرمستقیم سرمایهگذاری برای افرادی هستند که زمان یا دانش کافی برای سرمایهگذاری مستقیم در بازار را ندارند.
- این صندوقها، سرمایه افراد را جمع میکنند و مبلغ تجمیعشده را به سرمایهگذاری در داراییهای مختلف اختصاص میدهند.
- سود کسبشده از فعالیتهای صندوق، پس از کسر هزینههایی مانند کارمزد صندوق، میان سهامداران تقسیم میشود.
- نقدشوندگی بالا، بهرهمندی از مدیریت حرفهای و امکان سرمایهگذاری با سرمایه کم از جمله مزایای صندوقهای سرمایهگذاری هستند.
- این صندوقها از نظر نحوه معامله به دو نوع قابل معامله در بورس و صدور و ابطالی تقسیم میشوند.
- بعضی از صندوقها پرداخت سود دورهای دارند و بعضی هم سود سرمایهگذاران را از محل افزایش ارزش واحدهای صندوق پرداخت میکنند.
صندوق سرمایه گذاری چیست؟
صندوق سرمایه گذاری نهادی مالی است که در قالب یک شرکت و با دریافت مجوز از سازمان بورس و اوراق بهادار به فعالیت میپردازد. صندوق های سرمایه گذاری معمولا توسط بانکها و شرکتهای کارگزاری تاسیس میشوند و از نظر قابلیت اطمینان با این نهادها برابری میکنند. در یک تعریف کلی، متولیان صندوقها، سرمایههای خرد و کلان افراد را جمعآوری و در داراییهای مختلف مثل سهام شرکتهای بورسی، سپردههای بانکی و… سرمایهگذاری میکنند. هر کدام از صندوقها با توجه به نوع سرمایهگذاری خود، ریسک و بازدهی متفاوتی را شامل میشوند اما این ریسک و بازدهی ارتباطی با قابل اطمینان بودن صندوق ندارد.
به عبارت دیگر، قابل اطمینان بودن صندوق های سرمایه گذاری، از طریق نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار تامین میشود. تمام صندوقها موظف هستند گزارشهای عملکرد هفتگی، ماهانه، سهماهه و… را منتشر کنند. این گزارشها علاوه بر این که توسط کارشناسان سازمان بورس مورد بررسی قرار میگیرند، برای تمام افراد قابل دسترسی هستند. برای بررسی گزارش عملکرد صندوقها میتوانید به دو سایت تحت نظارت سازمان بورس، یعنی seo.ir و fipiran.com مراجعه کنید.
انواع صندوق سرمایه گذاری در بورس
با بررسی تصویر زیر میتوانید به صورت خلاصه با انواع صندوقهای سرمایهگذاری آشنا شوید:

1. انواع صندوق های سرمایه گذاری بر اساس داراییها
صندوقها بر اساس میزان سرمایهگذاری در داراییهای مذکور به چند دسته اصلی تقسیم میشوند که در ادامه به معرفی آنها میپردازیم.
۱- صندوق سرمایه گذاری در سهام
صندوق های سرمایه گذاری در سهام بر اساس قانون باید حداقل ۷۰ درصد از دارایی خود را به خرید سهام و حق تقدم سهام تخصیص دهند. معمولا سوددهی این صندوقها بالاتر و طبیعتا میزان ریسک آنها نیز بیشتر است. این صندوقها برای افرادی که ریسکپذیری بیشتری دارند، گزینه مناسبتری هستند. دو نکته مهم در مورد این صندوقها وجود دارد:
- صندوق های سرمایه گذاری در سهام، سود دورهای ندارند و تنها در صورت فروش واحدها (ابطال واحدها)، سود شناسایی میشود.
- در دوران رونق بازار بورس، به واسطه افزایش قیمت سهام، ارزش و بازدهی صندوق های سرمایه گذاری در سهام به شدت بالا میرود.
صندوقهای سرمایه گذاری در سهام آگاه به شرح زیر هستند:
- صندوق مشترک آگاه
- صندوق سهامی زمرد
- هستیبخش آگاه (آگاس)
- صندوق بخشی پتروشیمی آگاه (پتروآگاه)
- صندوق بخشی خودرویی آگاه (اتوآگاه)
- صندوق بخشی فلزات آگاه (آلیاژ)
صندوقهای اهرمی نوعی صندوق سهامی محسوب میشوند چرا که از نظر ترکیب دارایی مشابه صندوقهای سهامی هستند؛ با این تفاوت که ریسک و بازدهی بالاتری دارند. صندوق اهرمی «شتاب» آگاه با کمک اهرم مالی خود تلاش میکند بازدهی قابل قبولی را برای سرمایهگذاران به ارمغان بیاورد.
۲- صندوق سرمایه گذاری با درآمد ثابت
این صندوقها موظفاند حداقل ۷۵% از سرمایه خود را به اوراق با درآمد ثابت مثل سپردههای بانکی، اوراق مشارکت و… اختصاص دهند و به همین دلیل ریسک پایینتری نسبت به انواع دیگر دارند. نحوه پرداخت سود در این صندوقها به دو صورت است:
- به صورت ماهانه یا در دورههای سهماهه بین سرمایهگذاران تقسیم میشود.
- واریز سود مستقیما انجام نمیشود. ارزش واحدها بر اساس ارزش صندوق به صورت روزانه محاسبه میشود و برای شناسایی سود، لازم است واحدها را بفروشید.
صندوقهای سرمایه گذاری درآمد ثابت آگاه به شرح زیر هستند:
- صندوق همای آگاه
- صندوق یاقوت آگاه
- صندوق مروارید آگاه
۳- صندوق سرمایه گذاری مختلط
این صندوقها از نظر بازدهی و میزان ریسک، بین دو موردی که قبلا گفتیم قرار میگیرند و بر اساس قانون، موظف هستند داراییهای خود را با نسبت ۴۰ تا ۶۰ درصد در بازار سهام و ۴۰ تا ۶۰ درصد در اوراق با درآمد ثابت مانند سپردههای بانکی، اوراق مشارکت و… سرمایهگذاری کنند. این نوع صندوقها نیز سود دورهای پرداخت نمیکنند. صندوق سرمایهگذاری یکم نیکوکاری آگاه از نوع مختلط است. با توجه به توضیحات بالا میتوان تقسیمبندی بر اساس ترکیب دارایی را نشاندهنده میزان سود و ریسک صندوق دانست.
۴- صندوق املاک و مستغلات
صندوقهای املاک و مستغلات (Real Estate Investment Trust) که به اختصار REIT هم نامیده میشوند، نوعی صندوق مشترک هستند که در بستر بورس و با تاکید و تمرکز بر املاک فعالیت میکنند. ساز و کار این صندوقها باعث میشود که افراد حتی با داراییهای خرد هم بتوانند در پروژههای بزرگ سرمایهگذاری کنند و از سود بازار ملک بهرهمند شوند. ترکیب دارایی صندوق املاک و مستغلات به این شرح است:
حداقل ۷۰ درصد:
- خرید و فروش و تملک داراییهای غیر منقول
- اجاره دادن داراییهای تحت تملک یا اجاره کردن با هدف اجاره دادن
- سرمایهگذاری در واحدهای صندوقهای املاک و مستغلات و صندوقهای زمین و ساختمان
- سرمایهگذاری در سهام شرکتهای گروه انبوهسازی و املاک و مستغلات پذیرفته شده در بورس
تا سقف ۳۰ درصد:
- اوراق رهنی
- واحدهای صندوقهای سرمایهگذاری در اوراق بهادار یا صندوقهای درآمد ثابت
- سرمایهگذاری در اوراق درآمد ثابت یا گواهی سپرده بانکی
- دریافت تسهیلات
۵- صندوق سرمایه گذاری کالایی
این صندوقها مبتنی بر یک دارایی پایه هستند و ارزش واحدهای آنها نیز به ارزش همان دارایی وابسته است. شناختهشدهترین نمونه این صندوقها، صندوقهای طلا و صندوقهای نقره هستند. صندوقهای طلا بخش عمده داراییهای خود (حداقل ۷۰ درصد) را به ابزارهایی مانند گواهی سپرده سکه، گواهی سپرده شمش طلا، قراردادهای سلف و سایر اوراق مبتنی بر طلا اختصاص میدهند. به همین ترتیب، صندوقهای نقره نیز عمدتا در گواهی سپرده شمش نقره و سایر ابزارهای مالی مبتنی بر نقره سرمایهگذاری میکنند. به همین دلیل، بازدهی این صندوقها عمدتا تحت تاثیر نوسانات قیمت طلا و نقره در بازارهای داخلی و روند قیمت جهانی این فلزات قرار دارد. صندوق طلای مثقال و صندوق نقره نقراط آگاه، از نوع صندوقهای کالایی محسوب میشوند.
۲. انواع صندوق های سرمایه گذاری براساس نحوه معامله
روش دیگر برای طبقهبندی صندوق های سرمایه گذاری، تقسیمبندی بر اساس روش انجام معاملات است. در این روش، صندوقهای سرمایه گذاری به دو گروه زیر تقسیم میشوند:
۱- صندوق قابل معامله در بورس یا ETF
برای خرید واحدهای صندوق ETF باید کد بورسی و کد معاملاتی داشته باشید. لازمه این کار، ثبت نام در سجام و کارگزاری و احراز هویت برای هر دوی این موارد است. آگاه امکان ثبت نام همزمان و رایگان سجام و کارگزاری را برای شما فراهم کرده است. مراحل احراز هویت را نیز میتوانید از طریق اپلیکیشن آساتریدر آگاه به سادگی انجام دهید. پس از دریافت کد بورسی و کد معاملاتی، کافی است که وارد آساتریدر شوید و نماد صندوق (مثلا آگاس یا همای) را در نوار جستجو تایپ کنید. سپس صندوق را انتخاب و تعداد واحدهای مد نظر را برای خرید یا فروش در کادر مربوطه بنویسید.
۲- صندوق مبتنی بر صدور و ابطال
واحدهای یک صندوق در سهام میتواند در بازار بورس معامله شود که به آن ETF یا صندوق قابل معامله میگوییم اما اگر لازم باشد که واحدهای صندوق را از طریق مراجعه به کارگزاری یا وبسایت اختصاصی صندوق تهیه کنیم، آن را با عنوان صندوق مبتنی بر صدور و ابطال میشناسیم. برای خرید واحدهای صندوق های سرمایه گذاری مبتنی بر صدور و ابطال، لازم است ابتدا به سایت صندوق مورد نظر مراجعه کنید. در مورد بعضی از صندوقها امکان صدور به صورت غیرحضوری وجود دارد و در مورد بعضی دیگر، لازم است برای نخستین بار به کارگزاری مربوطه مراجعه و متن قرارداد را امضا کنید. سپس یک دسترسی آنلاین برای انجام خرید و فروش واحدها در اختیار شما قرار میگیرد و میتوانید از طریق وب سایت صندوق اقدام کنید.
با بررسی تصویر زیر به خوبی با تفاوتهای صندوقهای صدور و ابطالی و ETF آشنا میشوید:

مراحل سرمایه گذاری در صندوق ها
برای سرمایه گذاری در صندوق ها باید ابتدا به نوع آنها (ETF یا صدور و ابطالی) پی ببرید. پس از آن میتوانید با توجه به توضیحاتی که در بخش قبلی دادیم، برای خرید یا فروش واحدهای صندوق مورد نظرتان اقدام کنید.
خرید و فروش واحدهای صدور و ابطالی تحت مدیریت آگاه
در حال حاضر، امکان خرید و فروش تمام صندوقهای تحت مدیریت آگاه (هم صدور و ابطالی و هم قابل معامله در بورس) از طریق آگاه من و آساتریدر برای کاربران فراهم شده است.
کاربران آگاه میتوانند با مراجعه به سامانه آگاه من برای خرید و فروش 24 ساعته تمام صندوقهای تحت مدیریت آگاه اقدام کنند. همچنین میتوانند از سایر مزایای این سامانه بهرهمند شوند.
مزایای صندوق های سرمایه گذاری
بعضی از مهمترین مزایای صندوق های سرمایه گذاری در بورس به شرح زیر هستند:
قابلیت اطمینان صندوقها
فعالیت صندوق های سرمایه گذاری تنها با دریافت مجوز از سازمان بورس و اوراق بهادار ممکن است. این سازمان نظارت دقیقی بر عملکرد صندوقها دارد و گزارشهای آنها را با جزئیات منتشر میکند. سازمان بورس و اوراق بهادار یکی از سختگیرترین نهادهای ناظر است و مواردی که از طرف آن تایید و منتشر میشوند از قابلیت اطمینان ۱۰۰ درصدی برخوردار هستند.
نقدشوندگی بالا
یکی از مزایای صندوق های سرمایه گذاری، نقدشوندگی بالای آنها است. خصوصا صندوقهای در سهام که واحدهای آنها را میتوان به راحتی در بازار بورس معامله کرد، از بهترین گزینههای سرمایه گذاری در بورس برای افرادی که ممکن است هر لحظه به سرمایه خود نیاز داشته باشند، به حساب میآید. تصور کنید شما دارایی با ارزشی مانند ملک یا زمین دارید، چقدر زمان میبرد که بتوانید این دارایی را نقد کنید؟ شاید موضوع درباره بازار خودرو و طلا کمی بهتر باشد. این بازارها نقدشوندگی بهتری نسبت به ملک و زمین دارند اما همانطور که میدانید بازار بورس بالاترین نقدشوندگی را دارد و سرمایهگذاران بورسی اطمینان دارند که در هر زمانی میتوانند به سرمایه خود به صورت نقد دسترسی داشته باشند.
مدیریت حرفهای صندوقها
سومین مزیت صندوق های سرمایه گذاری، مدیریت حرفهای صندوقها توسط کارشناسان بورسی است. تصور کنید که شما به عنوان یک سهامدار وارد بازار بورس میشوید (اگرچه مشکل نقدشوندگی ندارید) اما اگر از دانش بورسی کافی برخوردار نباشید، ریسک زیادی متوجه سرمایه شما خواهد بود. پس چگونه میتوان هم از نقدشوندگی و سوددهی بالای بازار بورس منتفع شد و هم ریسک سرمایهگذاری در آن را مدیریت کرد؟ پاسخ صندوق های سرمایه گذاری است.
صندوق های سرمایه گذاری به این دلیل قابل اطمینان هستند که در کنار ایجاد تنوع در نوع صندوقها با توجه به میزان ریسکپذیری افراد، دانش و آگاهی خود را در انجام سرمایهگذاریها به کار میگیرند. به عبارت دیگر شاید شما صندوقی از نوع «در سهام» که ریسک بالاتری دارد را انتخاب کنید اما از طرف دیگر اطمینان دارید که مدیر صندوق فردی خبره است و توانایی پیشبینی آینده بازار و مدیریت سبد سهام را به بهترین شکل ممکن دارد.
موارد دیگری که میتوان به عنوان مزایای صندوق های سرمایه گذاری به آنها اشاره کرد به شرح زیر هستند:
- امکان بررسی بازدهی آنها طی سالها فعالیت
- امکان ورود با سرمایه کم به صندوقها
- ارائه اساسنامه و امیدنامهای که تمام قوانین را در ابتدای کار توضیح میدهند و هیچ مورد مشخص نشدهای باقی نمیگذارند
- ارائه ترکیب داراییها در گزارش عملکرد
محدودیت های صندوق های سرمایه گذاری
صندوقهای سرمایهگذاری در کنار تمام مزایای خود، دارای محدودیتهایی هم هستند. این معایب به شرح زیر هستند:
- الزام پرداخت کارمزد و هزینههای مدیریتی (البته مبلغ این هزینهها بسیار کم و ناچیز است.)
- کنترل نداشتن بر ترکیب داراییها (سرمایهگذاران نمیتوانند در نحوه ترکیب دارایی صندوقها دخالت داشته باشند.)
معیارهای انتخاب بهترین صندوق سرمایه گذاری
پس از آشنایی با انواع صندوق های سرمایه گذاری، مهمترین سوالی که مطرح میشود این است که چگونه بهترین صندوق سرمایه گذاری در بورس را انتخاب کنیم؟ عوامل مختلفی میتوانند به فعالان بورس برای انتخاب بهترین صندوق سرمایه گذاری در این بازار کمک کنند. در نظر گرفتن این عوامل به همراه شخصیت مالی و اهدافتان از حضور در بازار سرمایه (مانند میزان ریسکپذیری) میتوانند راهنمای خوبی برای انتخاب بهترین صندوق بازار باشند. بنابراین برای انتخاب صندوق مناسب، به موارد زیر دقت کنید:
اعتبار و شهرت صندوق سرمایهگذاری
عمده تصمیمات مهم در صندوقهای سرمایهگذاری بر دوش مدیر صندوق است. بنابراین مدیر صندوق نقش پررنگی در نحوه عملکرد صندوق در بازار دارد. یک مدیر خوب معمولا داراییهای صندوق را به شکلی مناسب در سبد سرمایهگذاری به کار میگیرد، به نوعی که تنوع و ترکیب داراییهای آن با بازدهی خوب و حداقل ریسک همراه باشد. مجموع این عملکردها و کسب کارنامه درخشان از صندوق موردنظر، باعث شهرت و اعتبار بیشتر آن میان سرمایهگذاران بورس میشود.
ارزیابی سوابق صندوق سرمایهگذاری
بررسی سوابق و عملکرد صندوقها هم برای انتخاب بهترین صندوق سرمایه گذاری بورسی مهم است. مثلا با بررسی نمودارهای عملکرد هر صندوق میتوان به بررسی شیب نمودار پرداخت. اگر صندوق دارای شیبی متعادل با نوسانات کنترلشده باشد، انتخاب آن عقلانی خواهد بود. مدت زمان فعالیت صندوق سرمایهگذاری نیز مهم است. اگر قصد سرمایهگذاری میانمدت و بلندمدت دارید، بهتر است به سراغ صندوقهایی بروید که حدود ۴ تا ۵ سال فعالیت داشتهاند و بررسی روند کاری آنها مشخص است.
مقایسه صندوقهای سرمایهگذاری
بعد از این که متوجه شدید (با توجه به سرمایهای که در اختیار دارید و خصوصیات اخلاقی و نیازهایتان) کدام صندوق سرمایهگذاری برای شما مفیدتر است، باید به وبسایت صندوق مورد نظرتان مراجعه کنید. در وبسایت هر صندوق سرمایهگذاری، اطلاعاتی درباره قیمت صدور یا مبلغ لازم برای خریدن یک واحد سرمایهگذاری، قیمت ابطال یا قیمت فروش واحد، مدیران صندوق و… وجود دارد. وبسایت شرکت فناوری بورس تهران و همچنین سایت فیپیران به نشانی www.fipiran.com هم اطلاعات کاملی درباره صندوقهای مختلف ارائه میدهند. با مراجعه به این وبسایتها میتوانید عملکرد تمامی گزینهها را بررسی و پربازده ترین صندوق سرمایه گذاری را شناسایی کنید.
نکته: اسامی تمام صندوقهای سرمایهگذاری در وبسایت سازمان بورس و اوراق بهادار وجود دارد.
بنابراین با قطعیت نمیتوان درباره این که بهترین صندوق سرمایه گذاری بورسی کدام است نظر داد چرا که اهداف فعالان بازار سرمایه و رویکرد آنها به این بازار کاملا متفاوت است. برای نمونه، سرمایهگذاری که تنها به دلیل نداشتن زمان کافی یا دانش لازم برای کسب اطلاعات بورسی به سراغ سرمایهگذاری در صندوقها میرود، احتمالا صندوق سرمایهگذاری در سهام را انتخاب میکند یا فردی که به ریسک کردن علاقه ندارد و به دنبال سود ثابت است، صندوقهای سرمایهگذاری درآمد ثابت را انتخاب خواهد کرد. بنابراین با بررسی نیاز، میزان بودجه هر فرد برای سرمایهگذاری و علایق شخصی باید به بهترین گزینه از میان صندوقها برای سرمایهگذاری رسید.
مفاهیم صندوق های سرمایه گذاری
پیش از شروع سرمایهگذاری در صندوقهای بورسی لازم است با شماری از اصطلاحات و مفاهیم رایج در این حوزه آشنا شوید. در این صورت راحتتر تفاوت بین صندوقها را درک میکنید.
1- واحد سرمایهگذاری (Unit)
صندوق های سرمایه گذاری پس از جمعآوری سرمایههای خرد و کلان، موظفاند مجموع دارایی خود را به واحدهای مساوی تقسیم کنند. مثلا اگر صندوق x دارایی معادل ۱ میلیارد تومان داشته باشد، این دارایی به صورت مساوی بین ۱۰ هزار واحد و هر کدام به ارزش ۱۰۰ هزار تومان تقسیم میشود. به واحدهای صندوق، اصطلاحا یونیت (Unit) هم میگویند.
2- صدور و ابطال
در معاملات سهام از کلمه خرید و فروش برای نوع معامله استفاده میکنیم اما در معاملات صندوق های سرمایه گذاری، واژه صدور (در زمان خرید) و ابطال (در زمان فروش) را به کار میبریم.
3- پذیرهنویسی صندوق
پذیره نویسی صندوق های سرمایه گذاری در بازار بورس ایران، فرآیندی است که طی آن سرمایهگذاران میتوانند واحدهای یک صندوق سرمایهگذاری را برای اولین بار خریداری کنند. این فرایند معمولا در زمان تاسیس یک صندوق جدید اتفاق میافتد و سرمایه اولیه صندوق از طریق این فرآیند تامین میشود.
4- ارزش خالص دارایی (NAV)
به ارزش کل داراییهای یک صندوق پس از کسر بدهیهای آن، اصطلاحا ارزش خالص دارایی ها یا NAV گفته میشود. NAV صندوق های سرمایه گذاری به روش زیر محاسبه میشود:

با کمک فرمول زیر میتوان NAV را به ازای هر واحد صندوق محاسبه کرد:

5- ضامن نقدشوندگی
ضامن نقدشوندگی همانطور که از نام آن پیدا است، تضمینکننده نقدشوندگی واحدهای سرمایهگذاری صندوق است. البته ضامن نقدشوندگی یک رکن اختیاری در صندوق های سرمایه گذاری است که در بعضی صندوق های سهامی مشاهده نمیشود. همچنین در بعضی از صندوقها (در سهام یا با درآمد ثابت)، ضمانت دیگری به منظور پرداخت اصل سرمایه، حداقل سود برای دوره مشخص یا سود دورهای وجود دارد.
نحوه پرداخت سود صندوق های سرمایه گذاری
پرداخت سود صندوق های سرمایه گذاری به دو روش انجام میشود:
- پرداخت سود دورهای: در این حالت، سود صندوقها به صورت دورهای (ماهانه، سه ماهه، شش ماهه و…) برای سرمایهگذاران واریز میشود.
- پرداخت سود از محل افزایش قیمت واحدها: در این حالت، سرمایهگذار سود دورهای دریافت نمیکند و سود فرد، از محل افزایش قیمت واحدهای صندوق و در زمان ابطال (فروش) واحدها حاصل میشود.
پرداخت کردن یا نکردن سود و همچنین زمان و چگونگی آن در صندوق های سرمایه گذاری، با توجه به مندرجات امیدنامه و اساسنامه آنها انجام میشود. همچنین صندوقها این امکان را به سرمایهگذاران میدهند که به جای دریافت سود نقدی، آن را دوباره در خود صندوق سرمایهگذاری کنند.
سخن آخر
صندوقها بهترین گزینه سرمایهگذاری برای افرادی هستند که دانش و زمان کافی برای فعالیت در بورس را ندارند. تنوع در میزان سود و ریسک، امکان سرمایهگذاری با مبالغ کم و تایید سازمان بورس، باعث میشود که افراد بتوانند با آرامش خیال و بسته به اولویتهای خود، یک یا چند صندوق را انتخاب کنند. همچنین بینیازی از مراجعه حضوری (انجام معاملات صندوقهای ETF در بورس و انجام معاملات صندوقهای مبتنی بر صدور و ابطال از طریق اپلیکیشن آساتریدر) یکی از ویژگیهای متمایز صندوقها است که محبوبیت آنها را دو چندان کرده است.







