اوراق قرضه چیست و چه تفاوتی با اوراق بدهی اسلامی دارد؟
یکی از روشهای تامین مالی برای دولتها، شهرداریها و شرکتها در سراسر جهان، انتشار اوراق قرضه (Bonds) است. در ایران، به دلیل ملاحظات شرعی، اوراق قرضه به شکل رایج آن منتشر نمیشود و اوراق بدهی به سبک اسلامی جایگزین آن شده است. این اوراق، با استفاده از عقود اسلامی مانند مشارکت، مرابحه، اجاره و استصناع طراحی میشود و از ساختارهای مالی بدون بهره (ربا) پیروی میکند. در این مقاله، به بررسی انواع اوراق بدهی در ایران و تفاوت آن با اوراق قرضه میپردازیم.
نکات کلیدی:
- در ایران به دلیل ملاحظات شرعی، اوراق قرضه منتشر نمیشود و اوراق بدهی اسلامی جایگزین آن شده است.
- اوراق قرضه در جهان سندی مبتنی بر بدهی است که سود ثابت دورهای برای سرمایهگذار ایجاد میکند.
- اوراق بدهی در ایران بر پایه عقود اسلامی مانند مشارکت، مرابحه، اجاره و استصناع طراحی میشود و ساختار بدون ربا دارد.
- مهمترین انواع اوراق بدهی در ایران شامل اوراق مشارکت، اسناد خزانه اسلامی و صکوک (اجاره، مرابحه، استصناع و ...) است.
- تفاوت اصلی اوراق بدهی و اوراق قرضه در ماهیت شرعی، سازوکار تامین مالی، نحوه پرداخت سود و جایگاه آنها در بازار سرمایه است.
- اوراق بدهی در ایران از ابزارهای کمریسک و قابل اتکای سرمایهگذاری با درآمد ثابت به شمار میرود.
اوراق قرضه چیست؟
همان طور که اشاره کردیم، اوراق قرضه (Bonds) یکی به عنوان یکی از ابزارهای تامین مالی و سرمایهگذاری در بازارهای جهانی شناخته میشود. این اوراق نوعی سند مبتنی بر بدهی است که توسط دولتها، شرکتها و نهادهای مالی منتشر میشود و سرمایهگذاران با خرید آنها، در ازای دریافت سود ثابت دورهای، سرمایه خود را در اختیار ناشر قرار میدهند.
انواع اوراق قرضه
اوراق قرضه با توجه به نهاد ناشر انواع مختلفی دارد که در ادامه به صورت خلاصه آنها را معرفی میکنیم:
- اوراق قرضه دولتی (Government Bonds): این اوراق توسط دولتها و برای تامین مالی پروژههای عمومی منتشر میشود. این نوع، ریسک کمتر و بازدهی مطمئنتری نسبت به سایر انواع اوراق قرضه دارد.
- اوراق قرضه شرکتی (Corporate Bonds): این اوراق را شرکتهای مختلف برای تامین سرمایه مورد نیازشان منتشر میکنند. این اوراق مشمول مالیات میشود، ریسک بالاتری دارد و البته، سود بیشتری هم پرداخت میکند.
- اوراق قرضه شهرداری (Municipal Bonds): این اوراق توسط شهرداریها و معمولا برای تامین مالی پروژههایی مانند ساخت بیمارستان، پل و خیابان، فرودگاه و ... منتشر میشوند. این اوراق در بسیاری کشورها معاف از مالیات هستند.
- اوراق قرضه بینالمللی (International Bonds): این اوراق توسط دولتها، شرکتهای چندملیتی و نهادهای مالی برای تامین مالی پروژههای مختلف منتشر و در بازارهای جهانی معامله میشود.
- اوراق قرضه با پشتوانه دارایی (Asset-Backed Bonds): بازپرداخت اصل و سود این اوراق به درآمدهای حاصل از یک دارایی خاص وابسته است؛ مواردی مثل وامهای رهنی، وامهای خودرو، کارتهای اعتباری، اجارهبهای املاک یا سایر داراییهای مالی.
اوراق بدهی چیست؟
اصطلاح اوراق بدهی در ایران، به اوراقی اشاره دارد که بر اساس قراردادهای مجاز در فقه اسلامی طراحی شده است. این نوع اوراق، ابزاری مالی است که به موجب آن یک نهاد مبلغی را از سرمایهگذاران دریافت میکند و متعهد میشود که اصل مبلغ را در سررسید مشخص، همراه با سود (در چارچوب عقود اسلامی) بازپرداخت کند. این اوراق معمولا به عنوان ابزار تامین مالی کمریسک شناخته میشود و به سرمایهگذاران درآمد ثابتی ارائه میدهد.
انواع اوراق بدهی در ایران
اوراق بدهی در ایران، بر اساس ناشر و نوع قرارداد شرعی، به چند دسته تقسیم میشود:
1- اوراق مشارکت: این اوراق با هدف تامین مالی پروژههای عمرانی، صنعتی و خدماتی توسط دولت، شهرداریها و شرکتهای خصوصی منتشر میشود. دارندگان اوراق مشارکت در سود حاصل از پروژه شریک هستند. اوراق مشارکت سود علیالحساب مشخص، پرداخت سود دورهای و قابلیت خرید و فروش در بازار ثانویه دارند و اصل سرمایه را در تاریخ سررسید، به سرمایهگذار بازمیگرداند.
2- اسناد خزانه اسلامی (اخزا): این اوراق توسط دولت برای پرداخت بدهیهای خود به پیمانکاران منتشر میشود و سود دورهای ندارد. خریداران اوراق خزانه اسلامی، آن را با مبلغی کمتر از قیمت اسمی خریداری و در سررسید، مبلغ کامل را دریافت میکنند.
3- اوراق صکوک: این اوراق بر پایه عقود مورد تایید فقه اسلامی منتشر میشود و دارندگان آن به صورت مشاع، مالک یک یا مجموعهای از داراییها و منافع حاصل از آن هستند. اوراق صکوک خود دارای ارزش هستند و نمیتوانند بر اساس فعالیتهای سفتهبازی منتشر شوند. اوراق مرابحه، اوراق اجاره و اوراق استصناع بعضی از انواع صکوک هستند.
بیشتر بخوانید: عرضه اولیه سهام
تفاوت اوراق بدهی در ایران و اوراق قرضه (در جهان)
همان طور که اشاره کردیم، در ایران اوراق قرضه به دلیل ملاحظات شرعی منتشر نمیشود و اوراق بدهی سازگار با اصول اسلامی جایگزین آن شده است. تفاوتهای اصلی این دو عبارتاند از:
۱. ماهیت شرعی
- اوراق قرضه که در بسیاری از کشورها منتشر میشود، ماهیت ربوی دارد و به همین دلیل، طبق قوانین ایران که مبتنی بر فقه اسلامی است، انتشار آن ممنوع است.
- اوراق بدهی بر اساس قراردادهای شرعی (مانند صکوک اجاره، استصناع، مرابحه و مشارکت) طراحی شده، از نظر شرعی مجاز است و در ایران توسط نهادهای مختلف منتشر میشود.
۲. نرخ سود و بازدهی
- اوراق قرضه سود ثابت دارد که در زمان انتشار مشخص میشود.
- اوراق بدهی میتواند نرخ سود ثابت یا متغیر داشته باشد اما سازوکار پرداخت آن بر اساس اصول شرعی تنظیم میشود. برای مثال، در صکوک اجاره، سود ناشی از اجاره داراییها به دارندگان اوراق پرداخت میشود.
۳. نحوه تامین مالی
- اوراق قرضه معمولا به عنوان یک وام مستقیم از سرمایهگذاران به ناشر (شرکت یا دولت) در نظر گرفته میشود.
- اوراق بدهی بهگونهای طراحی شده که تامین مالی از طریق معاملات مجاز شرعی انجام شود؛ مثلا در صکوک مرابحه، ناشر دارایی را خریداری میکند و آن را به سرمایهگذاران میفروشد.
۴. جایگاه در بازار سرمایه ایران
- اوراق قرضه: اساسا در بازار سرمایه ایران وجود ندارد.
- اوراق بدهی: به صورت گسترده در بورس و فرابورس ایران معامله میشود؛ از جمله اوراق مشارکت، صکوک اجاره، اسناد خزانه اسلامی (اخزا) و اوراق مرابحه.
سخن آخر
در ایران، به دلیل ملاحظات شرعی، اوراق قرضه به سبک جهانی منتشر نمیشود اما ابزارهای متنوعی از جمله اوراق مشارکت، صکوک، اسناد خزانه اسلامی و اوراق مرابحه جایگزین آن شدهاند. این اوراق، علاوه بر تامین مالی نهادهای مختلف، امکان سرمایهگذاری امن را برای سرمایهگذاران فراهم میکنند. بنابراین اگر قصد سرمایهگذاری در اوراق با درآمد ثابت بورس ایران را دارید، بهتر است با ابزارهای بدهی اسلامی آشنا باشید و بر اساس میزان ریسکپذیری خود، گزینه مناسب را انتخاب کنید.
