در بازار بورس اوراق بهادار علاوهبر معاملات سهام شرکتهای پذیرفته شده در بورس و فرابورس، اوراقی با نام اوراق مشارکت نیز خرید و فروش میشود. اوراق مشارکت به عنوان یکی از ابزارهای مالی که توسط دولت، شرکتهای خصوصی یا نهادهای عمومی منتشر میشوند، به افراد فرصتی برای سرمایهگذاری با ریسک کمتر و بازدهی مناسب را ارائه میدهند. این اوراق برای تامین مالی پروژههای مختلف، مانند زیرساختها، توسعه طرحهای بزرگ یا پرداخت بدهیها به کار میروند. با خرید اوراق مشارکت، سرمایهگذاران به نوعی در این پروژهها مشارکت میکنند و در مقابل، سودی ثابت و تضمینشده به آنها پرداخت میشود. علاقهمندان به خرید اوراق مشارکت میتوانند از روشهای مختلفی از جمله خرید از طریق بانکها، کارگزاریها و سیستمهای آنلاین اقدام کنند. در ادامه این مقاله به معرفی دقیقتر اوراق مشارکت و مراحل خرید آن میپردازیم.
نکات کلیدی:
- اوراق مشارکت نوعی قرضنامه است که براساس آن، ناشر مبلغی را از سرمایهگذاران قرض میگیرد و تعهد میکند در دورههای زمانی مشخص سود آنها را بپردازد و در پایان دوره اوراق، اصل مبلغ سرمایهگذاری را بازگرداند.
- سازمانها و دولتها با هدف تامین منابع مالی خود، نسبت به انتشار و فروش اوراق مشارکت اقدام میکنند.
- اوراق مشارکت به دو دسته اورق بورسی و غیر بورسی تقسیم میشوند. سرمایهگذاران محترم برای خرید اوراق مشارکت بورسی باید کد بورسی داشته باشند.
- داشتن سررسید مشخص، سود ثابت و تضمین شده، ریسک کم و معافیت مالیاتی از جمله مزایای اوراق مشارکت هستند.
اوراق مشارکت چیست؟
اوراق مشارکت (Corporate Bond یا Participation Papers)، نوعی قرضنامه است که براساس آن، ناشر (مانند دولت یا شرکت) مبلغی را از سرمایهگذاران قرض میگیرد و متعهد میشود در دورههای زمانی مشخص (معمولا به صورت سهماهه، ششماهه یا سالانه) به آنها سود بپردازد و در پایان دوره اوراق، اصل مبلغ سرمایهگذاری را بازپرداخت کند. طبق ماده ۲ قانون انتشار اوراق مشارکت (مصوب ۱۳۷۶/۰۶/۳۰ مجلس شورای اسلامی) و ماده ۱ آییننامه اجرایی اجرایی قانون نحوۀ انتشار اوراق مشارکت (مصوب ۱۳۷۷/۵/۱۸ هیئت وزیران)، اوراق مشارکت چنین تعریف میشوند:
«اوراق بهادار بانام یا بینامی است که بهموجب قانون یا مجوز بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران به قیمت اسمی مشخص برای مدت معین و برای تامین بخشی از منابع مالی مورد نیاز طرحهای عمرانی- انتفاعی دولت مندرج در قوانین بودجه سالانه کشور یا برای تامین منابع مالی لازم برای تهیه مواد اولیه مورد نیاز واحدهای تولیدی توسط دولت، شرکتهای دولتی، شهرداریها، موسسات و نهادهای عمومی غیر دولتی و موسسات عامالمنفعه و شرکتهای وابسته به دستگاههای مذکور، شرکتهای سهامی عام و خاص و شرکتهای تعاونی تولید منتشر میشود و به سرمایهگذارانی که قصد مشارکت در اجرای طرحهای یادشده را دارند از طریق عرضه عمومی واگذار میشود.»
با توجه به تعریف بالا چند نکته مورد توجه قرار میگیرد:
- اوراق مشارکت از جمله اوراق بهادار محسوب میشوند و تابع قوانین این اوراق هستند. بنابراین سرمایهگذاران برای خرید آن باید کد بورسی داشته باشند.
- این اوراق ممکن است بینام یا بانام باشند؛ اوراق مشارکت بورسی جزو اوراق با نام و اوراق مشارکت غیربورسی از جمله اوراق بینام محسوب میشوند.
- قیمت این اوراق مشخص و مدت سرمایهگذاری در این اوراق معین است.
- باید کاربرد اوراق مشارکت به عنوان نوعی از اوراق صکوک، در زمان انتشار مشخص باشد (طرحهای عمرانی- انتفاعی یا تهیه مواد اولیه مورد نیاز واحدهای تولیدی توسط دولت، شرکتهای دولتی، شهرداریها و موسسات و نهادهای عمومی غیردولتی و موسسات عامالمنفعه و شرکتهای وابسته به دستگاههای مذکور، شرکتهای سهامی عام و خاص و شرکتهای تعاونی تولید).
- خریداران در زمان عرضه عمومی این اوراق میتوانند اقدام به سرمایهگذاری کنند.
ویژگی های اوراق مشارکت
اوراق مشارکت، بهعنوان زیرمجموعهای از اوراق بدهی در دستهبندی اوراق بهادار با فراهم کردن بازدهی ثابت و ریسک پایین، یک گزینه جذاب برای سرمایهگذاران محافظهکار به شمار میآید. این ابزار مالی به دلیل ویژگیهای منحصربهفرد خود، نقش مهمی در تامین مالی پروژههای مختلف و مدیریت ریسک سرمایهگذاری در بازارهای مالی ایفا میکند. از جمله ویژگیهای اوراق مشارکت میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- داشتن سررسید مشخص: به تاریخ پایان دوره سرمایه گذاری در اوراق مشارکت، تاریخ سررسید گفته میشود که در این تاریخ به خریداران مبلغی معادل ارزش اسمی اوراق پرداخت میشود. از آنجایی که طرحهای اوراق مشارکت اغلب چندساله هستند، صاحبان اوراق پیش از سررسید نیز میتوانند اصل پول و سود تا زمان تحویل را دریافت کنند.
- سود ثابت و تضمینشده: یکی از ویژگیهای مهم اوراق مشارکت این است که سود آنها ثابت است و معمولا به صورت دورهای (مثلا هر سه ماه یکبار) پرداخت میشود. این سود معمولا توسط بانکها یا موسسات مالی معتبر تضمین میشود که ریسک سرمایهگذاری را کاهش میدهد.
- سرمایهگذاری کمریسک: اوراق مشارکت به دلیل وجود عواملی مانند ضامن، ریسک پایینی دارند. این اوراق به دلیل سود تضمینشده و بازپرداخت اصل پول در سررسید، به عنوان یکی از ابزارهای مالی کمریسک محسوب میشوند و مناسب سرمایهگذارانی هستند که به دنبال حفظ سرمایه و کسب سودی مطمئن هستند.
- قابلیت معامله: برخی از انواع اوراق مشارکت، قابلیت معامله در بازار ثانویه را دارند که این امر امکان نقدشوندگی بهتر را برای سرمایهگذاران فراهم میکند.
- قیمت فروش تعادلی: در صورتی که دارنده اوراق مشارکت تا قبل از سررسید تمایل به فروش اوراق مشارکت خود داشته باشد، اوراق مربوطه را باید در روزهای باز بازار بورس و به قیمت آن روز بازار به فروش برساند. لازم به ذکر است تعیین قیمت عرضه و تقاضا به عوامل مختلفی همچون «زمان سررسید»، «نرخ بهره اوراق»، «نرخ بهره بازار» و «تعداد کوپنهای سالانه» بستگی دارد.
- تنوع ناشرین: اوراق مشارکت میتواند توسط انواع ناشرین از جمله دولتها، شهرداریها، شرکتهای بزرگ و نهادهای عمومی منتشر شود. هریک از این اوراق ممکن است شرایط و مزایای متفاوتی داشته باشند. در نتیجه سرمایهگذاران با تنوع زیادی در انتخاب نوع اوراق مشارکت (با توجه به شرایط خود) مواجه هستند.
- معافیت مالیاتی: سود حاصل از اوراق مشارکت معاف از مالیات است که به جذابیت بیشتر این نوع سرمایهگذاری کمک میکند.
- نرخ سود تا سررسید (YTM): اگر سرمایه گذار، اوراق مشارکت را در نخستین روز انتشار خریداری کند نرخ سودی که دریافت میکند، نرخ سود اسمی خواهد بود. ولی چنانچه اوراق مشارکت بعد از انتشار و با قیمت عرضه و تقاضا خریداری و تا سررسید نگهداری شود، نرخ سود آن، نرخ سود تا سررسید (YTM= Yield to maturity) نامیده میشود.
در واقع اوراق مشارکت در هر لحظه به قیمتی خاص معامله میشوند و سرمایهگذاران براساس YTM تصمیم به معامله میگیرند. اوراق مشارکت در هر دو بازار بورس و فرابورس منتشر میشوند. برای کسب اطلاعات بیشتر میتوانید به سایت فرابورس به آدرس www.ifb.ir مراجعه کنید.
انواع اوراق مشارکت
اوراق مشارکت به دو دسته کلی بورسی و غیربورسی تقسیم میشوند. این دستهبندی براساس محل انتشار و نحوه معامله این اوراق صورت میگیرد. هریک از این دستهها خود به زیرگروههای مختلفی تقسیم میشوند که در ادامه به آنها میپردازیم:
اوراق مشارکت بورسی:
این نوع اوراق در بازار بورس یا فرابورس منتشر و معامله میشوند و از قابلیت نقدشوندگی بیشتری برخوردارند. اوراق مشارکت بورسی به سه زیرگروه اصلی تقسیم میشوند:
- اوراق مشارکت ساده: این اوراق نوعی از اوراق مشارکت هستند که اغلب به صورت «بانام» منتشر و سود آنها به صورت دورهای به دارندگان پرداخت میشود. همچنین در پایان دوره، اصل سرمایه بازگردانده میشود. این اوراق ریسک پایینی دارند.
- اوراق مشارکت قابل تبدیل: این نوع از اوراق را شرکتهای سهامی عام منتشر میکنند و به دارندگان اجازه میدهند در سررسید نهایی یا در زمان تحقق افزایش سرمایه، اوراق خود را به سهام شرکت ناشر تبدیل کنند. این ویژگی میتواند فرصت کسب سود بیشتر را به سرمایهگذاران بدهد، به خصوص اگر ارزش سهام شرکت ناشر در طول زمان افزایش یابد.
- اوراق مشارکت قابل تعویض: این نوع از اوراق توسط شرکتهای سهامی عام منتشر میشوند و در سررسید نهایی با سهام سایر شرکتهای پذیرفتهشده در سازمان بورس و اوراق بهادار قابل تعویض هستند. این ویژگی به سرمایهگذاران انعطافپذیری بیشتری میدهد و میتواند راهی برای تنوع بخشیدن به سبد سرمایهگذاری آنها باشد.
اوراق مشارکت غیربورسی:
این نوع اوراق خارج از بازار بورس و صرفا با تایید بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران منتشر میشوند و قابل معامله در شعب بانکهای عامل (بازار پولی) هستند؛ در نتیجه قابلیت معامله در بازار بورس را ندارند. اوراق مشارکت غیربورسی به دو دسته زیر تقسیم میشوند:
- اوراق مشارکت بانک مرکزی: این اوراق توسط بانک مرکزی به منظور کنترل نقدینگی و تنظیم سیاستهای پولی کشور منتشر میشوند. هدف از انتشار این اوراق، مدیریت تورم و تامین مالی پروژههای کلان اقتصادی است. این اوراق معمولا با نرخ بهرهای معین از سوی بانک مرکزی منتشر میشوند و ریسک پایین و بازدهی ثابت دارند.
- اوراق مشارکت وزارتخانهها و شرکتهای دولتی: این اوراق توسط وزارتخانهها، سازمانها و شرکتهای دولتی برای تامین مالی پروژههای خاص، مانند ساخت و توسعه زیرساختها، راهها، نیروگاهها و… منتشر میشوند. این اوراق معمولا به دلیل پشتوانه دولتی از ریسک کمتری برخوردارند و برای سرمایهگذارانی که به دنبال سرمایهگذاری کمریسک و بازدهی مطمئن هستند، جذاب به نظر میرسند.
تقسیمبندی اوراق مشارکت به بورسی و غیربورسی و زیرگروههای آن، به سرمایهگذاران امکان میدهد با توجه به میزان ریسکپذیری، نقدشوندگی و اهداف سرمایهگذاری خود، مناسبترین نوع اوراق را انتخاب کنند.
بیشتر بخوانید: صندوق واسطه گری مالی یکم چیست؟
مزایا و معایب اوراق مشارکت
با در نظر گرفتن اوراق مشارکت به عنوان ابزاری برای سرمایهگذاری، باید پیش از خرید با مزایا و معایب آن به خوبی آشنا باشیم تا بیشترین سود و کمترین ضرر متوجه سرمایهگذاری ما شود. از مزایای اوراق مشارکت میتوان به ریسک پایین آن با توجه به ضمانت نهادهای دولتی یا سازمانهای معتبر اشاره کرد. نرخ سود معین، نشان از بازدهی معقول آن دارد و خرید اوراق مشارکت را به روشی تقریبا مطمئن برای سرمایهگذاری و مشارکت در پروژههای اقتصادی و اجتماعی تبدیل میکند. ضمن این که قابلیت معامله آنها در بازار ثانویه یا تبدیل و تعویض اوراق مشارکت، نقدشوندگی آنها را بالا میبرد. معافیت از مالیات را نیز میتوان از دیگر مزیتهای اوراق مشارکت در نظر گرفت. مهمترین عیب اوراق مشارکت، نرخ سود نسبتا کم در مقایسه با سهام به دلیل ریسکپذیری پایین آن است. از طرفی با توجه به تنوع ناشرهای ارائهدهنده اوراق مشارکت، در هنگام خرید باید به اعتبار و تضمین ناشر دقت کرد.
نحوه خرید و فروش اوراق مشارکت
برای خرید و فروش اوراق مشارکت خارج از بورس، لازم است سرمایهگذار با مدارک شناسایی (شناسنامه و کارت ملی) به یکی از شعب بانکهای عامل مراجعه و نسبت به خرید یا فروش اوراق مورد نظر اقدام کند. در خرید و فروش اوراق مشارکت بورسی، هر فردی که دارای کد معاملاتی آنلاین باشد، میتواند از طریق سامانه معاملاتی کارگزاریها (مانند آساتریدر) یا ثبت سفارش اینترنتی اقدام به خرید نماد اوراق مشارکت کند. این اوراق بسته به بازاری که در آن منتشر میشوند، ممکن است در سامانه آنلاین قابلیت معامله داشته باشند. چنانچه اوراق در بازار پایه فرابورس عرضه شوند، خرید و فروش آنها از طریق ثبت سفارش اینترنتی میسر خواهد بود. در صورتی که فرد کد سهامداری و کاربری غیر آنلاین داشته باشد، باید به صورت حضوری درخواست خرید یا فروش خود را به کارگزاری اعلام کند. برای آموزش نحوه خرید و فروش و معاملات، آموزش صفر تا صد خرید و فروش سهام را مطالعه کنید. ضمن این که فهرستی از اوراق مشارکت را میتوانید با جستجو در وبسایت مدیریت فناوری تهران مشاهده کنید.
برای خرید و فروش اوراق مشارکت بورسی از طریق آساتریدر، روی لینک زیر بزنید:
زمان مناسب و تحلیل مورد نیاز برای خرید و فروش اوراق مشارکت
اوراق مشارکت دارای سود ثابت علیالحساب هستند. بنابراین معمولا به عنوان ابزاری برای کاهش ریسک سبد سهام در بازارهای ریسکی در نظر گرفته میشوند و سرمایهگذارن با توجه به ریسکپذیری و شرایط موجود در بازار، بخشی از سرمایه خود را به خرید اوراق مشارکت اختصاص میدهند. با توجه به ثابت بودن سود اوراق مشارکت، این اوراق برخلاف سهامهای ریسکی موجود در بازار که نیازمند تحلیلهای فاندامنتال و تکنیکال هستند، به تحلیل خاصی نیاز ندارند و فقط توجه به چند نکته برای انتخاب اوراق با بازدهی بیشتر برای سرمایهگذار کافی است.
نکات قابل تامل در خرید اوراق مشارکت
خرید اوراق مشارکت به عنوان یکی از گزینههای سرمایهگذاری مطمئن و کمریسک، نیازمند توجه به چند نکته مهم است. با در نظر گرفتن این نکات، سرمایهگذاران میتوانند تصمیمات بهتری بگیرند و از بازدهی مناسب و ریسک کمتر این نوع سرمایهگذاری بهرهمند شوند. در ادامه به برخی از نکات کلیدی در خرید اوراق مشارکت اشاره میکنیم:
- نرخ سود: معمولا سود اوراق مشارکت تابعی از سود بانکی است و نرخ بازدهی سالیانه این اوراق بین ۳ تا ۶ درصد بیشتر از نرخ سود سپرده بلندمدت یک ساله نزد بانکها است. این امر با هدف ایجاد جذابیت در معاملات اوراق مشارکت انجام گرفته است.
- نرخ تورم: هنگام خرید اوراق مشارکت، توجه به نرخ تورم و نرخ بهره بانکی حائز اهمیت است. سود اوراق مشارکت باید از نرخ تورم بیشتر باشد تا ارزش واقعی سرمایه حفظ شود. با توجه به نکته بالا، هرچه میزان سود اوراق مشارکت بیشتر باشد، رغبت سرمایهگذاران برای معامله این اوراق بیشتر خواهد بود.
- پرداختهای دورهای: سررسید پرداخت سود در اوراق مشارکت، یک ماهه یا سه ماهه است. هرچه دورههای پرداخت سود کوتاهتر باشد، برای سرمایهگذار از جذابیت بیشتری برخوردار خواهد بود.
- مدتزمان سررسید: مدتزمان سررسید اوراق مشارکت میتواند بر تصمیمگیری سرمایهگذاران تاثیر بگذارد. اوراق با سررسید کوتاهتر برای کسانی که به نقدشوندگی بیشتر نیاز دارند، مناسبتر هستند؛ در حالی که اوراق با سررسید بلندمدت معمولا سود بیشتری ارائه میدهند اما نقدشوندگی کمتری دارند.
- انتخاب ناشر: بررسی اعتبار و وضعیت مالی ناشر اوراق مشارکت، نکتهای کلیدی است. شرکتها و نهادهای دولتی معمولا از ریسک کمتری برخوردارند اما اوراق منتشرشده توسط شرکتهای خصوصی ممکن است ریسک بالاتری داشته باشند. در بعضی موارد نیز به دلیل کمبود نقدینگی و رقابت با بانکها (برای جذب منابع)، برخی از ناشران اوراق علاوهبر سود اعلامی، سود ۳ درصدی برای یک سال را روی تابلو معاملاتی تضمین میکنند.
- قابلیت تبدیل یا تعویض: برخی اوراق مشارکت قابل تبدیل به سهام یا قابل تعویض با اوراق یا سهام دیگر هستند. این ویژگیها به سرمایهگذاران امکان میدهند تا در شرایط خاص از اوراق مشارکت خود به عنوان ابزاری برای تنوعبخشی به سبد سرمایهگذاری استفاده کنند. بررسی این ویژگیها و انتخاب اوراق مناسب بر اساس اهداف سرمایهگذاری، ضروری است.
- کارمزد و مالیات: سود حاصل از اوراق مشارکت، برای سرمایه گذار معاف از پرداخت مالیات است.
- ضمانت اوراق: اطمینان از وجود ضامن معتبر یا پشتوانه قوی برای اوراق مشارکت بسیار مهم است. ضامن میتواند بانکها، موسسات مالی یا دولت باشد که در صورت ناتوانی ناشر برای پرداخت سود و اصل سرمایه، متعهد به انجام تعهدات خواهد بود.
خرید اوراق مشارکت به عنوان یک گزینه کمریسک و مطمئن، نیازمند بررسی دقیق عوامل مختلفی است که میتواند بر بازدهی و ریسک این نوع سرمایهگذاری تاثیر بگذارد. توجه به نکاتی مانند نرخ سود، ضمانت، نوع اوراق، وضعیت مالی ناشر، مدت سررسید و سایر ویژگیها میتواند به سرمایهگذاران کمک کند انتخابهای بهتری داشته باشند و از سرمایهگذاری خود بهترین بازدهی را دریافت کنند.
کارمزد و مالیات خرید و فروش اوراق مشارکت
سقف کارمزد خرید اوراق مشارکت ۰٫۰۰۰725 و سقف کارمزد فروش اوراق مشارکت ۰٫۰۰۰725 و کارمزد مجموع خرید و فروش اوراق مشارکت ۰٫۰۰145 مبلغ کل معامله است. همچنین طبق ماده ۷ قانون نحوه انتشار اوراق مشارکت، مالیات متعلق به اوراق مشارکت عبارت است از:
«مبالغ پرداختی یا تخصیصی بابت سود متعلق به اوراق مشارکت مشمول مالیات مقطوع به نرخ 5 درصد است و به سود اوراق مشارکت و معاملات اوراق مذکور هیچگونه مالیات دیگری تعلق نمیگیرد. پرداختکنندگان سود اوراق مشارکت اعم از علیالحساب و قطعی مکلفاند، در هر پرداخت یا تخصیص، مالیات متعلق را به نرخ مذکور کسر و ظرف مدت ۱۰ روز از تاریخ پرداخت یا تخصیص به حسابی که توسط خزانهداری کل تعیین میشود، واریز و رسید آن را ظرف ۳۰ روز از تاریخ واریز همراه با فهرستی متضمن میزان سود پرداختی به حوزه مالیاتی مربوط تسلیم کنند. پرداختکنندگان سود اوراق مشارکت، در صورت تخلف از انجام تکالیف مذکور مشمول مقررات متن ماده (۱۹۹) قانون مالیاتهای مستقیم مصوب اسفند ماه ۱۳۶۶، خواهند بود.»
لازم به ذکر است بنا به ماده ۷۳ دستورالعمل نحوه انجام معاملات، در عرضه اولیه اوراق مشارکت، کارمزد خرید و فروش به عهده ناشر پذیرفته شده است.
کارمزد معاملات شرکت بورس اوراق بهادار به شرح زیر است:
| نوع معامله | صکوک اجاره | اوراق مشارکت |
| خرید | ۰٫۰۰۰725 | ۰٫۰۰۰725 |
| فروش | ۰٫۰۰۰725 | ۰٫۰۰۰725 |
| جمع | ۰٫۰۰145 | ۰٫۰۰145 |
کارمزد معاملات شرکت فرابورس ایران عبارت است از:
| نوع معامله | اوراق مشارکت، صکوک اجاره، اوراق خزانه اسلامی |
| خرید | ۰٫۰۰۰725 |
| فروش | ۰٫۰۰۰725 |
| جمع | ۰٫۰۰145 |
کارمزد خرید و فروش انواع صکوک، اوراق مشارکت و گواهی سپرده در معاملات بازارگردان مطابق جدول زیر انجام میشود:
| خرید | ۰٫۰۰۰145 |
| فروش | ۰٫۰۰۰145 |
نهادهای ناشر اوراق مشارکت
نهادهای مختلفی برای تامین مالی پروژهها و برنامههای خاص، اوراق مشارکت منتشر میکنند. این نهادها شامل دولت، سازمانهای دولتی، شرکتهای خصوصی و بانکها هستند که هر یک به دلایل خاصی اقدام به انتشار اوراق مشارکت میکنند. در ادامه به معرفی نهادهای اصلی ناشر اوراق مشارکت میپردازیم:
- دولت: یکی از بزرگترین ناشران اوراق مشارکت، دولت است که این اوراق را برای تامین مالی پروژههای بزرگ ملی و زیرساختی مانند ساخت جادهها، پلها، نیروگاهها و طرحهای توسعهای منتشر میکند. اوراق مشارکت دولتی به دلیل پشتوانه قوی دولت، ریسک بسیار کمی دارند و برای سرمایهگذاران محافظهکار مناسب هستند.
- وزارتخانهها و سازمانهای دولتی: وزارتخانهها و سازمانهای دولتی نیز برای اجرای پروژههای خاص خود، مانند توسعه زیرساختهای انرژی، آموزش و پرورش، بهداشت و درمان و حملونقل عمومی، اقدام به انتشار اوراق مشارکت میکنند. این اوراق معمولا از حمایت دولت برخوردارند و به دلیل داشتن سود تضمینشده، برای سرمایهگذارانی که به دنبال امنیت در سرمایهگذاری هستند، جذاب به نظر میرسند.
- شهرداریها: شهرداریها برای تامین مالی پروژههای شهری و خدمات عمومی، مانند احداث مترو، توسعه فضاهای سبز، ساخت و نگهداری پلها و جادههای شهری، اوراق مشارکت منتشر میکنند. این اوراق معمولا با سود مناسب و حمایت مالی شهرداریها ارائه میشوند اما به دلیل ریسکهای مرتبط با درآمدهای شهرداری، ممکن است نسبت به اوراق دولتی از ریسک بیشتری برخوردار باشند.
- شرکتهای خصوصی: شرکتهای خصوصی نیز به منظور تامین مالی پروژههای توسعهای، طرحهای تحقیق و توسعه و گسترش فعالیتهای تجاری، اوراق مشارکت منتشر میکنند. این اوراق معمولا سود بالاتری نسبت به اوراق دولتی ارائه میدهند اما به دلیل نبود ضمانت قوی، ریسک بیشتری دارند. شرکتهای خصوصی ممکن است از بانکها یا موسسات مالی برای ضمانت اوراق خود استفاده کنند.
- بانکها و موسسات مالی: برخی بانکها و موسسات مالی نیز به عنوان ناشر اوراق مشارکت عمل میکنند. این اوراق ممکن است برای تامین مالی پروژههای خاص بانکی یا ارائه وامهای کلان استفاده شوند. این نوع اوراق معمولا با ریسک کمتری همراه هستند، به خصوص اگر ناشر آنها بانک یا موسسه مالی معتبر و قابل اعتمادی باشد.
نهادهای مختلف، از دولت و سازمانهای دولتی گرفته تا شرکتهای خصوصی و بانکها، میتوانند به عنوان ناشران اوراق مشارکت عمل کنند. انتخاب اوراق مشارکت مناسب برای سرمایهگذاری بستگی به ارزیابی سرمایهگذار از اعتبار ناشر، نوع پروژهای که اوراق برای تامین مالی آن منتشر میشوند، میزان ریسک و نرخ بازدهی مورد انتظار دارد.
تفاوت اوراق قرضه با اوراق مشارکت
اوراق قرضه و اوراق مشارکت که هر دو از اوراق بدهی محسوب میشوند، تفاوتهایی دارند. اوراق قرضه در واقع وامی است با سود ثابت که ناشر از سرمایهگذار قرض میگیرد و ممکن است در پروژه خاصی استفاده نشود اما اوراق مشارکت، شراکت در پروژهای خاص با کاربرد مشخص را نشان میدهد که دارای سودی ثابت یا شناور است. در صورتی که اوراق مشارکت ضمانت داشته باشند، سرمایهگذار متوجه ضرری نخواهد شد. از اشتراکات اوراق مشارکت و اوراق قرضه نیز میتوان به قابلیت تبدیل یا تعویض آنها و وجود ضمانت اشاره کرد.
نکته: اوراق قرضه بر مبنای قرض با بهره یا ربا است و بنابراین در اسلام حرام محسوب میشود. در اقتصاد اسلامی به جای اوراق قرضه از اوراق صکوک استفاده میشود.
تفاوت اوراق مشارکت با سهام
اوراق مشارکت و سهام دو ابزار مالی متفاوت هستند که تفاوتهای اساسی در ماهیت، ساختار حقوقی، ریسک، بازدهی و حقوق مالکیت دارند؛ خریداران اوراق مشارکت به نوعی وامدهندگان به ناشر هستند و در پایان دوره سررسید، اصل سرمایه خود را به همراه سود دریافت میکنند اما دارندگان سهام به عنوان صاحبان شرکت شناخته میشوند و در سود و زیان آن مشارکت دارند. ضمن این که دارندگان سهام بهعنوان مالکان شرکت حق دارند در تصمیمگیریهای مهم شرکت از طریق رایگیری در مجامع عمومی سهامداران مشارکت کنند. اوراق مشارکت معمولا ریسک کمتری دارند چرا که توسط نهادهای معتبر با ضمانت بانکی یا دولتی منتشر میشوند. در حالی که ریسک سهام بیشتر است زیرا بازدهی آن به عملکرد شرکت بستگی دارد و میتواند نوسانات زیادی داشته باشد. سود اوراق مشارکت معمولا به صورت دورهای (ماهانه، سهماهه، ششماهه یا سالانه) و با نرخ ثابت یا شناور پرداخت میشود. این سود از پیش تعیین شده و تضمین شده است ولی سود سهام تنها در صورتی پرداخت میشود که شرکت سودآور باشد. اوراق مشارکت دارای سررسید مشخصی هستند و در پایان دوره، اصل سرمایه به سرمایهگذار بازگردانده میشود اما سهام هیچ سررسیدی ندارند و میتوانند تا زمانی که شرکت وجود دارد، نگه داشته شوند و سرمایهگذاران قادر هستند هر زمان که بخواهند، سهام خود را بفروشند.
نکات مهم اوراق مشارکت
اوراق مشارکت به عنوان ابزار مالی مهم در تامین پروژههای مختلف، ویژگیهای خاصی دارند که سرمایهگذاران نیاز است پیش از خرید به نکات حائز اهمیت آن توجه کنند:
- خرید و فروش اوراق از طریق شعب منتخب بانکهای عامل یا از طریق کارگزاران بورس اوراق بهادار (در صورت پذیرش در بورس) مجاز است.
- قیمت اسمی هر واحد اوراق مشارکت ۱٫۰۰۰٫۰۰۰ ریال است.
- هر ورقه نشاندهنده میزان قدرالسهم دارنده آن در طرح مورد سرمایهگذاری است.
- نماد هر یک از اوراق مشارکت حداکثر سه روز پیش از سررسید پرداخت سود علیالحساب آن متوقف میشود و روز بعد از پرداخت سود، نماد آن بازگشایی میشود.
- سود متعلقه به خریدار، از طریق شرکت سپردهگذاری مرکزی به حساب بانکی معرفیشده از جانب خریدار واریز میشود.
- چنانچه سرمایه گذار در میانه دوره و پیش از سررسید پرداخت سود، اقدام به خرید اوراق کند خریدار اوراق باید مبلغی معادل مبلغ اسمی به علاوه بخشی از سود اوراق مشارکت را که میزان آن از ابتدای دوره تا زمان خرید اوراق محاسبه میشود، بپردازد. پس از انجام معامله، در بخش گردش حساب خریدار در سامانه معاملاتی آساتریدر، اطلاعاتی تحت عنوان «پرداخت سود» نمایش داده میشود که این مبلغ معادل سود پرداختی به خریدار است. لازم به ذکر است در سررسید دوره، سود کل به حساب او واریز میشود.
- تمامی اوراق از قابلیت نقد شوندگی برخوردارند؛ به نحوی که بازارگردان اوراق موظف است تمامی سفارشهای فروش به مبلغ اسمی را در هر روز خریداری کند.
- حداقل مدت مورد نیاز برای دریافت سود، چهار روز از زمان خرید تا فروش اوراق است. به عبارتی، اگر اوراق خریداریشده زودتر از سه روز به فروش برسد، سود حاصل از فروش آن از کارمزد معاملات کمتر میشود و در واقع بازده منفی خواهد داشت.
- با توجه به آئیننامه اجرایی قانون نحوه انتشار اوراق مشارکت، دارندگان اوراق به نسبت قیمت اسمی و مدتزمان مشارکت، در سود حاصل از اجرای طرحهای مربوطه سهیم هستند.
- با فروش اوراق مشارکت، رابطه وکیل و موکل بین ناشر و خریدار اوراق محقق میشود (در واقع ناشر به وکالت از طرف خریداران اوراق میتواند نسبت به مصرف وجوه حاصل از فروش اوراق به منظور اجرای طرح و خرید و فروش هرگونه کالا، خدمت و دارایی مربوط به طرح اقدام کند). انتقال اوراق به رابطه وکالت خدشه وارد نمیکند و این رابطه تا سررسید اوراق بین ناشر و دارندگان اوراق نافذ و معتبر است.
- اوراق مشارکت به عنوان وثیقه طرفهای معامله در قراردادهای مربوط به وزارتخانهها، موسسات و شرکتهای دولتی، شهرداریها و سایر دستگاههای اجرایی پذیرفته میشود.
سخن پایانی
در پایان میتوان گفت اوراق مشارکت به عنوان یک ابزار مالی جذاب و کمریسک، گزینهای مناسب برای سرمایهگذارانی است که بهدنبال تامین مالی پایدار و بازدهی معقول هستند. با در نظر گرفتن نکات کلیدی نظیر نرخ سود، ضمانت، نوع اوراق و اعتبار ناشر، میتوان از مزایای این ابزار بهره برد و تصمیمات سرمایهگذاری هوشمندانهتری اتخاذ کرد. توجه به ویژگیهای خاص هر نوع اوراق مشارکت و مقایسه آن با سایر ابزارهای مالی، به سرمایهگذاران کمک میکند با اطمینان بیشتری وارد بازار شوند و از فرصتهای موجود استفاده کنند.
