دامنه نوسان بورس چیست؟

دامنه نوسان بورس به محدوده‌ای گفته می‌شود که قیمت یک سهم در یک روز معاملاتی می‌تواند در آن نوسان کند. این محدودیت از تغییرات شدید و هیجانی قیمت‌ها جلوگیری و به بازار کمک می‌کند تا روندی منطقی‌تر و باثبات‌تر داشته باشد اما آیا این ابزار همیشه به سود بازار است یا گاهی مانعی برای کشف قیمت واقعی می‌شود؟

در ادامه به بررسی جزئیات دامنه نوسان بورس، تاثیر آن بر خرید و فروش سهام و نحوه اجرای آن در بازارهای مختلف می‌پردازیم. اگر می‌خواهید با سازوکار یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت بازار آشنا شوید، ادامه این مطلب را از دست ندهید.

تعریف دامنه نوسان بورس چیست؟

دامنه نوسان بورس محدوده‌ای از تغییرات مجاز قیمت یک سهم در یک روز معاملاتی است. این محدوده به صورت درصدی از قیمت پایانی روز قبل تعیین و مانع از نوسانات شدید و غیرمنطقی در بازار می‌شود. به عنوان مثال، اگر دامنه نوسان یک سهم 5 درصد باشد و قیمت پایانی آن در روز گذشته 100 هزار تومان ثبت شده باشد، این سهم در روز جاری می‌تواند بین 95 تا 105 هزار تومان نوسان کند.

دامنه نوسان مثبت و منفی نشان‌دهنده جهت حرکت قیمت در آن روز است. دامنه نوسان مثبت زمانی رخ می‌دهد که قیمت سهم به سقف مجاز روزانه خود نزدیک یا به آن برسد که معمولا نشان‌دهنده افزایش تقاضا و استقبال خریداران است. از سوی دیگر، دامنه نوسان منفی زمانی اتفاق می‌افتد که قیمت سهم به کف مجاز روزانه کاهش پیدا کند و می‌تواند نشانه فشار فروش و نگرانی سرمایه‌گذاران باشد. پس تفاوت دامنه نوسان مثبت و منفی را می‌توان به صورت زیر تفسیر کرد:

• جهت حرکت قیمت: دامنه مثبت نشان‌دهنده روند صعودی و دامنه منفی نشان‌دهنده روند نزولی قیمت است.
• رفتار بازار: در دامنه مثبت، هیجان خرید بیشتر و در دامنه منفی، ترس از زیان افزایش می‌یابد.
• روانشناسی سرمایه‌گذاران: دامنه مثبت با امید و اعتماد و دامنه منفی با نگرانی و احتیاط همراه است.

در تصویر زیر، با کلیات مفهوم دامنه نوسان آشنا می‌شوید:

نحوه محاسبه محدودیت دامنه نوسان بورس

محدودیت دامنه نوسان، به حداکثر تغییرات مجاز قیمت یک سهم در طول یک روز معاملاتی گفته می‌شود. این محدوده که معمولا به صورت درصدی از قیمت پایانی روز قبل تعیین شده است، به کنترل نوسانات شدید و جلوگیری از رفتارهای هیجانی کمک می‌کند. هدف از اعمال این محدودیت، حفظ تعادل بازار، حمایت از سرمایه‌گذاران و جلوگیری از نوسانات غیرمنطقی است.

فرمول محاسبه دامنه نوسان

• حد بالا: قیمت پایانی روز قبل × (۱ + درصد دامنه نوسان)
• حد پایین: قیمت پایانی روز قبل × (۱ - درصد دامنه نوسان)

مثال عملی:

• حد بالا: ۱۰۰۰ × (۱ + ۰.۰۵) = ۱۰۵۰ تومان
• حد پایین: ۱۰۰۰ × (۱ - ۰.۰۵) = ۹۵۰ تومان

در نتیجه، قیمت این سهم در روز جاری تنها می‌تواند بین ۹۵۰ تا ۱۰۵۰ تومان نوسان داشته باشد.

با این حال، تغییر قیمت سهم در این محدوده تنها در شرایطی به صورت کامل اعمال می‌شود که حجم معاملات به اندازه حجم مبنا باشد. به حداقل تعداد سهام یک شرکت که باید در طول روز معامله شده تا قیمت سهم براساس سقف دامنه نوسان، قابلیت افزایش یا کاهش داشته باشد، حجم مبنا می‌گویند. توجه داشته باشید اگر تعداد سهم معامله‌شده یک شرکت در طول روز، کمتر از حجم مبنا باشد، به همان نسبت باید انتظار داشت که درصد نوسان قیمت آن سهم نیز کاهش یابد. به این ترتیب، حجم مبنا به عنوان یک ابزار مکمل در کنار دامنه نوسان، از نوسانات غیرواقعی ناشی از معاملات اندک جلوگیری و به واقعی‌تر شدن قیمت‌ها کمک می‌کند.

دامنه نوسان مجاز در بازار بورس و فرابورس ایران

در بازارهای مالی، به ویژه بورس، شرایط سیاسی می‌تواند تاثیر مستقیم و قابل‌توجهی بر رفتار معامله‌گران داشته باشد. رخدادهای غیرمنتظره و اخبار سیاسی مهم معمولا باعث ایجاد موجی از هیجانات و رفتارهای هیجانی در بازار می‌شوند. یکی از ابزارهای مدیریت این نوسانات در ایران، محدود کردن دامنه نوسان قیمت سهام است. سازمان بورس در مواقعی که بازار تحت‌تاثیر اخبار و رویدادهای سیاسی قرار می‌گیرد می‌تواند با کاهش دامنه نوسان، از نوسانات شدید و رفتارهای هیجانی جلوگیری کند.

محدودیت دامنه نوسان در بازار بورس و فرابورس ایران به نقل از اقتصادنیوز،:

«در جلسه ۲۱ مهرماه ۱۴۰۳ هیات مدیره سازمان بورس، تصمیم گرفته شد دامنه نوسان سهام در بورس و فرابورس به مثبت و منفی سه درصد بازگردد.»

در مردادماه ۱۴۰۳، به دنبال افزایش تنش‌های سیاسی منطقه، سازمان بورس تصمیم گرفت برای کنترل هیجانات بازار، دامنه نوسان قیمت سهام را به مثبت و منفی یک درصد کاهش دهد. پس از فروکش کردن این تنش‌ها، دامنه نوسان از ۲۷ مرداد به مثبت و منفی ۲ درصد و سپس از ۱۷ شهریور به مثبت و منفی ۳ درصد افزایش یافت. 

در مهرماه و در پی بروز مجدد برخی تنش‌های منطقه‌ای، سازمان بورس مجددا دامنه نوسان را به مثبت و منفی یک درصد کاهش داد تا از تاثیرات احتمالی این خبر بر رفتار سهام‌داران جلوگیری کند. با این حال در تاریخ 1403/07/21 دامنه نوسان به 3 درصد بازگشت و تاکنون پایدار باقی مانده است.

انواع دامنه نوسان در بازارهای مالی 

پیش از این اتفاقات، دامنه نوسان در بورس، فرابورس و بازار پایه متفاوت از یکدیگر بوده است و در حال حاضر نیز سرمایه‌گذاران مایل به بازگشت به وضعیت پیشین هستند. در شرایط عادی دامنه نوسان قیمت سهام در بازارهای مختلف مالی ایران به صورت زیر است:

1- دامنه نوسان بازار بورس تهران

محدودیت اعمال‌شده بر قیمت سهام در بازار بورس و اوراق بهادار تهران، مثبت و منفی ۵ درصد نسبت به قیمت پایانی روز قبل سهام است. در نظر داشته باشید که دامنه نوسان برای حق تقدم سهام، ۲ برابر دامنه نوسان عادی سهام است. بنابراین برای حق تقدم سهام شرکت‌های بورسی، این دامنه در محدوده مثبت تا منفی ۱۰ درصد است. به طور کلی دامنه سهام بورس عبارت است از:

• بازار اول بورس (سهام): مثبت و منفی ۵ درصد
• بازار دوم بورس (سهام): مثبت و منفی ۱۰ درصد
• حق تقدم سهام در بازار اول بورس: مثبت و منفی ۱۰ درصد
• حق تقدم سهام در بازار دوم بورس: مثبت و منفی ۲۰ درصد
• اوراق بدهی: مثبت و منفی ۳ درصد
• اوراق مشتقه: مثبت و منفی ۵ درصد
• صندوق‌های قابل معامله (ETF) در بورس: مثبت و منفی ۱۰ درصد

2- دامنه نوسان بازار فرابورس

دامنه مجاز نوسان برای شرکت‌های پذیرفته‌شده در بازار فرابورس همانند بازار بورس است اما دامنه نوسان حق تقدم در بازار فرابورس با سایر محدودیت‌های نوسان قیمتی متفاوت است که در ادامه به آن‌ها می‌پردازیم:

• بازار اول فرابورس (سهام): مثبت و منفی ۵ درصد
• بازار دوم فرابورس (سهام): مثبت و منفی ۱۰ درصد
• حق تقدم سهام در بازار اول فرابورس: مثبت و منفی ۷ درصد
• حق تقدم سهام در بازار دوم فرابورس: مثبت و منفی ۱۵ درصد
• اوراق بدهی: مثبت و منفی ۳ درصد
• اوراق مشتقه: مثبت و منفی ۵ درصد
• صندوق‌های قابل معامله (ETF) در فرابورس: مثبت و منفی ۱۰ درصد

3- دامنه نوسان بازار پایه

دامنه نوسان قیمت سهام در بازار پایه نسبت به دامنه نوسان تعریف‌شده در بازارهای بورس و فرابورس متفاوت است. به منظور شفافیت بیشتر اطلاعات، در سال ۱۳۹۸ تغییراتی در قوانین بازار پایه اتخاذ شد که به دنبال آن، شرکت‌های درج‌شده در بازار پایه فرابورس براساس شرایط پذیرش، در سه تابلوی پایه زرد، پایه نارنجی و پایه قرمز قرار گرفتند که طبیعتا دامنه نوسان برای هر کدام از آن‌ها متفاوت است.

در روزهای معاملاتی هفته، دامنه نوسان در تابلوی زرد ۳ درصد، تابلوی نارنجی ۲ درصد و تابلوی قرمز ۱ درصد است.

قوانین دامنه نوسان

دامنه مجاز نوسان در بازار بورس به صورت روزانه اعمال می‌شود. براساس مقررات و چارچوب‌های تعریف‌شده در بازار سرمایه، در بعضی شرایط خاص، قانون دامنه مجاز نوسان برداشته می‌شود و سهم می‌تواند بدون نوسان قیمت در بازار معامله شود. این شرایط ویژه به موارد زیر اختصاص دارد:

• بازگشایی سهام بعد از مجمع عمومی عادی سالانه برای تقسیم سود
• بازگشایی سهام پس از مجمع فوق‌العاده به منظور کاهش یا افزایش سرمایه
• بازگشایی سهام پس از اعلام افزایش یا کاهش سود هر سهم یا همان eps (به شرط آن که از ۲۰ درصد بیشتر باشد)

تاثیر دامنه نوسان بر معاملات بازار 

دامنه نوسان در بازار سرمایه تاثیر مستقیمی بر روند معاملات دارد و می‌تواند به ایجاد تعادل میان عرضه و تقاضا کمک کند. این ابزار با محدود کردن تغییرات قیمت، از رفتارهای هیجانی جلوگیری می‌کنند و نقدشوندگی بازار را تحت‌تاثیر قرار می‌دهند. در ادامه، اثرات مثبت و منفی دامنه نوسان را بررسی می‌کنیم:

• اثرات مثبت: کمک به کنترل هیجانات، افزایش اطمینان سرمایه‌گذاران و حمایت از کشف قیمت منصفانه
• اثرات منفی: احتمال ایجاد تاخیر در کشف قیمت واقعی و کاهش نقدشوندگی در شرایط خاص
• نقش در کنترل رفتارهای هیجانی: جلوگیری از نوسانات شدید و حفاظت از بازار در برابر شوک‌های روانی و اقتصادی

کاربرد دامنه نوسان در بورس

دامنه نوسان در بورس یکی از ابزارهای کنترلی بازارهای مالی است که برای جلوگیری از تغییرات شدید و ناگهانی قیمت‌ها به کار می‌رود. در ادامه به برخی از مهم‌ترین کاربردهای دامنه نوسان می‌پردازیم.

تاثیر دامنه نوسان بر کشف قیمت

دامنه نوسان به تعیین قیمت‌های منصفانه کمک می‌کند. با محدود کردن تغییرات قیمت، فرصت بیشتری برای تحلیل و تصمیم‌گیری منطقی به سرمایه‌گذاران داده می‌شود و مانع از دستکاری قیمت‌ها و رفتارهای هیجانی می‌شود.

کنترل نوسانات و حفظ ثبات بازار

در شرایط پرنوسان، دامنه نوسان از بروز تغییرات شدید جلوگیری می‌کند. این ابزار در مواقعی که اخبار یا عوامل اقتصادی تاثیر زیادی بر بازار می‌گذارند، به عنوان یک سپر دفاعی عمل و ثبات نسبی را حفظ می‌کند.

مدیریت ریسک و حمایت از سرمایه‌گذاران

با محدود کردن دامنه تغییرات قیمت، ریسک نوسانات غیرمنتظره کاهش می‌یابد. این موضوع به ویژه برای سرمایه‌گذاران تازه‌کار که تجربه کمتری دارند، مفید است و از ورود هیجانی و ضررهای سنگین جلوگیری می‌کند.

مزایای دامنه نوسان

مزایای دامنه نوسان در بازار سرمایه شامل کنترل نوسانات شدید، جلوگیری از رفتارهای هیجانی و حفظ ثبات بازار است. این ابزار به سرمایه‌گذاران کمک می‌کند تا با اطمینان بیشتری تصمیم‌گیری کنند و از تاثیر اخبار و رویدادهای کوتاه‌مدت بر قیمت‌ها جلوگیری می‌کند. همچنین، دامنه نوسان نقش مهمی در حمایت از سرمایه‌گذاران خرد و بهبود شفافیت بازار ایفا می‌کند.

معایب دامنه نوسان

تا اینجای مقاله با مفهوم دامنه نوسان و مزیت‌های آن در بازار بورس آشنا شدیم. حال توجه داشته باشید که با وجود این مزیت‌ها، دامنه نوسان معایبی نیز دارد، به عنوان مثال:

• معمولا به دلیل توقف قیمت یک سهم در روز، امکان انتقال تلاطم اضافی به روزهای آتی وجود دارد. پس در نظر داشته باشید با توجه به این که دامنه نوسان مانع آزاد شدن قیمت سهم می‌شود، همین امر باعث می‌شود قیمت به محدوده‌های خاصی تمایل داشته باشد.
• تجربیات و تحقیقات به عمل‌آمده در این حوزه اثبات می‌کند دامنه نوسان سهم در بازار بورس، باعث تاخیر در کشف قیمت سهم می‌شود زیرا با وجود آن، قیمت‌ها نمی‌توانند در همان روز نسبت به اطلاعات منتشرشده واکنش مناسب نشان دهند. به همین دلیل ممکن است قیمت روز سهم، قیمت واقعی آن نباشد.

دامنه نوسان در بازارهای بورس جهانی

دامنه نوسان در بازارهای بورس جهانی بسته به ساختار و سیاست‌های هر بازار متفاوت است. بعضی بازارها، مانند بورس ایران، برای کنترل نوسانات شدید از محدودیت‌های مشخصی استفاده می‌کنند. در مقابل، بازارهایی مانند بورس نیویورک (NYSE) و نزدک (Nasdaq) معمولا محدودیت نوسان ندارند یا از مکانیسم‌های توقف معاملات در شرایط اضطراری استفاده می‌کنند.

مقایسه دامنه نوسان در ایران و سایر کشورها

• بورس ایران: محدودیت نوسان روزانه برای اکثر نمادهای بورسی و فرابورسی اعمال می‌شود.
• بورس آمریکا: به جای محدودیت روزانه، از مکانیسم‌هایی مانند «Circuit Breakers» استفاده می‌شود تا در شرایط ریزش یا رشد ناگهانی، معاملات را متوقف کند.
• بازارهای اروپایی: بسیاری از بورس‌های اروپایی مانند بورس لندن، بدون محدودیت نوسان عمل می‌کنند و نظارت بر بازار از طریق حجم و رفتار معاملات انجام می‌شود.

یکی از مزایای مهم بازارهای بدون محدودیت نوسان، کشف سریع‌تر قیمت‌های واقعی است که به افزایش نقدشوندگی بازار کمک می‌کند. این ویژگی باعث می‌شود قیمت‌ها براساس عرضه و تقاضای واقعی شکل بگیرند و شفافیت بیشتری در معاملات ایجاد شود. با این حال، نبود محدودیت نوسان می‌تواند منجر به رفتارهای هیجانی و نوسانات شدید در بازار شود. چنین نوساناتی ممکن است سرمایه‌گذاران خرد را دچار زیان‌های ناگهانی کند و ثبات بازار را تحت‌تاثیر قرار دهد. بنابراین، هر بازار بسته به ساختار و شرایط خود، سیاست‌های متفاوتی را برای مدیریت نوسانات اعمال می‌کند.

نتیجه‌گیری

دامنه نوسان به عنوان یکی از ابزارهای مهم در کنترل رفتارهای بازار، نقش قابل توجهی در حفظ ثبات و جلوگیری از نوسانات غیرمنطقی دارد. شناخت این مفهوم و درک تاثیر آن بر معاملات، به سرمایه‌گذاران کمک می‌کند با دید بازتر و آگاهانه‌تر تصمیم‌گیری کنند. در نهایت، آگاهی از مکانیزم دامنه نوسان و مقایسه آن با بازارهای جهانی می‌تواند به بهبود استراتژی‌های سرمایه‌گذاری کمک کند.