سوگیری دسترسی‌‌پذیری (Availability Heuristic) چیست و چگونه بر تصمیمات مالی تاثیر می‌گذارد؟

سوگیری دسترسی‌‌پذیری (Availability Heuristic) را ممکن است با نام‌های سوگیری تجربی، خطای در دسترس بودن یا حتی راه حل دم دست بشناسید. این خطای شناختی یکی از میان‌برهای ذهنی است و نشان می‌دهد ذهن انسان در زمان تصمیم‌گیری، همیشه تمام اطلاعات موجود را بررسی نمی‌کند و گاهی به اطلاعاتی وزن بیشتری می‌دهد که سریع‌تر و آسان‌تر به یاد آورده می‌شوند.

در بازارهای مالی، اخبار، تجربه‌های شخصی، رویدادهای اخیر، روایت‌های احساسی و مطالب پرتکرار در رسانه‌ها ممکن است بیش از اندازه در ذهن سرمایه‌گذاران برجسته شوند. در نتیجه، فرد ممکن است احتمال وقوع یک رویداد یا اهمیت یک ریسک را نه بر اساس داده‌های جامع، بلکه بر اساس سهولت یادآوری نمونه‌های مرتبط برآورد کند. با ما همراه باشید تا این سوگیری و روش‌های کنترل آن را بیشتر بشناسیم. 

نکات کلیدی

• سوگیری دسترس‌پذیری باعث می‌شود افراد احتمال یا اهمیت رویدادها را بر اساس سهولت یادآوری نمونه‌های مرتبط ارزیابی کنند.
• اخبار پرتکرار، تجربه‌های شخصی، رویدادهای احساسی و اتفاقات اخیر می‌توانند اطلاعات خاصی را در ذهن برجسته‌تر کنند.
• این سوگیری ممکن است به واکنش افراطی به نوسانات بازار، خرید دارایی‌های پرسر‌وصدا یا فروش عجولانه سرمایه‌گذاری‌ها منجر شود.
• تمرکز بیش از اندازه بر عملکرد اخیر دارایی‌ها بیشتر به «سوگیری تازگی» مربوط است؛ با این حال، تازگی رویداد می‌تواند دسترس‌پذیری ذهنی آن را نیز افزایش دهد.
• سوگیری دسترس‌پذیری ممکن است احساس ترس از دست دادن فرصت یا FOMO را تشدید کند، اما تنها عامل ایجاد آن نیست.
• بررسی نرخ‌های پایه، تحلیل داده‌های بلندمدت، استفاده از منابع متنوع و پیروی از برنامه سرمایه‌گذاری می‌تواند اثر این سوگیری را کاهش دهد.
• تنوع‌بخشی به پرتفوی به‌تنهایی سوگیری را از بین نمی‌برد اما می‌تواند پیامدهای مالی تصمیم‌های متمرکز و عجولانه را محدود کند.

 سوگیری دسترسی‌پذیری چیست؟

سوگیری تجربی یا دسترس‌پذیری زمانی رخ می‌دهد که فراوانی، احتمال وقوع یا اهمیت یک رویداد را بر اساس این ارزیابی کنیم که نمونه‌های آن با چه سرعت و سهولتی به ذهنمان می‌آید.

این مفهوم نخستین‌بار در پژوهش‌های آموس تورسکی و دنیل کانمن درباره قضاوت در شرایط عدم ‌قطعیت مطرح شد. آن‌ها توضیح دادند که انسان‌ها برای ارزیابی فراوانی یا احتمال رویدادها، گاهی از سهولت بازیابی نمونه‌ها از حافظه به‌ عنوان یک میان‌بر استفاده می‌کنند.

برای مثال، معمولا رویدادهای زیر را راحت‌تر به یاد می‌آوریم:

• اتفاقات تازه و نزدیک
• رویدادهای شدید یا احساسی
• تجربه‌های شخصی
• اخبار پرتکرار و پرسر‌وصدا
• داستان موفقیت‌ها یا شکست‌های استثنایی
• اطلاعات ساده، تصویری یا غیرعادی

به همین دلیل، ممکن است در زمان سرمایه‌گذاری احتمال تکرار یک سقوط بزرگ، رشد ناگهانی یا سود استثنایی را بیشتر از مقدار واقعی برآورد کنیم.

سوگیری تجربی چگونه در تصمیمات مالی شکل می‌گیرد؟

در بازارهای مالی، حجم اطلاعات بسیار زیاد است و معمولا فرصت یا توانایی بررسی همه داده‌ها را نداریم. به همین دلیل، ذهن برای ساده‌تر کردن تصمیم‌گیری از میان‌برهای شناختی استفاده می‌کند.

زمانی که می‌خواهیم درباره خرید، فروش یا نگهداری یک دارایی تصمیم بگیریم، ممکن است ناخودآگاه این پرسش‌ها را از خود بپرسیم:

• اخیرا درباره این دارایی چه شنیده‌ام؟
• چه نمونه موفق یا ناموفقی را به یاد می‌آورم؟
• اطرافیانم درباره آن چه می‌گویند؟
• کدام خبر یا تجربه بیش از همه در ذهن من مانده است؟

اگر پاسخ این پرسش‌ها جای تحلیل داده‌های مالی، ارزش‌گذاری، بررسی ریسک و مطالعه شرایط بازار را بگیرد، احتمال تصمیم‌گیری تحت تاثیر سوگیری دسترس‌پذیری افزایش می‌یابد.

عوامل افزایش‌دهنده سوگیری دسترس‌پذیری

عواملی که در ادامه بررسی می‌کنیم، خطای دسترسی‌پذیری را تشدید می‌کنند:

تازگی اطلاعات: معمولا اتفاقات جدید را آسان‌تر از رویدادهای قدیمی به یاد می‌آوریم. مثلا افت شدید بازار در چند روز گذشته، ممکن است احتمال ادامه افت را در ذهنمان بیش از اندازه افزایش دهد. با این حال، نباید هرگونه توجه به اطلاعات جدید را خطا تلقی کرد. اطلاعات جدید ممکن است واقعا مهم باشند. سوگیری زمانی شکل می‌گیرد که بدون ارزیابی اعتبار و اهمیت واقعی اطلاعات، فقط به دلیل تازگی آن‌ها وزن بیشتری برای‌شان در نظر بگیریم.

شدت احساسی اتفاقات: اخباری که ترس، هیجان، طمع یا شگفتی ایجاد می‌کنند، معمولا ماندگاری بیشتری در حافظه دارند. به همین دلیل، ورشکستگی یک شرکت، جهش ناگهانی قیمت یک دارایی یا داستان فردی که سرمایه خود را چند برابر کرده است، ممکن است بیش از داده‌های عادی اما مهم بر تصمیم‌هایمان اثر بگذارند.

تکرار در رسانه‌ها: تکرار یک خبر می‌تواند باعث شود آن رویداد رایج‌تر یا محتمل‌تر از واقعیت به نظر برسد. اگر رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی بارها درباره رشد یک صنعت صحبت کنند، ممکن است تصور کنیم موفقیت همه شرکت‌های آن صنعت تقریبا قطعی است.

تجربه شخصی: تجربه‌های شخصی معمولا از آمار و داده‌های کلی ملموس‌ترند. اگر در گذشته از یک صنعت زیان دیده باشیم، ممکن است همه شرکت‌های آن صنعت را پرریسک تصور کنیم حتی اگر شرایط شرکت‌ها و زمان سرمایه‌گذاری با تجربه قبلی ما تفاوت زیادی داشته باشد.

بیشتر بخوانید: سوگیری زیان‌گریزی در بازارهای مالی چیست؟

تاثیر سوگیری دسترسی‌پذیری بر تصمیمات سرمایه‌گذاران

درباره تاثیرات خطای در دسترس بودن بر تصمیمات مالی و سرمایه‌گذاری، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

واکنش افراطی به اخبار و نوسانات بازار

یکی از پیامدهای سوگیری دسترس‌پذیری، واکنش بیش از اندازه به رویدادهای برجسته بازار است. برای مثال، پس از انتشار خبر سقوط قیمت یک سهم یا ایجاد بحران در یک صنعت، ممکن است احتمال ادامه وضعیت نامطلوب را بیش از اندازه ارزیابی کنیم. در چنین شرایطی، بعضی افراد بدون بررسی علت افت قیمت، وضعیت بنیادی شرکت یا افق زمانی سرمایه‌گذاری، دارایی خود را می‌فروشند. این تصمیم ممکن است منطقی باشد اما فقط زمانی که بر تحلیل و اطلاعات معتبر تکیه داشته باشد نه صرفا بر ترس ناشی از یک خبر. برعکس، انتشار گسترده خبر رشد یک بازار نیز ممکن است ریسک‌های آن را در ذهن ما کم‌رنگ کند و باعث ورود عجولانه به بازار شود.

برآورد نادرست احتمال سود یا زیان

اگر چند نمونه موفق از سرمایه‌گذاری در یک بازار را به ‌راحتی به یاد بیاوریم، ممکن است احتمال کسب سود از آن بازار را بیش از اندازه تخمین بزنیم. برای مثال، داستان افرادی که با خرید یک دارایی خاص به سود چشمگیری رسیده‌اند، معمولا بیشتر از تجربه کسانی منتشر می‌شود که سود محدود یا زیان داشته‌اند. این عدم تعادل در اطلاعات قابل مشاهده، می‌تواند تصور نادرستی از احتمال موفقیت ایجاد کند. در این وضعیت، ممکن است داستان‌های موفقیت را به‌جای داده‌هایی مانند ارزش‌گذاری، میزان نوسان، نقدشوندگی، ساختار بازار و تناسب سرمایه‌گذاری با اهداف خود قرار دهیم.

دنبال کردن دارایی‌های پرسر‌وصدا

دارایی‌هایی که بیشتر در رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی یا گفت‌وگوهای روزمره مطرح می‌شوند، معمولا سریع‌تر به ذهن می‌آیند. این ویژگی ممکن است ما را به سمت گزینه‌هایی سوق دهد که بیشترین پوشش رسانه‌ای را دارند، نه لزوما گزینه‌هایی که با اهداف و سطح ریسک‌پذیری ما سازگارترند. در چنین شرایطی، دسترس‌پذیری اطلاعات ممکن است با رفتار گله‌ای و ترس از دست دادن فرصت ترکیب شود و تصمیم‌گیری مستقل را دشوار کند.

اعتماد بیش از اندازه به روندهای اخیر

زمانی که رشد یا کاهش یک دارایی بارها در اخبار و گفت‌وگوها تکرار می‌شود، آن روند در ذهنمان دسترس‌پذیرتر می‌شود. ممکن است تصور کنیم آنچه اخیرا رخ داده است، در آینده هم ادامه خواهد یافت. این رفتار از نظر مفهومی بیشتر به سوگیری تازگی مربوط است اما دسترس‌پذیری ذهنی روند اخیر می‌تواند آن را تقویت کند.

نادیده گرفتن احتمال آماری کلی

نرخ پایه یا اطلاعات آماری کلی (Base Rate) درباره فراوانی یا احتمال یک رویداد گفته می‌شود. سرمایه‌گذار تحت تاثیر دسترس‌پذیری ممکن است به جای نرخ‌های پایه، بر یک نمونه برجسته تمرکز کند. برای مثال، شنیدن داستان موفقیت یک معامله‌گر ممکن است این تصور را ایجاد کند که کسب سودهای بسیار بالا از معاملات کوتاه‌مدت، رایج است. در حالی که برای قضاوت دقیق‌تر باید علاوه بر نمونه موفق، اطلاعاتی مانند تعداد معامله‌گران زیان‌ده، هزینه معاملات، میزان ریسک و استمرار عملکرد هم بررسی شود.

تمرکز بیش از اندازه بر یک ریسک خاص

وقتی یک نوع ریسک بارها در اخبار مطرح می‌شود، ممکن است تمام توجه خود را به آن معطوف کنیم و سایر ریسک‌ها را نادیده بگیریم. برای مثال، تمرکز شدید بر احتمال کاهش قیمت ممکن است باعث شود به ریسک تورم، کاهش ارزش پول، نقدشوندگی یا از دست دادن فرصت‌های بلندمدت توجه کافی نداشته باشیم. تصمیم‌گیری منطقی نیازمند مقایسه هم‌زمان مجموعه‌ای از ریسک‌ها است، نه تمرکز کامل بر ریسکی که در آن مقطع بیشتر درباره آن صحبت می‌شود.

رابطه سوگیری دسترس‌پذیری با FOMO

ترس از دست دادن فرصت یا   FOMO حالتی است که فرد احساس می‌کند دیگران در حال بهره‌برداری از یک فرصت سودآور هستند و اگر سریع اقدام نکند، فرصت مهمی را از دست خواهد داد.

سوگیری دسترس‌پذیری می‌تواند این احساس را تشدید کند. زمانی که موفقیت دیگران، رشد یک دارایی یا سودهای کوتاه‌مدت به ‌صورت گسترده در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی نمایش داده می‌شود، نمونه‌های موفق بیش از نمونه‌های ناموفق در دسترس ذهن قرار می‌گیرند.

در نتیجه، ممکن است احتمال موفقیت را بیش از واقعیت در نظر بگیریم، ریسک ضرر را کمتر از واقعیت ببینیم، تصور کنیم فرصت بسیار محدود و تکرارنشدنی است و بدون انجام تحلیل کافی وارد بازار شویم.

با این حال، سوگیری تجربی تنها عامل شکل‌گیری FOMO نیست. رفتار گله‌ای، مقایسه اجتماعی، اعتمادبه‌نفس بیش از اندازه، طمع و فشار زمانی نیز می‌توانند در ایجاد این احساس نقش داشته باشند.

روش‌های کاهش سوگیری دسترس‌پذیری

حذف کامل سوگیری‌های شناختی دشوار است زیرا این میان‌برها بخشی از فرایند طبیعی تصمیم‌گیری ما هستند. با این حال، می‌توان با ایجاد ساختار و نظم در تصمیم‌گیری، اثر آن‌ها را کاهش داد. در ادامه با روش‌های کاهش اثر خطای در دسترس بودن آشنا می‌شویم.

بررسی داده‌های بلندمدت

قبل از تصمیم‌گیری، لازم است عملکرد دارایی را در دوره‌های زمانی مختلف بررسی کنیم. اتکا به بازدهی چند روز یا چند ماه اخیر ممکن است تصویر ناقصی ارائه دهد. بررسی داده‌های بلندمدت کمک می‌کند مشخص شود:

• آیا روند فعلی استثنایی است یا سابقه تکرار دارد؟
• دارایی در دوره‌های رکود و رونق چگونه عمل کرده است؟
• نوسان و افت تاریخی آن چقدر بوده است؟
• عملکرد اخیر تا چه اندازه با عوامل بنیادی سازگار است؟

البته عملکرد گذشته تضمینی برای نتایج آینده نیست اما بررسی دوره‌های مختلف می‌تواند از تمرکز افراطی بر چند رویداد برجسته جلوگیری کند.

توجه به اطلاعات آماری

پیش از تصمیم‌گیری، بهتر است به جای تمرکز بر چند نمونه خاص، اطلاعات آماری کلی را بررسی کنیم. برای مثال، اگر درباره سود چشمگیر یک روش معاملاتی شنیده‌ایم، این پرسش‌ها را مطرح کنیم:

• چند درصد از سرمایه‌گذاران با این روش موفق بوده‌اند؟
• عملکرد در چه بازه زمانی اندازه‌گیری شده است؟
• هزینه‌ها و زیان‌های احتمالی چقدر بوده‌اند؟
• آیا نتایج قابل تکرارند؟
• آیا فقط نمونه‌های موفق منتشر شده‌اند؟

توجه به Base Rate کمک می‌کند احتمال واقعی موفقیت یا شکست دقیق‌تر برآورد شود.

استفاده از منابع اطلاعاتی متنوع

اتکا به یک رسانه، کانال تحلیلی، دوست یا تجربه شخصی می‌تواند اطلاعات در دسترس ذهن را محدود کند. برای کاهش این مشکل، بهتر است:

• منابع رسمی و گزارش‌های مالی را بررسی کنیم.
• دیدگاه‌های موافق و مخالف را مطالعه کنیم.
• اخبار را از تحلیل تفکیک کنیم.
• تاریخ انتشار و اعتبار منابع را بررسی کنیم.
• ادعاهای مهم را با داده‌های مستقل مقایسه کنیم.

هدف از این کارها، جمع‌آوری اطلاعات نامحدود نیست. با انجام این کارها، از سلطه یک روایت بر فرایند تصمیم‌گیری خود جلوگیری می‌کنیم.  

استفاده از چک‌لیست سرمایه‌گذاری

چک‌لیست سرمایه‌گذاری می‌تواند تصمیم‌گیری را از حالت واکنشی خارج کند. پیش از خرید یا فروش، از خودمان بپرسیم:

• دلیل اصلی این تصمیم چیست؟
• چه داده‌هایی آن را تایید می‌کنند؟
• آیا تصمیم من تحت تاثیر یک خبر یا تجربه پررنگ است؟
• چه شواهدی برخلاف نظر من وجود دارد؟
• ارزش‌گذاری دارایی چگونه است؟
• مهم‌ترین ریسک‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت کدام‌اند؟
• این تصمیم با افق زمانی و سطح ریسک‌پذیری من سازگار است؟
• در چه شرایطی باید تصمیم خود را بازنگری کنم؟

فاصله گرفتن از تصمیم‌های هیجانی

در صورت انتشار یک خبر بسیار مثبت یا منفی، بهتر است پیش از تصمیم‌گیری فوری، زمانی را برای بررسی اطلاعات در نظر بگیریم مگر این که شرایط واقعا نیازمند اقدام سریع باشد. این فاصله زمانی می‌تواند شدت واکنش احساسی را کاهش دهد و فرصت بررسی موارد مثل منبع اصلی خبر، میزان اهمیت واقعی آن،  اثر احتمالی بر ارزش دارایی و ... را فراهم کند.

داشتن برنامه سرمایه‌گذاری مکتوب

برنامه سرمایه‌گذاری باید مواردی مانند اهداف، افق زمانی، میزان ریسک قابل قبول، ترکیب دارایی‌ها، قواعد خرید و فروش و زمان بازبینی پرتفوی را مشخص کند. وجود یک برنامه از پیش تعیین‌شده باعث می‌شود هر خبر تازه‌ای مستقیما به تغییر تصمیم ما منجر نشود. مطالعات و منابع آموزشی مالی نیز شناخت سوگیری‌های رفتاری و استفاده از فرایندهای منظم تصمیم‌گیری را از عوامل موثر بر بهبود نتایج سرمایه‌گذاری می‌دانند.

دریافت مشاوره

مشورت با متخصصان می‌تواند دیدگاه دیگری در اختیارمان قرار دهد و از تصمیم‌گیری صرفا بر اساس تجربه‌های شخصی یا اخبار جلوگیری کند. البته نظر متخصص را هم نباید بدون بررسی بپذیریم. صلاحیت حرفه‌ای، تعارض منافع، روش تحلیل و تناسب توصیه با شرایط سرمایه‌گذار باید مورد توجه قرار گیرد.

تنوع‌بخشی به پرتفوی

تنوع‌بخشی باعث از بین رفتن سوگیری دسترس‌پذیری نمی‌شود اما می‌تواند پیامدهای ناشی از تمرکز بیش از اندازه بر یک دارایی، صنعت یا روایت سرمایه‌گذاری را کاهش دهد. اگر تحت تاثیر اخبار مثبت یک حوزه، بخش بزرگی از سرمایه خود را به همان حوزه اختصاص دهیم، اشتباه احتمالی می‌تواند زیان قابل‌توجهی ایجاد کند. توزیع سرمایه میان دارایی‌های متناسب با اهداف و سطح ریسک‌پذیری، وابستگی پرتفوی به یک تصمیم را کمتر می‌کند.

ثبت دلایل تصمیم‌گیری

نوشتن دلایل خرید یا فروش می‌تواند سوگیری‌های ذهنی را آشکارتر کند. می‌توانیم زمان تصمیم‌گیری موارد زیر را ثبت کنیم:

• اطلاعات در دسترس در زمان تصمیم
• فرضیات اصلی
• بازده مورد انتظار
• ریسک‌های شناسایی‌شده
• عوامل نقض‌کننده تحلیل
• دلیل انتخاب دارایی

بازبینی این یادداشت‌ها در آینده نشان می‌دهد تصمیم تا چه اندازه بر تحلیل داده‌ها یا بر اخبار و احساسات لحظه‌ای استوار بوده است.

با هم مرور کنیم...

سوگیری دسترس‌پذیری یکی از میان‌برهای مهم ذهنی در تصمیم‌گیری است. در این سوگیری، فرد احتمال وقوع یا اهمیت یک رویداد را بر اساس سهولت یادآوری نمونه‌های مرتبط ارزیابی می‌کند. در بازارهای مالی، اخبار پرتکرار، رویدادهای احساسی، تجربه‌های شخصی و داستان‌های موفقیت یا شکست می‌توانند بعضی اطلاعات را بیش از اندازه در ذهن برجسته کنند. در نتیجه، ممکن است به نوسانات بازار واکنش افراطی نشان دهیم، احتمال سود یا زیان را اشتباه برآورد کنیم، دارایی‌های پرسر‌وصدا را دنبال کنیم یا ریسک‌های کمتر قابل مشاهده را نادیده بگیریم.

سوگیری تجربی به این معنا نیست که اطلاعات پررنگ یا تازه بی‌ارزش هستند. مسئله اصلی، وزن بیش از اندازه‌ای است که صرفا به دلیل سهولت یادآوری به آن‌ها می‌دهیم. تحلیل داده‌های بلندمدت، توجه به نرخ‌های پایه، استفاده از منابع متنوع، داشتن چک‌لیست و برنامه سرمایه‌گذاری، ثبت دلایل تصمیم‌ها و مشورت با متخصصان مالی می‌تواند اثر این سوگیری را کاهش دهد و به تصمیم‌گیری منطقی‌تر کمک کند.