حجم مبنا یکی از ابزارهای مهم در بازار بورس است که برای کنترل نوسانات غیرواقعی قیمت سهام و جلوگیری از دستکاری قیمتی به کار میرود. بازار بورس همواره با به روزرسانی قوانین، سعی در ایجاد فضایی منصفانه برای سرمایهگذاران دارد. در این مقاله، به بررسی مفهوم حجم مبنا، نحوه محاسبه آن و تاثیر آن بر معاملات بورس میپردازیم.
نکات کلیدی
- حجم مبنا حداقل تعداد سهامی است که باید در یک روز معامله شود تا قیمت پایانی سهم بتواند بهطور کامل تغییر کند.
- هدف از حجم مبنا، جلوگیری از نوسانات مصنوعی و کنترل هیجانات ناشی از معاملات کمحجم است.
- اگر حجم معاملات کمتر از حجم مبنا باشد، تاثیر نوسان قیمت بر قیمت پایانی کاهش پیدا میکند.
- سهمهایی با حجم مبنای کم، با معاملات کوچک میتوانند نوسان بیشتری در قیمت پایانی تجربه کنند.
- حجم مبنا فقط بر قیمت پایانی اثر میگذارد و تاثیری بر قیمت لحظهای یا آخرین معامله ندارد.
- شناخت حجم مبنا کمک میکند معاملهگر قدرت حرکت سهم و احتمال تغییر روند را بهتر ارزیابی کند.
حجم مبنا چیست؟
حجم مبنا حداقل تعداد سهامی است که در طول یک روز معاملاتی باید دادوستد شود تا بتوان تغییرات قیمت آن سهم را به طور کامل در قیمت پایانی اعمال کرد. این ابزار با هدف کنترل نوسانات غیرواقعی بازار طراحی شده است و از رشد یا افت شدید و هیجانی قیمت سهام جلوگیری میکند. میزان حجم مبنا به طور خودکار و بدون دخالت معاملهگران، توسط سامانه معاملات محاسبه میشود. درحالحاضر، این محاسبه در آخرین روز کاری هر هفته (چهارشنبه) انجام و حجم مبنای جدید از ابتدای هفته بعد اعمال میشود. حجم مبنا را میتوان با استفاده از قوانین تعیینشده محاسبه کرد اما شما میتوانید حجم مبنای مربوط به هر نماد بورسی را در سایت شرکت مدیریت فناوری بورس تهران (tsetmc.com) مشاهده کنید. برای این کار کافی است نماد مورد نظر را جستجو کنید.
تاریخچه شکل گیری حجم مبنا
حجم مبنا یک مکانیزم مختص بازار سرمایه ایران است و در بسیاری از بورسهای مطرح جهان مانند بورس نیویورک (NYSE)، نزدک (Nasdaq) یا بورس لندن (LSE) چنین قانونی وجود ندارد. در بازارهای بینالمللی، قیمت سهام براساس عرضه و تقاضا تعیین میشود و هیچ محدودیتی برای میزان تاثیر معاملات روزانه بر قیمت پایانی وجود ندارد.
سازمان بورس و اوراق بهادار به سردبیری حسین عبده تبریزی، مفهوم حجم مبنا را در سال ۱۳۸۲ به مفاهیم بازارهای مالی اضافه کرد. در ابتدای این قانون، اساس بر این بود که ۱۵ درصد از کل سهام یک شرکت بورسی طی یک سال معامله شود و با توجه به این که روزهای کاری سال، ۲۵۰ روز در نظر گرفته میشود، حجم مبنای روزانه یک سهم، ۰.۰۰۰۶ (شش دههزارم) کل سهام شرکت خواهد بود تا قیمت اصلی/ پایانی بتواند نوسان کند. این قانون در سال ۱۳۸۳ از ۱۵ درصد به ۲۰ درصد افزایش یافت و حجم مبنای روزانه سهم به ۰.۰۰۰۸ (هشت دههزارم) کل سهام شرکت تغییر کرد اما از سال ۱۳۹۳ به بعد به ۱۰ درصد در کل سال کاهش یافت و تا به امروز ثابت مانده است.
بنابراین حجم مبنای روزانه یک سهم به ۰.۰۰۰۴ (چهار دههزارم) تعداد سهام شرکت تبدیل شد و ابتدای هر هفته در صفحه نماد هر سهم قرار میگیرد. البته محاسبه آن به همین سادگی نیست و قوانینی بر آن اعمال میشود که در ادامه توضیح میدهیم. بهتر است پیش از توضیح نحوه محاسبه حجم مبنا در بورس و فرابورس، با مفاهیم کاربردی در تابلوی معاملات بورس آشنا شوید.
مفاهیم کاربردی در تابلوی معاملات بورس
برای درک بهتر نحوه محاسبه حجم مبنا، آشنایی با برخی از مفاهیم پایه در تابلوخوانی بورس ضروری است. تابلوخوانی به مهارت بررسی اطلاعات موجود در تابلوی معاملاتی سهام اشاره دارد که در سایت TSETMC قابل مشاهده است. بعضی از این مفاهیم با حجم مبنا ارتباط مستقیم دارند، به عنوان مثال:
1- قیمت پایانی
قیمت پایانی یا اصلی، میانگین وزنی قیمتهای معاملهشده در طول روز است اما تنها در صورتی که میزان معاملات به اندازه حجم مبنا یا بیشتر باشد، همین مقدار به عنوان قیمت مرجع روز بعد در نظر گرفته میشود. اگر حجم معاملات کمتر از حجم مبنا باشد، قیمت پایانی براساس نسبت حجم معاملات به حجم مبنا تعدیل خواهد شد.
حالت اول: حجم معامله شده کمتر از حجم مبنا باشد.
حالت دوم: حجم معاملات مساوی یا بیشتر از حجم مبنا باشد.
فرمول میانگین وزنی قیمت در روز جاری که با کمک آن به قیمت پایانی در روز جاری میرسیم، به شرح زیر است:
2- حجم معاملات
حجم معاملات نشاندهنده تعداد سهام خرید و فروششده در طول روز است. اگر حجم معاملات یک سهم از حجم مبنا کمتر باشد، میزان تغییر قیمت پایانی آن سهم نیز کاهش مییابد و ممکن است قیمت پایانی با قیمت آخرین معامله متفاوت باشد.
3- صف خرید و صف فروش
در صورتی که تعداد زیادی از سهامداران بخواهند یک سهم را در سقف دامنه نوسان خریداری کنند و عرضهکنندهای وجود نداشته باشد، صف خرید تشکیل میشود. بالعکس، اگر تعداد زیادی از معاملهگران بخواهند سهام خود را در کف دامنه نوسان بفروشند و خریداری نباشد، صف فروش ایجاد میشود. در نمادهایی که برای مدت طولانی در صف خرید یا فروش قفل باشند، ممکن است حجم مبنا به ۱ تغییر کند.
4- دامنه نوسان قیمت
دامنه نوسان، محدوده مجازی است که قیمت سهام در هر روز تنها در آن بازه میتواند تغییر کند. در بازار بورس ایران، دامنه نوسان معمولا 6%± (مثبت و منفی ۶ درصد) است. اگر حجم مبنا پر نشود، قیمت پایانی سهم به میزان کمتری از حداکثر دامنه نوسان تغییر خواهد کرد.
5- آخرین معامله
قیمت آخرین معامله، آخرین قیمتی است که یک سهم در طول روز معاملاتی خرید و فروش شده است. این قیمت لزوما همان قیمت پایانی سهم نیست و ممکن است در نزدیکی سقف یا کف دامنه نوسان قرار داشته باشد.
6- حداقل و حداکثر ارزش مبنا
حداقل و حداکثر ارزش مبنا به مقادیری اشاره دارند که هنگام تعیین حجم مبنا برای شرکتهای مختلف در نظر گرفته میشوند. این اعداد به ارزش کل سهام در گردش شرکت (Market Cap) وابسته هستند.
- حداقل ارزش مبنا: اگر حاصل محاسبه حجم مبنا از مقدار حداقل تعیینشده کمتر باشد، مقدار حداقل به عنوان حجم مبنا در نظر گرفته میشود.
- حداکثر ارزش مبنا: اگر حجم مبنای محاسبه شده از مقدار حداکثر بیشتر باشد، مقدار حداکثر جایگزین خواهد شد.
مثال برای درک بهتر حجم مبنا و مفاهیم مرتبط
فرض کنید قیمت پایانی سهمی در روز چهارشنبه ۲۰۰۰ تومان و حجم مبنای آن ۱ میلیون سهم باشد.
- اگر در روز شنبه، ۳ میلیون سهم معامله شود، قیمت پایانی همان میانگین وزنی معاملات خواهد شد.
- اگر تنها ۵۰۰ هزار سهم معامله شود، قیمت پایانی به همان نسبت تعدیل میشود و تاثیر کمتری از قیمت آخرین معامله خواهد گرفت.
- اگر سهم در صف خرید قفل شود و حجم معاملات به حداقل حجم مبنا نرسد، افزایش قیمت پایانی کمتر از سقف دامنه نوسان خواهد بود.
نحوه محاسبه حجم مبنا در بورس
همانطور که اشاره کردیم، طی یک سال باید حداقل ۱۰ درصد تعداد سهام کل شرکت معامله شود تا قیمت پایانی نوسان کند. این درصد برای یک سال سهم است و برای محاسبه هر روز باید آن را تقسیم بر تعداد روزهای کاری هر سال کنیم که ۲۵۰ روز است. از تقسیم این دو عدد، رقم ۰٫۰۰۰۴ به دست میآید. با ضرب این عدد در تعداد سهام کل شرکت، حجم مبنا برای هر سهم محاسبه میشود.
0.0004 = 250 ÷ 10%
تعداد سهام کل شرکت × 0.0004 = حجم مبنا
250 روز کاری ÷ 10 درصد تعداد سهام = حجم مبنا
برای تعیین حجم مبنا یک سهم در بورس، باید مراحل زیر را طی کنید:
1- ابتدا تعداد کل سهام شرکت را در عدد ۰.۰۰۰۴ ضرب کنید تا مقدار اولیه به دست آید.
2- سپس این مقدار را در قیمت پایانی سهم در آخرین روز معاملاتی هفته (چهارشنبه) ضرب کنید.
3- حال باید عدد حاصل را با حداقل و حداکثر ارزش مبنا مقایسه کنید. در صورتی که سرمایه شرکت کمتر از ۲۰ هزار میلیارد ریال باشد، یکی از سه حالت زیر رخ میدهد:
- اگر مقدار محاسبه شده در بازه ۵۰ تا ۱۰۰ میلیارد ریال قرار داشته باشد، همان مقدار به عنوان حجم مبنا برای نخستین روز کاری هفته (شنبه) لحاظ میشود.
- در صورتی که مقدار محاسبه شده کمتر از ۵۰ میلیارد ریال باشد، حجم مبنا از طریق تقسیم عدد ۵۰ میلیارد ریال بر قیمت پایانی روز چهارشنبه تعیین خواهد شد.
- اگر مقدار به دستآمده بیشتر از ۱۰۰ میلیارد ریال باشد، برای محاسبه حجم مبنا باید عدد ۱۰۰ میلیارد ریال را بر قیمت پایانی روز چهارشنبه تقسیم کرد.
چنانچه سرمایه شرکت بیش از ۱۲۰ هزار میلیارد ریال باشد، مقدار حداقل و حداکثر ارزش مبنا متناسب با این میزان سرمایه تغییر میکند و همان فرایند محاسبه مجددا اعمال میشود.
مثال برای محاسبه حجم مبنا
فرض کنید یک شرکت بورسی دارای ۲ میلیارد سهم است و قیمت پایانی سهم آن در آخرین روز کاری هفته (چهارشنبه) ۳,۰۰۰ ریال بوده است و میخواهیم حجم مبنای این سهم را برای اولین روز کاری هفته بعد (شنبه) محاسبه کنیم.
مرحله ۱: محاسبه مقدار اولیه
ابتدا تعداد کل سهام شرکت را در ۰.۰۰۰۴ ضرب میکنیم:
20000000000.0004=800000
مرحله ۲: محاسبه ارزش مبنا
حاصل مرحله قبل را در قیمت پایانی ضرب میکنیم:
8000003000=2400000000
مرحله ۳: مقایسه با حداقل و حداکثر ارزش مبنا
با توجه به اینکه سرمایه شرکت کمتر از ۲۰ هزار میلیارد ریال است، عدد ۲.۴ میلیارد ریال را با حداقل و حداکثر ارزش مبنا مقایسه میکنیم:
- حداقل ارزش مبنا: ۵۰ میلیارد ریال
- حداکثر ارزش مبنا: ۱۰۰ میلیارد ریال
چون عدد محاسبه شده کمتر از ۵۰ میلیارد ریال است، فرمول زیر را برای تعیین حجم مبنا به کار میبریم:
500000000003000=16666666
بنابراین حجم مبنای این سهم برای روز شنبه برابر با ۱۶,۶۶۶,۶۶۶ سهم خواهد بود.
نحوه محاسبه حجم مبنا در فرابورس
در فرابورس نیز قانون حجم مبنا اعمال میشود اما نسبت به بورس، تفاوتهایی دارد. براساس این قانون، حجم مبنا برای شرکتهای حاضر در بازارهای اول و دوم فرابورس مشابه بورس بوده و معادل 0.0004 (چهار در ده هزار) از تعداد کل سهام شرکت است.
این در حالی است که در بازار پایه فرابورس، این قانون کمی متفاوت است. در این بازار، حداقل ارزش مبنا برای شرکتها براساس رنگ تابلو به شرح زیر تعیین شده است:
- تابلوی زرد: ۲۰ میلیارد ریال
- تابلوی نارنجی: ۱۰ میلیارد ریال
- تابلوی قرمز: ۵ میلیارد ریال
برای سایر شرکتهای فرابورسی که در این دستهبندیها قرار نمیگیرند، محاسبه حجم مبنا مشابه بازار بورس انجام میشود.
حجم مبنا یک چیست؟
حجم مبنای یک به شرایطی گفته میشود که در آن حتی با انجام یک معامله، قیمت پایانی سهم تغییر میکند. تا پیش از سال ۱۳۹۸، تمام شرکتهای فرابورسی دارای حجم مبنای ۱ بودند اما پس از اصلاح قوانین، حجم مبنا برای بسیاری از این شرکتها نیز مشابه بورس محاسبه شد.
قوانین حجم مبنا در فرابورس
طبق اطلاعیه سازمان فرابورس در دیماه ۱۴۰۰، حجم مبنای برخی از نمادهای بازار پایه تحت شرایط خاصی به عدد ۱ تغییر کرد. این تصمیم با هدف افزایش نقدشوندگی در نمادهایی که دچار صفهای خرید یا فروش طولانیمدت بودند، اتخاذ شد.
شرایط تغییر حجم مبنا به ۱ در نمادهای فرابورسی به شرح زیر است:
- نماد باید در بازار پایه فرابورس باشد. این قانون شامل نمادهای بورس یا بازار اول و دوم فرابورس نمیشود.
- نماد باید در وضعیت صف خرید یا صف فروش قرار داشته باشد. یعنی تقاضا یا عرضه آن به طور کامل در یک سمت بازار قفل شده باشد.
- مدتزمان صف مداوم باید ۲۰ روز معاملاتی متوالی باشد. اگر نمادی در تمام لحظات معاملات طی ۲۰ روز کاری در صف خرید یا فروش باقی بماند، حجم مبنای آن به ۱ کاهش پیدا میکند.
این تغییر باعث میشود که حتی یک معامله نیز بتواند قیمت پایانی سهم را تحت تاثیر قرار دهد و از قفل شدن طولانیمدت قیمت جلوگیری کند.
همچنین، در بورس ایران فقط در روز بازگشایی نماد پس از مجامع افزایش سرمایه یا تصویب صورتهای مالی، معاملات بدون حجم مبنا و دامنه نوسان انجام میشود. در این شرایط، تنها عامل تعیینکننده قیمت سهم، عرضه و تقاضا خواهد بود و قیمت میتواند نوسانات شدیدی را تجربه کند.
کاربردهای حجم مبنا در بورس
حجم مبنا یکی از ابزارهای مهم در بازار بورس ایران است که برای کنترل نوسانات شدید قیمت سهام و ایجاد تعادل در معاملات به کار میرود. این ابزار تاثیر مستقیمی بر قیمت پایانی دارد و از تغییرات غیرواقعی و هیجانی جلوگیری میکند. در ادامه به مهمترین کاربردهای حجم مبنا در بورس میپردازیم:
جلوگیری از نوسانات غیر واقعی قیمت
حجم مبنا باعث میشود قیمت پایانی یک سهم تنها در صورتی به سقف یا کف دامنه نوسان روزانه برسد که حجم مشخصی از معاملات انجام شده باشد. این امر مانع از تاثیرگذاری معاملات با حجم پایین بر قیمت سهم میشود و از رشد یا افت غیرمنطقی جلوگیری میکند.
افزایش ثبات و اطمینان در معاملات
وجود حجم مبنا باعث میشود سرمایهگذاران با اطمینان بیشتری وارد معاملات شوند؛ زیرا تغییرات قیمت سهام تحت تاثیر معاملات سفتهبازانه و کمحجم قرار نمیگیرد. این موضوع به شفافیت و امنیت بیشتر در بازار سرمایه کمک میکند.
کاهش هیجانات و سفتهبازی در بازار
در نبود حجم مبنا، ممکن است برخی معاملهگران با انجام تعداد کمی معامله در قیمتهای خاص، قیمت سهم را به طور مصنوعی تغییر دهند. حجم مبنا از چنین دستکاریهای قیمتی جلوگیری و بازار را به سمت معاملات واقعیتر هدایت میکند.
تعیین قیمت پایانی واقعیتر
با در نظر گرفتن حجم مبنا، قیمت پایانی یک سهم براساس حجم معاملات آن تعدیل میشود. اگر تعداد معاملات کمتر از حجم مبنا باشد، تغییرات قیمت پایانی نیز محدودتر خواهد بود. این امر باعث میشود قیمت پایانی نمایانگر میانگین واقعی معاملات روزانه باشد.
حمایت از سرمایهگذاران خرد
حجم مبنا به سرمایهگذاران خرد کمک میکند از نوسانات شدید و ناگهانی بازار آسیب نبینند. این ابزار باعث میشود قیمت سهام تنها در صورت معامله حجم کافی تغییر کند، بنابراین ریسک سفتهبازی و دستکاری قیمت کاهش مییابد.
تنظیم سازوکار معاملات در فرابورس و بورس
در بورس و فرابورس، حجم مبنا برای شرکتهای مختلف به روشهای متفاوتی محاسبه میشود. در شرکتهای بازار پایه فرابورس، حجم مبنا تحت شرایط خاصی حتی میتواند به عدد ۱ تغییر کند که این موضوع در شرایط خاص بازار بر نقدشوندگی سهام تاثیرگذار است.
مزایا و معایب حجم مبنا
یکی از مهمترین مزایای حجم مبنا، کنترل نوسانات شدید قیمتی و جلوگیری از افزایش یا کاهش غیرمنطقی قیمت سهام است. این ابزار مانع از ایجاد قیمتهای کاذب و سفتهبازیهای کوتاهمدت در بازار میشود. همچنین حجم مبنا به سرمایهگذاران خرد اطمینان بیشتری میدهد زیرا از نوسانات ناگهانی که میتواند به ضرر آنها باشد، جلوگیری میکند.
با این حال، حجم مبنا در برخی شرایط محدودیتهایی ایجاد میکند. به عنوان مثال، در زمانهایی که صف خرید یا صف فروش شکل میگیرد، ممکن است بخش زیادی از نقدینگی سرمایهگذاران بلوکه شود و سهم برای مدت طولانی بدون تغییر قیمت باقی بماند. این مسئله میتواند باعث کاهش نقدشوندگی و ایجاد رکود در معاملات شود.
علاوهبراین، در مواقعی که حجم معاملات به شدت کاهش مییابد، برخی سهامداران از اصطلاح «خشک شدن سهم» استفاده میکنند، به این معنا که به دلیل تحقق نیافتن حجم مبنا، سهم دچار نوسان محدود و توقف قیمتی میشود. برای رفع این مشکل، سازمان بورس در برخی شرایط خاص، همانند بازگشایی نماد پس از مجامع افزایش سرمایه یا تصویب صورتهای مالی، حجم مبنا و دامنه نوسان را موقتا حذف میکند تا قیمت سهم تنها براساس عرضه و تقاضا تعیین شود.
جمعبندی
حجم مبنا به عنوان یکی از ابزارهای کنترلی بورس ایران، نقش مهمی در ایجاد تعادل، جلوگیری از نوسانات شدید، افزایش امنیت معاملات و حفظ شفافیت بازار ایفا میکند. این ابزار به سرمایهگذاران کمک میکند تا با اطمینان بیشتری در بازار فعالیت کنند و قیمت سهام بر اساس معاملات واقعی تعیین شود.
