حجم مبنا در بورس چیست و چه کاربردی دارد؟
حجم مبنا حداقل تعداد سهامی است که باید در یک روز معامله شود تا تغییر قیمت آن سهم بهطور کامل در قیمت پایانی اعمال شود. این سازوکار مخصوص بازار سرمایه ایران است و برای جلوگیری از نوسانات غیرواقعی قیمت به کار می‌رود. شناخت آن یکی از پایه‌های تابلوخوانی بورس است.
در این مقاله مفهوم حجم مبنا، نحوه محاسبه آن در بورس و فرابورس با مثال عددی، اثر آن بر قیمت پایانی و مزایا و محدودیت‌هایش را بررسی می‌کنیم.
نکات کلیدی:
- حجم مبنا حداقل تعداد سهامی است که باید در یک روز معامله شود تا قیمت پایانی سهم بتواند بهطور کامل تغییر کند.
- حجم مبنا برابر با ۴ دههزارم تعداد کل سهام شرکت است، با این شرط که ارزش آن بین حداقل و حداکثر ارزش مبنا قرار گیرد.
- حداقل ارزش مبنا ۵۰ میلیارد ریال و حداکثر آن برای شرکت‌های با سرمایه کمتر از ۲۰ هزار میلیارد ریال، ۱۰۰ میلیارد ریال و برای بقیه، ۱۲۰ میلیارد ریال است.
- اگر حجم معاملات کمتر از حجم مبنا باشد، تغییر قیمت پایانی به نسبت حجم معاملات به حجم مبنا کاهش پیدا میکند.
- سهم‌هایی با حجم مبنای کم، با معاملات کوچک هم می‌توانند نوسان بیشتری در قیمت پایانی تجربه کنند.
- حجم مبنا فقط بر قیمت پایانی اثر می‌گذارد و تأثیری بر قیمت لحظه‌ای یا آخرین معامله ندارد.
- حجم مبنا هر هفته بر اساس قیمت پایانی آخرین روز معاملاتی محاسبه و از اولین روز معاملاتی هفته بعد اعمال میشود.
حجم مبنا چیست؟
حجم مبنا حداقل تعداد سهامی است که در طول یک روز معاملاتی باید دادوستد شود تا تغییرات قیمت آن سهم بهطور کامل در قیمت پایانی اعمال شود. این ابزار با هدف کنترل نوسانات غیرواقعی بازار طراحی شده و از رشد یا افت شدید و هیجانی قیمت سهام در معاملات کم‌حجم جلوگیری میکند.
حجم مبنا بهطور خودکار و بدون دخالت معامله‌گران محاسبه میشود. این محاسبه بر اساس قیمت پایانی آخرین روز معاملاتی هر هفته (معمولاً چهارشنبه) انجام میشود و حجم مبنای جدید از ابتدای هفته بعد اعمال میشود. حجم مبنای هر نماد را میتوانید در سایت شرکت مدیریت فناوری بورس تهران ببینید؛ نحوه کار با این سایت را در آموزش وب‌سایت tsetmc بخوانید.
تاریخچه شکل‌گیری حجم مبنا
حجم مبنا سازوکاری مخصوص بازار سرمایه ایران است و در بورسهای مطرح جهان مانند بورس نیویورک (NYSE)، نزدک (Nasdaq) یا بورس لندن (LSE) چنین قاعدهای وجود ندارد. در این بازارها قیمت پایانی بر اساس عرضه و تقاضا تعیین میشود و محدودیتی برای میزان اثر معاملات روزانه بر آن وجود ندارد.
حجم مبنا حدود سال ۱۳۸۲ در بورس تهران معرفی شد. در ابتدا مبنا این بود که ۱۵ درصد از کل سهام یک شرکت طی یک سال معامله شود؛ با فرض ۲۵۰ روز کاری، حجم مبنای روزانه برابر ۶ دههزارم کل سهام شرکت بود. این نسبت در سال ۱۳۸۳ به ۲۰ درصد، یعنی ۸ دههزارم در روز، افزایش یافت.
بر اساس ماده واحده مصوب ۲۸ بهمن ۱۳۹۳ هیئت‌مدیره سازمان بورس و اوراق بهادار، این نسبت به ۱۰ درصد در سال کاهش یافت و حجم مبنای روزانه به ۴ دههزارم تعداد سهام شرکت رسید. از اسفند ۱۳۹۸ هم حداقل و حداکثر ارزش مبنا به این فرمول اضافه شد که در ادامه توضیح می‌دهیم.
مفاهیم کاربردی در تابلوی معاملات بورس
برای درک بهتر نحوه محاسبه حجم مبنا، آشنایی با برخی مفاهیم پایه تابلوخوانی ضروری است. این مفاهیم در تابلوی معاملاتی هر نماد قابل مشاهده‌اند و بعضی از آن‌ها با حجم مبنا ارتباط مستقیم دارند:
۱. قیمت پایانی
قیمت پایانی یا اصلی، میانگین وزنی قیمت‌های معامله‌شده در طول روز است؛ اما این میانگین فقط زمانی بهطور کامل قیمت مرجع روز بعد میشود که حجم معاملات برابر یا بیشتر از حجم مبنا باشد. اگر حجم معاملات کمتر از حجم مبنا باشد، تغییر قیمت پایانی به نسبت حجم معاملات به حجم مبنا تعدیل میشود.
حالت اول: حجم معاملات کمتر از حجم مبنا باشد.
حالت دوم: حجم معاملات برابر یا بیشتر از حجم مبنا باشد.
فرمول میانگین وزنی قیمت در روز جاری، که با آن به قیمت پایانی می‌رسیم، به این شرح است:
۲. حجم معاملات
حجم معاملات تعداد سهام خرید و فروش‌شده در طول روز است. اگر حجم معاملات یک سهم از حجم مبنا کمتر باشد، میزان تغییر قیمت پایانی آن هم کمتر میشود و ممکن است قیمت پایانی با قیمت آخرین معامله تفاوت زیادی داشته باشد.
۳. صف خرید و صف فروش
اگر تعداد زیادی از سهام‌داران بخواهند سهمی را در سقف دامنه نوسان بخرند و فروشنده‌ای نباشد، صف خرید تشکیل میشود. برعکس، اگر تعداد زیادی بخواهند در کف دامنه نوسان بفروشند و خریداری نباشد، صف فروش ایجاد میشود. جزئیات بیشتر را در صف خرید و صف فروش در بورس بخوانید. در برخی نمادهایی که مدت طولانی در صف قفل بمانند، ممکن است حجم مبنا به ۱ تغییر کند.
۴. دامنه نوسان قیمت
دامنه نوسان محدوده مجازی است که قیمت سهم در هر روز فقط در آن بازه می‌تواند تغییر کند. در حال حاضر دامنه نوسان سهام در بورس و فرابورس مثبت و منفی ۳ درصد است؛ این عدد با تصمیم هیئت‌مدیره سازمان بورس تغییر میکند. اگر حجم مبنا پر نشود، قیمت پایانی کمتر از حداکثر دامنه نوسان تغییر خواهد کرد.
۵. آخرین معامله
قیمت آخرین معامله، آخرین قیمتی است که یک سهم در طول روز با آن معامله شده است. این قیمت لزوماً همان قیمت پایانی نیست و ممکن است در نزدیکی سقف یا کف دامنه نوسان قرار داشته باشد.
۶. حداقل و حداکثر ارزش مبنا
حداقل و حداکثر ارزش مبنا، کف و سقفی است که هنگام تعیین حجم مبنا اعمال میشود تا حجم مبنای سهم‌های بسیار کوچک یا بسیار بزرگ متعادل بماند:
- حداقل ارزش مبنا: اگر ارزش حجم مبنای محاسبه‌شده کمتر از حداقل تعیین‌شده باشد، حجم مبنا بر اساس همان حداقل محاسبه میشود.
- حداکثر ارزش مبنا: اگر ارزش حجم مبنای محاسبه‌شده از حداکثر بیشتر باشد، حجم مبنا بر اساس همان حداکثر محاسبه میشود.
مثال برای درک بهتر حجم مبنا
فرض کنید قیمت پایانی سهمی در روز چهارشنبه ۲۰۰۰ تومان و حجم مبنای آن یک میلیون سهم باشد:
- اگر روز شنبه ۳ میلیون سهم معامله شود، قیمت پایانی همان میانگین وزنی معاملات خواهد بود.
- اگر فقط ۵۰۰ هزار سهم معامله شود، تنها نیمی از تغییر میانگین قیمت در قیمت پایانی اعمال میشود.
- اگر سهم در صف خرید قفل شود و حجم معاملات به حجم مبنا نرسد، افزایش قیمت پایانی کمتر از سقف دامنه نوسان خواهد بود.
نحوه محاسبه حجم مبنا در بورس
طبق قاعده فعلی، در طول یک سال باید حداقل ۱۰ درصد از کل سهام شرکت معامله شود. با تقسیم این نسبت بر ۲۵۰ روز کاری سال، عدد ۰٫۰۰۰۴ به دست می‌آید:
- ۱۰ درصد ÷ ۲۵۰ روز کاری = ۰٫۰۰۰۴
- حجم مبنای اولیه = تعداد کل سهام شرکت × ۰٫۰۰۰۴
بر اساس اطلاعیه ۸ اسفند ۱۳۹۸ بورس تهران، حجم مبنا با این مراحل تعیین میشود:
- تعداد کل سهام شرکت را در ۰٫۰۰۰۴ ضرب کنید تا حجم مبنای اولیه به دست آید.
- حجم مبنای اولیه را در قیمت پایانی سهم در آخرین روز معاملاتی هفته ضرب کنید تا ارزش مبنا به دست آید.
- ارزش مبنا را با حداقل و حداکثر مجاز مقایسه کنید. حداقل ارزش مبنا برای همه شرکت‌ها ۵۰ میلیارد ریال است. حداکثر ارزش مبنا برای شرکت‌های با سرمایه کمتر از ۲۰ هزار میلیارد ریال، ۱۰۰ میلیارد ریال و برای شرکت‌های با سرمایه ۲۰ هزار میلیارد ریال و بیشتر، ۱۲۰ میلیارد ریال است.
- اگر ارزش مبنا بین حداقل و حداکثر باشد، همان حجم مبنای اولیه اعمال میشود. اگر کمتر از حداقل باشد، حجم مبنا برابر ۵۰ میلیارد ریال تقسیم بر قیمت پایانی است. اگر بیشتر از حداکثر باشد، حجم مبنا برابر حداکثر مجاز تقسیم بر قیمت پایانی است.
مثال محاسبه حجم مبنا
فرض کنید یک شرکت بورسی ۲ میلیارد سهم دارد (سرمایه ۲ هزار میلیارد ریال، یعنی کمتر از ۲۰ هزار میلیارد ریال) و قیمت پایانی سهم آن در آخرین روز کاری هفته ۳٬۰۰۰ ریال است. حجم مبنای این سهم برای هفته بعد به این ترتیب محاسبه میشود:
- حجم مبنای اولیه: ۲٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ × ۰٫۰۰۰۴ = ۸۰۰٬۰۰۰ سهم
- ارزش مبنا: ۸۰۰٬۰۰۰ × ۳٬۰۰۰ = ۲٬۴۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، یعنی ۲٫۴ میلیارد ریال
- مقایسه: ۲٫۴ میلیارد ریال کمتر از حداقل ۵۰ میلیارد ریال است.
- حجم مبنای نهایی: ۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۳٬۰۰۰ ≈ ۱۶٬۶۶۶٬۶۶۶ سهم
بنابراین حجم مبنای این سهم در هفته بعد حدود ۱۶٬۶۶۶٬۶۶۶ سهم خواهد بود.
نحوه محاسبه حجم مبنا در فرابورس
در فرابورس هم قانون حجم مبنا اجرا میشود، اما با تفاوت‌هایی. حجم مبنای شرکت‌های بازارهای اول و دوم فرابورس مشابه بورس و برابر ۴ دههزارم تعداد کل سهام شرکت است. در بازار پایه فرابورس، حداقل ارزش مبنا بر اساس رنگ تابلو تعیین میشود:
- تابلوی زرد: ۲۰ میلیارد ریال
- تابلوی نارنجی: ۱۰ میلیارد ریال
- تابلوی قرمز: ۵ میلیارد ریال
برای سایر شرکت‌های فرابورسی که در این دسته‌بندی‌ها قرار نمی‌گیرند، محاسبه حجم مبنا مشابه بورس انجام میشود.
حجم مبنای یک چیست؟
حجم مبنای یک به شرایطی گفته میشود که در آن حتی با انجام یک معامله، قیمت پایانی سهم بهطور کامل تغییر میکند. تا پیش از سال ۱۳۹۸، تمام شرکت‌های فرابورسی حجم مبنای ۱ داشتند، اما پس از اصلاح قوانین، حجم مبنای بسیاری از این شرکت‌ها مشابه بورس محاسبه شد.
قوانین حجم مبنا در فرابورس
طبق اطلاعیه فرابورس در دی‌ماه ۱۴۰۰، حجم مبنای برخی نمادهای بازار پایه در شرایط خاص به ۱ تغییر میکند. هدف این تصمیم، افزایش نقدشوندگی نمادهایی بود که در صف‌های خرید یا فروش طولانی‌مدت گرفتار بودند. شرایط این تغییر عبارت‌اند از:
- نماد باید در بازار پایه فرابورس باشد؛ این قانون شامل نمادهای بورس یا بازارهای اول و دوم فرابورس نمیشود.
- نماد باید در صف خرید یا صف فروش باشد؛ یعنی عرضه یا تقاضای آن بهطور کامل در یک سمت بازار قفل شده باشد.
- صف باید ۲۰ روز معاملاتی متوالی ادامه داشته باشد؛ در این صورت حجم مبنای نماد به ۱ کاهش پیدا میکند.
این تغییر باعث میشود حتی یک معامله هم بتواند قیمت پایانی را تغییر دهد و از قفل شدن طولانی‌مدت قیمت جلوگیری شود. همچنین در روز بازگشایی نماد پس از مجامع افزایش سرمایه یا تصویب صورت‌های مالی، در شرایط مقرر معاملات بدون حجم مبنا و دامنه نوسان انجام میشود و قیمت فقط بر اساس عرضه و تقاضا تعیین میشود.
کاربردهای حجم مبنا در بورس
حجم مبنا یکی از ابزارهای کنترلی بازار سرمایه ایران است که با اثر مستقیم بر قیمت پایانی، از تغییرات غیرواقعی و هیجانی جلوگیری میکند. مهم‌ترین کاربردهای آن عبارت‌اند از:
جلوگیری از نوسانات غیرواقعی قیمت
حجم مبنا باعث میشود قیمت پایانی یک سهم فقط در صورتی به سقف یا کف دامنه نوسان روزانه برسد که حجم مشخصی از معاملات انجام شده باشد. این امر مانع اثرگذاری معاملات کم‌حجم بر قیمت سهم میشود.
افزایش ثبات و اطمینان در معاملات
وجود حجم مبنا باعث میشود تغییرات قیمت سهام کمتر تحت تأثیر معاملات سفته‌بازانه و کم‌حجم قرار گیرد. این موضوع به شفافیت و اطمینان بیشتر در بازار سرمایه کمک میکند.
کاهش هیجانات و سفته‌بازی در بازار
در نبود حجم مبنا، برخی معامله‌گران ممکن است با تعداد کمی معامله در قیمت‌های خاص، قیمت سهم را بهطور مصنوعی تغییر دهند. حجم مبنا از چنین دستکاری‌هایی جلوگیری میکند و بازار را به سمت معاملات واقعی‌تر هدایت میکند.
تعیین قیمت پایانی واقعی‌تر
با در نظر گرفتن حجم مبنا، قیمت پایانی بر اساس حجم معاملات تعدیل میشود. اگر حجم معاملات کمتر از حجم مبنا باشد، تغییرات قیمت پایانی محدودتر خواهد بود و قیمت پایانی تصویر واقعی‌تری از معاملات روز ارائه می‌دهد.
حمایت از سرمایه‌گذاران خرد
حجم مبنا به سرمایه‌گذاران خرد کمک میکند از نوسانات شدید و ناگهانی کمتر آسیب ببینند، چون قیمت سهام فقط در صورت معامله حجم کافی بهطور کامل تغییر میکند.
تنظیم سازوکار معاملات در فرابورس و بورس
حجم مبنا در بورس و فرابورس برای شرکت‌های مختلف به روش‌های متفاوتی محاسبه میشود. در بازار پایه فرابورس، حجم مبنا در شرایط خاص حتی می‌تواند به ۱ تغییر کند که بر نقدشوندگی سهام اثر دارد.
مزایا و معایب حجم مبنا
مهم‌ترین مزیت حجم مبنا، کنترل نوسانات شدید قیمتی و جلوگیری از افزایش یا کاهش غیرمنطقی قیمت سهام است. این ابزار مانع ایجاد قیمت‌های کاذب و سفته‌بازی کوتاه‌مدت میشود و به سرمایه‌گذاران خرد اطمینان بیشتری می‌دهد.
با این حال، حجم مبنا در برخی شرایط محدودیت ایجاد میکند. در زمان تشکیل صف خرید یا فروش، ممکن است بخش زیادی از نقدینگی سرمایه‌گذاران قفل شود و سهم مدت طولانی بدون تغییر قیمت باقی بماند. این مسئله می‌تواند نقدشوندگی را کاهش دهد.
همچنین وقتی حجم معاملات به‌شدت کاهش می‌یابد، برخی سهام‌داران از اصطلاح «خشک شدن سهم» استفاده می‌کنند؛ یعنی به دلیل پر نشدن حجم مبنا، قیمت پایانی سهم نوسان محدودی دارد. به همین دلیل در شرایطی مثل بازگشایی نماد پس از مجامع، حجم مبنا و دامنه نوسان موقتاً اعمال نمیشود.
حجم مبنا در بازار صعودی و نزولی چگونه عمل میکند؟
حجم مبنا در بازارهای صعودی و نزولی به یک شکل عمل میکند و تعیین میکند تغییر میانگین قیمت معاملات روزانه تا چه اندازه در قیمت پایانی اثر بگذارد. تفاوت فقط در جهت حرکت قیمت است.
در بازار صعودی، اگر حجم معاملات به حجم مبنا برسد، افزایش میانگین قیمت بهطور کامل در قیمت پایانی منعکس میشود؛ اما اگر کمتر باشد، قیمت پایانی کمتر افزایش پیدا میکند، حتی اگر آخرین معامله نزدیک سقف مجاز روز انجام شده باشد.
در بازار نزولی هم اگر حجم معاملات به حجم مبنا برسد، کاهش میانگین قیمت بهطور کامل بر قیمت پایانی اثر می‌گذارد. در غیر این صورت، افت قیمت پایانی متناسب با نسبت حجم معاملات به حجم مبنا تعدیل میشود. در نتیجه، حجم مبنا جهت حرکت سهم را تعیین نمی‌کند، بلکه سرعت انتقال نوسان معاملات به قیمت پایانی را کنترل میکند.
حجم مبنای یک سهم را کجا ببینیم؟
حجم مبنای هر نماد در صفحه آن نماد در سایت tsetmc و در سامانههای معاملاتی کارگزاریها نمایش داده میشود. در سامانه معاملاتی آساتریدر هم حجم مبنا در اطلاعات نماد، کنار حجم معاملات روز و قیمت پایانی، قابل مشاهده است.
جمع‌بندی
حجم مبنا حداقل تعداد سهامی است که باید در یک روز معامله شود تا تغییر قیمت بهطور کامل در قیمت پایانی اعمال شود. این عدد برابر ۴ دههزارم کل سهام شرکت است و با حداقل و حداکثر ارزش مبنا تعدیل میشود. حجم مبنا جهت قیمت را تعیین نمی‌کند، اما از نوسانات غیرواقعی جلوگیری میکند و شناخت آن برای تحلیل درست تابلوی معاملات ضروری است.
دوره‌های تابلوخوانی آگاه آکادمی
مقالات مرتبط برای ادامه مطالعه
| عنوان مقاله | این مقاله به چه سؤالی پاسخ می‌دهد |
|---|---|
| میانگین حجم ماه در بورس چیست؟ | میانگین حجم ماه چگونه محاسبه میشود و چه ارتباطی با حجم مبنا و ورود و خروج پول دارد؟ |
| حجم مشکوک چیست؟ | حجم مشکوک در بورس چگونه ایجاد و شناسایی میشود و آیا همیشه نشانه مثبتی است؟ |
| ارزش معاملات در بورس چیست؟ | ارزش معاملات و ارزش بازار در بورس چه مفهومی دارند و چه کاربردی دارند؟ |
منابع
- دنیای اقتصاد، نحوه محاسبه حجم مبنا در بورس تهران: اطلاعیه ۸ اسفند ۱۳۹۸ بورس تهران، نسبت ۴ دههزارم و حداقل و حداکثر ارزش مبنا
- ایبنا، جزییات نحوه محاسبه حجم مبنا در بورس تهران: مصوبه ۲۸ بهمن ۱۳۹۳ و نحوه محاسبه هفتگی
- بورس نیوز، تغییر دامنه نوسان در هیات‌مدیره سازمان بورس مطرح نشده است: دامنه نوسان فعلی مثبت و منفی ۳ درصد در بورس و فرابورس
