اندیکاتور استوکاستیک (Stochastic) چیست؟

خرید در سقف و فروش در کف؛ این کابوس همیشگی معامله‌گرانی است که بدون ابزار مناسب وارد میدان می‌شوند اما چه می‌شد اگر شاخصی داشتیم که با دقت ریاضی به ما می‌گفت بازار بیش از حد هیجانی شده است؟ اندیکاتور استوکاستیک در تحلیل تکنیکال، برای پاسخ به همین نیاز طراحی شده است. در این مقاله، قرار است با دو خط %K و %D آشنا شویم و یاد بگیریم با استفاده از نواحی اشباع خرید و فروش، معاملاتمان را از حدس و گمان به سمت تحلیل‌های دقیق‌تر هدایت کنیم.

نکته کلیدی:

 اندیکاتور استوکاستیک چیست؟

استوکاستیک (Stochastic) یکی از پرکاربردترین اندیکاتورها در تحلیل تکنیکال است. این اندیکاتور در دامنه صفر تا صد نوسان دارد و از دو خط K% و D% تشکیل شده است. به ناحیه بالاتر از سطح 80 «اشباع خرید» و به ناحیه پایین‌تر از سطح 20 «اشباع فروش» گفته می‌شود.

نکته: ممکن است استوکاستیک را با عنوان اسیلاتور بشناسید. در این درباره تفاوت اندیکاتور و اسیلاتور و نسبت این دو با هم صحبت کرده‌ایم.

روش کار اسیلاتور استوکاستیک به این صورت است که با استفاده از فرمول‌های ریاضی، عددی بین ۰ تا ۱۰۰ به دست می‌آورد. این عدد نشان‌دهنده موقعیت قیمت پایانی کندل فعلی نسبت به محدوده معاملاتی در دوره زمانی در نظر گرفته شده است. هرچه این عدد به ماکزیمم (100) نزدیک‌تر باشد، یعنی قیمت در نزدیکی بالاترین سطوح خود قرار دارد و احتمال وقوع شرایط اشباع خرید (Overbought) وجود دارد. هرچه عدد اندیکاتور به صفر نزدیک‌تر باشد، یعنی قیمت به پایین‌ترین سطوح خود نزدیک شده و احتمال وقوع شرایط اشباع فروش (Oversold) وجود دارد.
معامله‌گران از اندیکاتور استوکاستیک برای شناسایی محدوده‌های سقف و کف در روندهای سایدوی، نقاط ورود به معاملات و خروج از آن و گرفتن تاییدیه جهت شناسایی روند استفاده می‌کنند. 
مهم‌ترین سیگنال اندیکاتور استوکاستیک تقاطع خطوط  K% (خط سریع) و D% (خط آهسته یا کند) است که سیگنال‌ خرید و فروش را صادر می‌کند. وقتی در منطقه اشباع فروش، خط سریع (K%) که معمولا آن را به رنگ آبی نمایش می‌دهند، خط آهسته (D%) را که معمولا آن را با رنگ قرمز نشان می‌دهند به سمت بالا می‌شکند، سیگنال خرید می‌دهد. 
زمانی که در منطقه اشباع خرید، خط آبی (K%) خط قرمز (D%) را به سمت پایین بشکند، سیگنال فروش می‌دهد. توجه داشته باشید که اندیکاتور استوکاستیک تعداد زیادی سیگنال خرید و فروش صادر می‌کند؛ بنابراین اقدام به خرید و فروش با هر کراس بین خطوط اشتباه است و موجب افزایش قابل توجه تعداد معاملات (Overtrading) خواهد شد.

تاریخچه اندیکاتور استوکاستیک

نخستین بار جورج سی لین (George C. Lane) معامله‌گر بزرگ و صاحب‌نام بازارهای مالی، در اواخر دهه 1950 میلادی اندیکاتور استوکاستیک را مطرح کرد. او این اندیکاتور را با ترکیب دانش ریاضی و تجربه عملی خود در بازارها، به عنوان یک اندیکاتور مومنتوم معرفی کرد که مکان قیمت بسته شدن را نسبت به محدوده قیمتی سقف تا کف و در طول دوره‌های زمانی مختلف، مشخص می‌کند. 
لین همچنین از این نوسانگر برای شناسایی روندهای صعودی و نزولی جهت پیش‌بینی نقاط بازگشت در آینده استفاده کرد. از آن جا که بازه نوسان اندیکاتور نوسانگر استوکستیک محدود است، می‌توان از این اندیکاتور برای شناسایی سطوح اشباع خرید و اشباع فروش هم استفاده کرد.

اجزای اندیکاتور استوکاستیک

در ادامه، به معرفی اجزای این اندیکاتور و عملکرد هر کدام از این اجزا می‌پردازیم:
پارامتر %K: این پارامتر تعداد دوره‌های میانگین متحرک خط K را نشان می‌دهد که مقدار پیش‌فرض آن در اندیکاتور 3 است.
پارامتر D%: این پارامتر تعداد دوره‌های میانگین متحرک خط D را نشان می‌دهد که مقدار پیش‌فرض آن در اندیکاتور 3 است. 
دوره زمانی: این پارامتر تعداد کندل‌ها یا همان بازه زمانی را مشخص می‌کند. در پیش‌فرض اندیکاتور دوره زمانی روی عدد ۱۴ تنظیم شده است که شما می‌توانید بر اساس استراتژی خود این دوره زمانی را تغییر دهید. طبیعتا هر چه دوره‌ زمانی کوتاه‌تر باشد، روند حساس‌تر، سریع‌تر و دارای تقاطع‌های بیشتر و هرچه دوره زمانی طولانی‌تر باشد، روند کندتر و دارای تقاطع‌های کمتر خواهد بود.
محدوده‌های Overbought و Oversold: محدوده‌های Overbought و Oversold معمولا بین 80 و 20 هستند که معامله‌گران می‌توانید بر اساس استراتژی خود‌، این محدوده‌ها را نیز تغییر دهید.

فرمول محاسبه اندیکاتور استوکاستیک

خط K% که به عنوان خط سریع (Fast Line) شناخته می‌شود، قیمت پایانی کندل فعلی (کلوز) را با بالاترین و پایین‌ترین قیمت در یک بازه زمانی مشخص، مقایسه می‌کند. فرمول محاسبه خط k% در اندیکاتور استوکاستیک به شکل زیر است:

  
به طور نمونه فرض کنید در بازه زمانی مورد نظر 14 روز، بالاترین قیمت 360 تومان، پایین‌ترین قیمت 300 تومان و قیمت آخرین معامله 340 تومان باشد. در این صورت مقدار K% به صورت زیر محاسبه خواهد شد:
۶۶٪ = ۱۰۰ × (۳۰۰ - ۳۶۰) / (۳۰۰ - ۳۴۰)
خط D% که پیشتر به عنوان خط آهسته (Slow Line) در این اندیکاتور معرفی شد همان میانگین متحرک خط K%  است که فرمول محاسبه این خط به شرح زیر است:

در تصویر زیر، اندیکاتور استوکاستیک را برای دوره زمانی پیش‌فرض مشاهده می‌کنید:

انواع اندیکاتور استوکاستیک 

در قسمت معرفی اجزای اندیکاتور استوکاستیک اشاره کردیم که بازه زمانی هر یک از اجزا به صورت پیش‌فرض روی چه اعدادی قرار دارد اما باید توجه داشت که انتخاب تنظیمات بهینه برای هر کدام از این بازه‌های زمانی، به استراتژی معاملاتی، بازه زمانی مورد نظر شما و ویژگی‌های بازار مورد نظرتان بستگی دارد. 
پیشنهاد می‌کنیم با گرفتن بک‌تست از سیستم معاملاتی خود در شرایط متنوع بازار در گذشته و امتحان کردن بازه‌های زمانی مختلف، بهینه‌ترین بازه زمانی را برای استفاده از اندیکاتور استوکاستیک پیدا کنید. 
به عنوان نمونه، برای نوسان‌گیری (Scalping) روزانه در بازار بورس تهران که سیگنال‌های زودهنگام و سریع لازم است، پارامترهای این اندیکاتور باید مقادیر پایین‌تری داشته باشند. در این حالت، بازه زمانی را می‌توان بین ۵ تا 10 تنظیم کرد و پارامترهای K% و D% را هم می‌توان روی ۳ تا 5 قرار داد. 
این تنظیمات باعث می‌شود اندیکاتور استوکاستیک سریع‌تر به تغییرات قیمت واکنش نشان دهد و سیگنال‌های بیشتری را برای ورود به معاملات و خروج از آن فراهم کند. البته باید در نظر داشته باشید که ایجاد حساسیت بیشتر روی اندیکاتور، ممکن است منجر به ارائه سیگنال‌های نادرست بیشتری شود. بنابراین اگر یک معامله‌گر کوتاه‌مدت هستید، ضمن در نظر گرفتن ریسک‌های موجود، لازم است توجه ویژه‌ای به گرفتن بک‌تست از سیستم معاملاتی خود داشته باشید و هیچوقت برای انجام معاملات خود به استفاده از یک اندیکاتور اکتفا نکنید. 
معامله‌گران هفتگی یا کسانی که به دنبال روندهای بلندمدت هستند، بهتر است پارامترهای این ابزار را روی مقادیر بالاتر تنظیم کنند تا از سیگنال‌های زیاد جلوگیری کنند و با اطمینان خاطر بیشتری به انجام معاملات بپردازند. مثلا در معاملات بلندمدت بازه زمانی را می‌توان بین ۱۴ تا ۲۱ تنظیم کرد و پارامترهای K و D را هم روی ۵ تا ۷ قرار داد. انجام این تنظیمات باعث می‌شود نوسانات کمتر شود، اصطلاحا خطوط به صورت نرم‌تر حرکت کند و سیگنال‌های کمتر اما با اعتبار بالاتری توسط اندیکاتور ارائه شود.

تفاوت بین اندیکاتور Stochastic کند و سریع چیست؟

این شاخص در دو نسخه کند و سریع در دسترس است که هر کدام ویژگی‌ها و کاربردهای متفاوتی دارند. تفاوت اصلی بین این دو مدل از اندیکاتور استوکاستیک، در نحوه محاسبه خط K% است.
•    در مدل سریع، خط %K که طبق فرمول  محاسبه می‌شود، واکنش سریع‌تری به تغییرات قیمت دارد و سیگنال‌های بیشتری را نشان می‌دهد. با این حال، به دلیل حساسیت بالا، سیگنال‌های نادرست بیشتری نیز تولید می‌کند.
•    در مدل کند، خط K در واقع میانگین متحرکی از %K سریع است؛ یعنی ابتدا خط %K  سریع محاسبه می‌شود و سپس یک میانگین متحرک (معمولا ۳ دوره‌ای) از آن گرفته می‌شود تا خط K% کند به دست آید. این میانگین متحرک، نوسانات خط K% را هموار می‌کند و تعداد سیگنال‌های نادرست را کاهش می‌دهد.
در نتیجه، Stochastic Indicator  کند، سیگنال‌های کمتر اما قابل اعتمادتری نسبت به نسخه سریع ارائه می‌دهد. این نسخه برای معامله‌گرانی که به دنبال سیگنال‌های تاییدی و فیلتر کردن نوسانات کوتاه‌مدت هستند، مناسب‌تر است.

اشباع خرید و اشباع فروش در اندیکاتور استوکاستیک

در اسیلاتور استوکاستیک، زمانی که خط %K یا %D به سطوح بالای محدوده صعودی که بالاتر از ۸۰ در نظر گرفته می‌شود می‌رسند، گفته می‌شود که بازار وارد ناحیه اشباع خرید یا Overbought  شده است. 
در این حالت، روند صعودی احتمالا بیش از حد طولانی شده و پتانسیل اصلاح قیمت و اتمام روند صعودی و ورود به روند سایدوی یا نزولی وجود دارد. 
همچنین، زمانی که خط %K یا %D به سطوح زیر محدوده نزولی که (پایین‌تر از 20) می‌رسند، گفته می‌شود که بازار وارد ناحیه اشباع فروش یا Oversold  شده است. در این حالت، روند نزولی احتمالا بیش از حد طولانی شده و پتانسیل اصلاح قیمت و اتمام روند نزولی و ورود به روند سایدوی یا صعودی وجود دارد.
اگر اسیلاتور استوکاستیک در یکی از دو وضعیت اشباع خرید یا اشباع فروش قرار گرفت، لازم است احتیاط بیشتری به خرج دهید و احتمال چرخش قیمت را در نظر بگیرید. این مسئله به معنای پایان روند و چرخش آن نیست؛ چرا که در رالی‌ها یا روند قدرتمند صعودی و نزولی، ممکن است این اسیلاتور برای مدت‌های طولانی در ناحیه اشباع خرید یا اشباع فروش باقی بماند، به روند قبلی خود ادامه دهد و از آن خارج نشود. 
در این شرایط و طبق اصول تحلیل تکنیکال، بهتر است از انجام معامله خلاف جهت روند موجود اجتناب کنید و منتظر سیگنال‌های تاییدی بیشتر و قوی‌تری برای اتمام روند باشید. 
برای گرفتن تاییدیه سیگنال خرید یا فروش خروج از شرایط اشباع، لازم است به نشانه‌های دیگری مانند شکست سطوح حمایت و مقاومت کلیدی در چارت یا بازگشت از آن، حجم معاملات، وجود واگرایی در اسیلاتور استوکاستیک یا سایر اسیلاتورها و نمودار قیمت زمان و سیگنال‌های صادر شده از سایر اندیکاتورها و ابزارهای تکنیکالی توجه کنید.
در اسیلاتور استوکاستیک، شرایط اشباع خرید و فروش، بیان‌کننده پتانسیل تغییر روند‌های موجود هستند و هرگز نباید به تنهایی به عنوان سیگنال‌های قطعی خرید و فروش در نظر گرفته شوند.

واگرایی در اندیکاتور استوکاستیک

به صورت کلی، واگرایی در تحلیل تکنیکال زمانی به وقوع می‌پیوندد که قیمت و اندیکاتور، حرکات مشابهی را نشان ندهند. مثلا وقتی قیمت سقف بالاتری را ثبت می‌کند، اندیکاتور موفق به دستیابی به سقف بالاتر نشود. این ناهماهنگی بین روند قیمت در نمودار و اندیکاتور، می‌تواند نشانه‌ای از احتمال تغییر روند باشد.  
در اندیکاتور استوکاستیک هم مانند سایر اندیکاتورها، دو نوع اصلی واگرایی یعنی واگرایی صعودی و نزولی قابل مشاهده است. واگرایی صعودی زمانی به وقوع می‌پیوندد که در نمودار قیمت دره‌های پایین‌تری را مشاهده می‌کنیم، در حالی که اندیکاتور استوکاستیک دره‌های بالاتری را نشان می‌دهد. این حالت نشان می‌دهد که با وجود کاهش قیمت، مومنتوم نزولی در حال تضعیف است و احتمال اتمام روند نزولی و آغاز یک روند سایدوی یا صعودی وجود دارد. 
در مقابل واگرایی نزولی زمانی رخ می‌دهد که قیمت قله‌های بالاتری را ثبت ‌کند، در حالی که در اندیکاتور استوکاستیک قله‌های پایین‌تری تشکیل می‌شود. این شرایط یعنی با وجود افزایش قیمت، مومنتوم روند صعودی در حال تضعیف است و احتمال اتمام روند صعودی و آغاز یک روند سایدوی یا نزولی در قیمت وجود خواهد داشت.
گفتنی است که وقوع واگرایی به معنای تغییر روند قطعی نیست و نمی‌توان برای انجام معاملات به صرف رخداد واگرایی بسنده کرد. برای گرفتن تاییدیه سیگنال خرید یا فروش ناشی از واگرایی، لازم است به نشانه‌های دیگری مانند شکست سطوح حمایتی و مقاومتی کلیدی در چارت یا بازگشت از آن، حجم معاملات، جریان نقدینگی هوشمند، خروج از مناطق اشباع خرید و فروش در اسیلاتور استوکاستیک و سیگنال‌های صادر شده از سایر اندیکاتورها و ابزارهای تکنیکالی توجه کنید.
 واگرایی‌ها هم مانند سایر ابزارهای تکنیکال، زمانی که در تایم فریم‌های بالاتر مانند هفتگی رخ دهند، اعتبار به مراتب بالاتری دارند و می‌توانند سیگنال‌های قوی‌تری برای تغییر روند ارائه کنند.
در تصاویر زیر، دو نمونه از واگرایی صعودی و نزولی را مشاهده می‌کنید: 
 

ترکیب اندیکاتور استوکاستیک با سایر ابزارهای تکنیکال

در بازارهای مالی، عمدتا معامله‌گران تلاش می‌کنند تاثیرات اطلاعات بنیادی، اخبار و جریان نقدینگی هوشمند را روی چارت مشاهده و بر این اساس، اقدام به خرید و فروش کنند. استفاده از اندیکاتورها در تحلیل تکنیکال، ابزاری محبوب و مرسوم در بازارهای مالی است اما معمولا استفاده از یک اندیکاتور به تنهایی نمی‌تواند معامله‌گران را به نتایج مطلوب برساند. به همین دلیل، معمولا ترکیبی از ابزارها و اندیکاتورهای مختلف، برای شناسایی نقاط بهینه ورود و خروج به کار می‌رود. 
در ادامه، ترکیب اندیکاتور استوکاستیک با سایر اندیکاتورها را مورد توجه قرار می‌دهیم.

• ترکیب اندیکاتور استوکاستیک با اندیکاتور میانگین متحرک: شما می‌توانید اندیکاتور استوکاستیک را با میانگین‌های متحرک مختلف ترکیب کنید. اگر از تقاطع خطوط میانگین متحرک برای شناسایی روند استفاده کنید، استوکاستیک می‌تواند برای گرفتن تاییدیه روند با استفاده از خطوط K% و D% و شناسایی شرایط اشباع خرید یا فروش به کار رود.
• ترکیب اندیکاتور استوکاستیک با اندیکاتور بولینگر باند: از باندهای بولینگر می‌توان برای شناسایی نوسانات قیمت و شکست‌های احتمالی محدوده‌های حمایتی و مقاومتی یا بازگشت از آن‌ها استفاده کرد. 
  به عنوان نمونه زمانی که قیمت به باند بالایی اندیکاتور بولینگر باند می‌رسد و همزمان اندیکاتور استوکاستیک در محدوده اشباع خرید قرار گرفته است یا کراس خطوط K% و D% به وقوع پیوسته است، می‌توانید با مشاهده علائم ضعف یا بازگشت روند مانند واگرایی، معامله خود را بسته و سیو سود انجام دهید (یا در بازارهای دو طرفه پوزیشن فروش بگیرید). 
  عکس این مورد نیز صادق است؛ وقتی قیمت از باند پایینی اندیکاتور بولینگرباند خارج می‌شود یا به آن می‌رسد و همزمان سیگنال تقاطع خطوط در اندیکاتور استوکاستیک شکل می‌گیرد یا در محدوده اشباع فروش قرار دارد، می‌توانید با در نظر گرفتن بقیه شرایط نسبت به خرید اقدام کنید.
• ترکیب اندیکاتور استوکاستیک با اندیکاتور MACD: برای گرفتن تاییدیه روند، می‌توان از ترکیب دو اندیکاتور استوکاستیک و MACD استفاده کرد. اگر شاهد کراس همزمان خطوط در MACD و استوکاستیک باشیم و پس از چند کندل، خروج از نواحی اشباع خرید یا اشباع فروش به وقوع بپیوندد، سیگنال تایید روند صادر شده است. همچنین اگر در هر دو اندیکاتور واگرایی مشاهده شود، سیگنال بسیار معتبرتری از تغییر روند به معامله‌گران می‌دهد.
• ترکیب اندیکاتور استوکاستیک با اندیکاتور RSI: از ترکیب دو اندیکاتور محبوب و پرکاربرد RSI و استوکاستیک نیز می‌توان در تحلیل و پیش‌بینی روند بهره برد. اگر هر دو اندیکاتور در شرایط اشباع خرید یا اشباع فروش قرار بگیرند یا واگرایی در هر دو نمودار ایجاد شود، سیگنال دریافتی مبنی بر تغییر روند تقویت می‌شود.

 مزایا و معایب اندیکاتور استوکاستیک

مانند هر ابزار دیگری، اندیکاتور استوکاستیک نیز مزایا و محدودیت‌هایی دارد که شناخت بهتر آن‌ها می‌تواند به استفاده درست از این ابزار، کمک کند.

مزایای استفاده از اندیکاتور استوکاستیک

•    شناسایی نقاط اشباع خرید و اشباع فروش: با توجه به وجود محدوده‌های مشخص در استوکاستیک، شما می‌توانید نواحی اشباع خرید و فروش را شناسایی و با رعایت الزاماتی که گفتیم، از این اطلاعات برای تصمیم‌گیری درباره معاملات استفاده کنید.
•    تاییدیه روند: اندیکاتور استوکاستیک می‌تواند به عنوان ابزاری برای گرفتن تاییدیه روند فعلی بازار به کار رود. زمانی که این اندیکاتور با روند قیمت همسو باشد، می‌توانید با اطمینان خاطر بیشتری در جهت روند وارد معامله شوید.
•    مشخص کردن واگرایی‌ها: یکی از روش‌های فراگیر در بین معامله‌گران، استفاده از واگرایی‌ها برای انجام معاملات ریورس است. با استفاده از این اندیکاتور، می‌توان واگرایی‌های صعودی و نزولی را مشخص کرد.
•    محاسبات ساده و سهولت استفاده: محاسبات و تفسیر مقادیر اندیکاتور استوکاستیک نسبتا آسان و قابل فهم است و تقریبا تمامی پلتفرم‌های معاملاتی به طور پیش‌فرض این اندیکاتور را در اختیار استفاده‌کنندگان قرار می‌دهند.

معایب اندیکاتور استوکاستیک

•    دقت ضعیف‌تر در بازارهای رونددار نسبت به بازارهای سایدوی: اندیکاتور استوکاستیک جزو دسته اندیکاتورهایی است که دقت آن در بازار رنج بالا و در بازارهای رونددار ضعیف‌تر است. در روندهای قدرتمند، اندیکاتور استوکاستیک مدت‌ها در مناطق اشباع خرید و فروش باقی می‌ماند ولی بارها ممکن است کراس خطوط اتفاق بیفتد یا اندکی از محدوده اشباع خارج و دوباره وارد آن شود.
•    پاسخگویی ضعیف در بازارهای غیر کارا: اندیکاتور استوکاستیک در بازارهای کم‌نوسان یا بیش‌ازحد نوسانی، سیگنال‌های زیاد و گاهی متناقض صادر می‌کند.
•    وابستگی زیاد به پارامترهای اندیکاتور: عملکرد این اندیکاتور شدیدا به پارامترهایی مانند بازه زمانی و سطوح اشباع خرید و فروش بستگی دارد. انتخاب پارامترهای نامتناسب با سیستم معاملاتی می‌تواند منجر به ارائه سیگنال‌های زیاد و بعضا نادرست شود.

جمع‌بندی

اندیکاتور استوکاستیک یکی از ابزارهای محبوب و کاربردی در تحلیل تکنیکال است که بسیاری از معامله‌گران برای گرفتن تاییدیه روند، شناخت شرایط اشباع خرید و اشباع فروش، واگرایی‌ها و پیش‌بینی نقاط بازگشت احتمالی از آن استفاده می‌کنند. با وجود این، مانند هر ابزار دیگری در تحلیل تکنیکال، اسیلاتور استوکاستیک نیز دارای نقاط ضعفی است و نباید به تنهایی مبنای خرید و فروش قرار گیرد. بهتر است استوکاستیک را با سایر ابزارهای تحلیل تکنیکال مانند سطوح حمایت و مقاومت، الگوهای کندلی و ... و همچنین ابزارهای تابلوخوانی مانند پول هوشمند، اختلاف سرانه و ... ترکیب کنید و از سیستم معاملاتی بک‌تست بگیرید.