بازار فرابورس، بازاری مشابه بورس و محلی برای معامله سهام و اوراق بهادار است با این تفاوت که پذیرش در فرابورس از پذیرش در بورس (برای شرکتها) سادهتر است. وقتی صحبت از بازار سرمایه و سهام میشود، بیشتر افراد به یاد بورس میافتند اما آیا میدانید بازار مهم دیگری نیز در کنار بورس فعالیت میکند که فرصتهای سرمایهگذاری متنوعی را ارائه میدهد و محل حضور بسیاری از شرکتهای دولتی، خصوصی و حتی کوچکتر است؟ این بازار، «فرابورس ایران» نام دارد و میزبان شرکتهایی است که هنوز شرایط لازم برای حضور در بازار بورس را ندارند. شاید بسیاری از افراد، تفاوت بورس و فرابورس را ندانند. به همین دلیل، در این مقاله به سوال فرابورس چیست، پاسخ میدهیم و به بررسی تفاوت بازار فرابورس با بازار بورس میپردازیم.
نکات کلیدی:
- فرابورس بازاری در کنار بورس است که شرایط پذیرش راحتتری نسبت به بورس دارد.
- به دلیل شرایط پذیرش راحتتر، شرکتهای تازه تاسیس و کوچکتر هم میتوانند در فرابورس پذیرفته شوند.
- فرابورس ۶ بازار دارد که شامل بازار اول و دوم و سوم، بازار پایه، بازار ابزارهای نوین مالی و بازار sme است.
فرابورس چیست؟
خیلی از شرکتها دوست دارند سهامشان را در بازار سرمایه عرضه کنند تا بتوانند سرمایه لازم برای توسعه کسبوکارشان را جذب کنند. همانطور که میدانید، بازار اصلی برای این کار «بورس» است. با این حال، ورود به بازار بورس شرایط و قوانین خاص و سختگیرانهای دارد که همه شرکتها، به خصوص شرکتهای کوچکتر یا تازهکار، نمیتوانند به راحتی این شرایط را احراز کنند. اینجا است که «فرابورس» به عنوان یک راهحل ظاهر میشود. فرابورس در واقع یک بازار دیگر در کنار بورس است که امکان حضور و عرضه سهام را برای شرکتهایی فراهم میکند که هنوز نتوانستهاند استانداردهای لازم برای ورود به بورس را کسب کنند.
به زبان سادهتر، فرابورس نسبت به بورس، انعطافپذیری بیشتر و سختگیری کمتری در پذیرش شرکتها دارد. البته بازار فرابورس هم مانند بورس، تحت نظارت دقیق سازمان بورس و اوراق بهادار فعالیت میکند و چارچوبها و قوانین خاص خودش را دارد. بنابراین، میتوان گفت که فرابورس نیز یک بازار قانونمند و قابل اطمینان برای انجام معاملات سهام است.
بیشتر بخوانید: بورس چیست؟
نکته: سایت رسمی فرابورس ایران با آدرس اینترنتی www.ifb.ir، منبع اصلی و جامع اطلاعات مربوط به این بازار است که اطلاعاتی مانند ساختار کلی بازار فرابورس، فهرست تمام شرکتهای پذیرفته شده و آخرین اخبار و اطلاعیهها را ارائه میدهد.
ساختار بازار فرابورس
بازار فرابورس در ایران از چند بازار تشکیل شده است تا بتواند پاسخگوی نیازها و شرایط متنوع شرکتها باشد. در ادامه هر یک از این بازارهای فرابورس را معرفی میکنیم:
بازار اول فرابورس
بازار اول فرابورس میزبان شرکتهایی است که از نظر قدمت، میزان سرمایه و شفافیت مالی، شرایط بهتری نسبت به بقیه شرکتها دارند. به همین دلیل، معامله سهام در بازار اول فرابورس معمولا با ریسک کمتر و نقدشوندگی بالاتر همراه است. نوسان قیمتی که سهام در این بازار تجربه میکنند، ۵ درصد بدون حجم مبنا است. شرکتهایی که در این بازار پذیرفته میشوند باید ویژگیهایی زیر را داشته باشند:
- قدمت شرکت: حداقل یک سال کامل از تاریخ ثبت قانونی شرکت گذشته باشد.
- میزان سرمایه: آخرین سرمایه ثبت شده شرکت حداقل ۱۰ میلیارد ریال باشد.
- وضعیت مالی: شرکت نباید زیان انباشته داشته باشد (یعنی مجموع زیانهای سالهای گذشتهاش بیشتر از سرمایهاش نباشد).
این موارد تنها برخی از ویژگیهای ضروری برای ورود به بازار اول فرابورس هستند.
بازار دوم فرابورس
شرکتهایی که در بازار دوم فرابورس حضور دارند از نظر مالی، هنوز به قدرت و ثبات شرکتهای بازار اول نرسیدهاند. این شرکتها ممکن است نسبتا تازهتاسیس باشند، اندازه کوچکتری داشته باشند یا حتی در حال حاضر سودده نباشند و زیانده باشند. به همین دلیل، قوانین و شرایط پذیرش در بازار دوم فرابورس نسبت به بازار اول آسانتر و منعطفتر است. با این حال، لازم به ذکر است آخرین سرمایهای که این گروه از شرکتها باید ثبت کنند، حداقل یک میلیارد ریال است. به طور کلی، شرکتهای بازار دوم نسبت به بازار اول، پایداری مالی و شفافیت کمتری دارند اما پتانسیل رشد خوبی از خود نشان میدهند؛ به شرط این که مدیریت ریسک را به درستی انجام دهید.
بازار سوم فرابورس
بازار سوم فرابورس به عنوان بازار عرضه هم شناخته میشود. در این بازار آن دسته از اوراق بهاداری که شرایط یا امکان پذیرش در فرابورس را ندارند به صورت عمده معامله میشوند. این معاملات در بستری امن و شفاف در بازار سوم انجام میگیرند. معمولا استفاده از این بازار موقتی است و شرکتها پس از عرضه موفق، به یکی از بازارهای اصلی فرابورس منتقل میشوند. بازار سوم نقش مهمی در تامین مالی اولیه شرکتها ایفا میکند اما حجم معاملات آن نسبت به سایر بازارها محدودتر است.
بازار پایه فرابورس
بازار پایه فرابورس برای شرکتهایی ایجاد شده است که شرایط حداقلی پذیرش در بازارهای اول و دوم را ندارند. این بازار پذیرای شرکتهایی است که ممکن است شفافیت اطلاعات مالی کافی نداشته و زیانده باشند. بازار پایه به سه زیرگروه زرد، نارنجی و قرمز تقسیم شده است که هر کدام بیانگر سطح متفاوتی از ریسک و الزام به افشای اطلاعات هستند.
- دسته اول (زرد): شرکتهایی که درخواست و تمایلی برای پذیرش ندارند اما به علت الزام قانونی باید در بازار پایه وارد شوند. این شرکتها دامنه نوسان 3 درصدی دارند.
- دسته دوم (نارنجی): شرکتهایی که قبلا در بازار بورس ثبت شدهاند اما شرایط لازم برای پذیرش را ندارند. دامنه نوسان این شرکتها 2 درصد است.
- دسته سوم: شرکتهایی که شرایط پذیرش در بورس و فرابورس را ندارند و به همین علت پذیرش آنها لغو شده است. این شرکتها دامنه نوسان 1 درصدی دارند.
مقررات ارائه اطلاعات در بازار پایه نسبت به بازارهای اول و دوم سادهتر است و همین مورد، دلیلی برای ریسک بالای این بازار به شمار میرود. سرمایهگذاری در بازار پایه میتواند برای افراد حرفهای یا افرادی که تحلیل دقیق و ریسکپذیری بالایی دارند، فرصتساز باشد.
بازار ابزارهای نوین مالی
در این بازار، برخلاف بازارهای اول و دوم، اوراق و ابزارهایی معامله میشوند که از جنس سهام نیستند. این ابزارها معمولا ماهیت بدهی دارند، یعنی شما به منتشرکننده اوراق، وام میدهید و سود مشخصی دریافت میکنید یا به صورت غیرمستقیم سرمایهگذاری میکنید. از جمله این ابزارها میتوان به اوراق مشارکت، صکوک، اوراق خزانه اسلامی (اخزا)، صندوقهای سرمایهگذاری قابل معامله (ETF) و گواهیهای سپرده کالایی اشاره کرد. این بازار فرصت خیلی خوبی برای شما فراهم میکند تا بتوانید سبد داراییهای خود را تنوع ببخشید و فقط به خرید و فروش سهام محدود نباشید.
بازار شرکتهای کوچک و متوسط (SME)
بازار SME یکی از بازارهای تخصصی فرابورس ایران است که با هدف حمایت از شرکتهای کوچک و متوسط راهاندازی شده است. مزیت اصلی بازار SME این است که شرایط و قوانین پذیرش شرکتها در آن نسبت به بازارهای اصلیتر فرابورس بسیار سادهتر و انعطافپذیرتر است. این سادگی به شرکتهای کوچکتر کمک میکند بتوانند راحتتر وارد بازار سرمایه شوند و از طریق فروش سهام خود، سرمایه مورد نیازشان برای توسعه را جذب کنند.
تقسیمبندی بازار فرابورس به شرکتها اجازه میدهد تا بر اساس وضعیت فعلی خود، در یکی از این بازارها پذیرفته شوند. این کار باعث میشود سرمایهگذاران با نگاهی به بازاری که شرکت در آن قرار دارد، بتوانند درک بهتری از سطح شفافیت و ریسک آن شرکت داشته باشند.
بازار توافقی فرابورس چیست؟
در کنار بازارهای معمول فرابورس که قیمتها بر اساس عرضه و تقاضا مشخص میشوند، بخشی دیگری به نام بازار توافقی هم وجود دارد. این بازار یکی از زیرمجموعههای بازار پایه فرابورس محسوب میشود که در آن معاملات اوراق بهادار بر اساس توافق مستقیم میان خریدار و فروشنده انجام میشود. یعنی دو طرف معامله ابتدا خارج از سامانه اصلی معاملات فرابورس با هم مذاکره میکنند و بر سر قیمت و حجم معامله به توافق میرسند و سپس نتیجه این توافق را در سامانه فرابورس ثبت میکنند.
ویژگیهای مهم بازار توافقی فرابورس
- نبود محدودیت نوسان قیمت: در بازار توافقی، خریدار و فروشنده میتوانند با هر قیمتی که با هم به تفاهم رسیدند، معامله را نهایی کنند و محدودیت نوسان وجود ندارد.
- شفافیت اطلاعاتی پایینتر: این بازار به اندازه بازارهای اصلی شفاف نیست و به همین دلیل تحلیل و ارزیابی سهام آنها پیچیدهتر و با قطعیت کمتری همراه است.
- انجام معاملات به صورت توافقی و بلوکی: همانطور که گفتیم، نحوه انجام معامله در این بازار بر اساس توافق قبلی است و معاملات به صورت عمده (بلوکی) صورت میگیرند.
به طور کلی بازار توافقی فرابورس، ریسک بالاتری نسبت به بازارهای دیگر دارد و به همین دلیل برای سرمایهگذاران حرفهای و تعدادی از سازمانها مناسب است.
مزایای فرابورس برای سهامداران و شرکتها چیست؟
بررسی مزایا، یکی از راههایی است که در فرآیند تصمیمگیری برای سرمایهگذاری اهمیت زیادی دارد. در ادامه مزایای سرمایهگذاری در فرابورس برای شرکتها و همچنین سهامداران را بررسی میکنیم.
مزایای بازار فرابورس برای سهامداران
- تنوع فرصتهای سرمایهگذاری: در بازار فرابورس شما به شرکتهای مختلف با سطوح متفاوتی از ریسک و بازدهی دسترسی خواهید داشت. این تنوع باعث میشود تا بتوانید سبدی متنوعتر و تشکیل دهید.
- معاملات سادهتر و کمهزینهتر: از آن جایی که قوانین پذیرش شرکتها در این بازار سادهتر است، هزینههای اجرایی شرکتها و در نتیجه هزینههای معاملاتی سهامداران نیز کمتر خواهد بود.
- دسترسی به شرکتهای نوپا با پتانسیل رشد: بسیاری از شرکتهای تازهتاسیس یا در حال رشد که هنوز وارد بورس نشدهاند، در فرابورس حضور دارند و پتانسیل رشد بالایی را نشان میدهند.
- نظارت و شفافیت اطلاعاتی نسبی: اگرچه شرایط پذیرش در فرابورس آسانتر است اما شرکتها هنوز هم ملزم به افشای اطلاعات در سامانه کدال و رعایت قوانین نظارتی هستند.
- امکان توثیق سهام: شما میتوانید از سهام خود در فرابورس به عنوان وثیقه نزد برخی بانکها استفاده کنید و این موضوع به ویژه در دریافت تسهیلات مالی اهمیت دارد.
مزایای بازار فرابورس برای شرکتها
- تامین مالی از طریق بازار سرمایه: شرکتها میتوانند از طریق عرضه سهام یا اوراق بدهی در بازار فرابورس، منابع مالی مورد نیاز خود را تامین کنند.
- معافیت مالیاتی: شرکتهای پذیرفتهشده در فرابورس از معافیت مالیاتی ۱۰ درصدی برخوردار میشوند. این مزیت باعث کاهش هزینههای عملیاتی و افزایش سود خالص شرکت میشود.
- شفافیت و افزایش اعتبار: الزام به انتشار اطلاعات شرکتها در سامانه کدال باعث افزایش شفافیت مالی میشود و باعث میشود بانکها و سایر نهادهای مالی راحتتر به شرکت تسهیلات بدهند.
- کشف قیمت عادلانه بر اساس عرضه و تقاضا: قیمت سهام در فرابورس بر مبنای عرضه و تقاضا تعیین میشود، نه از طریق قیمتگذاری دستوری؛ به همین دلیل ارزش واقعی شرکت بهتر منعکس میشود.
- شناخته شدن در بازار: ورود به فرابورس باعث میشود شرکت نزد عموم مردم و سرمایهگذاران شناختهتر شود و شانس جذب سرمایهگذار جدید افزایش یابد.
این مزایا باعث میشود فرابورس یک بازار جذاب هم برای سرمایهگذران و هم شرکتها باشد.
روش معامله در فرابورس
خرید و فروش سهام شرکتها در فرابورس تفاوتی با خرید و فروش سهام در بورس ندارد. برای سرمایهگذاری در هر یک از این بازارها، داشتن کد بورسی و کد معاملاتی ضرورت دارد. شما میتوانید با مراجعه به لینک ex.agah.com ثبت نام و احراز هویت سجام و کارگزاری را به صورت همزمان و رایگان انجام دهید. پس از انجام مراحل ثبت نام، دسترسی به آساتریدر برایتان ایجاد میشود و میتوانید با جستوجوی نماد مد نظرتان در این سامانه، سرمایهگذاری را شروع کنید.
سخن آخر
در این مقاله به پرسش فرابورس چیست، پاسخ دادیم و سعی کردیم مزایای سرمایهگذاری در آن و ساختار بازار فرابورس را شرح دهیم. همانطور که گفتیم، فرابورس محلی برای عرضه سهام شرکتهایی است که هنوز شرایط کافی برای عرضه در بورس را ندارند اما تمایل دارند از مزایای عرضه سهام در بورس بهرهمند شوند. سرمایهگذاران نیز با ورود به فرابورس، به تنوع بیشتری از گزینههای سرمایهگذاری دسترسی پیدا میکنند و حتی میتوانند در تصمیمگیریهای مجامع عمومی شرکتها حق رای داشته باشند. بنابراین آشنایی بیشتر با فرابورس و درک سازوکار آن میتواند دریچههای جدیدی را برای سرمایهگذاری و کسب سود بالقوه برای علاقهمندان به بازار سرمایه باز کند.
