قرارداد آتی سبد سهام چیست؟

آتی سبد سهام، یک قرارداد آتی است که روی سبدی از سهام تعریف شده است. در واقع قرارداد آتی سهام همانند قرارداد آتی کالا (سکه، زعفران و…) است که دارایی پایه آن و مشخصات قرارداد آن با قراردادهای آتی کالا متفاوت است. بنابراین کسانی که با قراردادهای آتی کالا آشنایی کامل دارند به راحتی می توانند وارد این بازار شوند و فعالیت کنند. آتی سبد سهام یا آتی شاخص نوعی از معاملات بورس است که به تازگی در ایران انجام می‌شود.

با شرکت در این قراردادها می‌توانید سود مناسبی از این بازار کسب کنید اما پیش از هر کاری باید با ویژگی‌ها و مزایا و معایب قرارداد آتی سبد سهام آشنا شوید. در ادامه به معرفی قراردادهای آتی سبد سهام و مشخصات قراردادهای آتی شاخص می‌پردازیم.

ثبت نام و دریافت کد آتی کالا

برای دریافت کد آتی کالا و شروع سرمایه‌گذاری در این بازار روی دکمه زیر کلیک کنید:

قراردادهای آتی سهام  و آتی سبد سهام چیست؟

به طور کلی قراردادهای آتی، قراردادهایی هستند که روی یک دارائی پایه، مانند کالا یا سهام منعقد می‌شوند. در این نوع از قراردادها تحویل دارائی پایه و وجه در آینده صورت می‌گیرد.

به طور مثال، یک خریدار و فروشنده یک قرارداد آتی روی محصول زعفران منعقد می‌کنند. هنگام انعقاد قرارداد آتی، خریدار و فروشنده متعهد می‌شوند در تاریخ مشخصی (مثلا ۳ ماه بعد یا ۲۴ اردیبهشت ۹۸) مقدار معینی (مثلا ۱ تن یا ۱۰۰ کیلو) از زعفران را با قیمتی مشخص (مثلا هر گرم ۱۳,۰۰۰ تومان) با هم معامله کنند.

برای این که خریدار و فروشنده ۳ ماه بعد که موعد سررسید قراردادشان است به تعهدشان عمل کنند، لازم است مبلغی را برای انجام تعهدشان نزد بورس کالا سپرده‌گذاری کنند. به این مبلغ که برای تضمین تعهدات از خریدار و فروشنده دریافت می‌شود، وجه تضمین اولیه می‌گویند. این میزان وجه پس از سررسید قرارداد (یا پس از خروج از بازار) به خریدار و فروشنده بازگردانده می‌شود.

قرارداد آتی سهام نیز یک نوع قراردادی آتی است که دارایی پایه آن به جای کالا، یک سهم است و قرارداد آتی سبد سهام، قراردادی آتی است که دارائی پایه آن سبدی از سهام است.

در معاملات نقدی بازار بورس، نحوه انجام خرید و فروش سهام به این ترتیب است:

• خریدار ابتدا وجه موردنیاز برای خرید سهم را واریز می‌کند.

• با ثبت سفارش اقدام به خرید سهم مورد نظر می‌کند.

• در صورت انجام معامله خرید، سهم بلافاصله به پورتفوی شخص یا سبد دارایی وی اضافه می‌شود.

اما در قراردادهای آتی سبد سهام:

• خریدار و فروشنده مبلغی را به عنوان وجه تضمین را به حساب در اختیار خود واریز می‌کنند. (این مبلغ معادل کل ارزش معامله نیست و مثلا ۱۰% آن است.)

• سپس خریدار، سفارش خرید و فروشنده، سفارش فروش خود را در سیستم معاملاتی ثبت می‌کنند. (قرارداد آتی منعقد می‌شود.)

• معامله انجام شود ولی سهم و وجهی در خصوص معامله رد و بدل نمی‌شود.

• واریز وجه و انتقال سهام در روز سررسید (آینده) انجام می‌گیرد.

قرارداد آتی سبد سهام یا آتی شاخص؟

در بازارهای مالی جهانی، قراردادهای آتی برای شاخص‌های مختلف تعریف می‌شود اما در ایران به دلیل مشکلات فقهی، بورس نتوانست آتی شاخص را راه‌اندازی کند. بر اساس نظر علمای فقهی، در قرارداد آتی شاخص از همان ابتدا مشخص است که تحویل فیزیکی صورت نخواهد گرفت و قراردادها به جای تسویه فیزیکی، تسویه نقدی خواهند شد. بنابراین معامله جنبه صوری پیدا می‌کند و در نتیجه ارکان معامله از این ناحیه دچار اختلال می‌شود.

برای رفع این مشکل، بورس تصمیم گرفت تا قرارداد آتی مبتنی بر سبد سهام را طراحی کند. به نحوی که این سبد نماینده یک سبد شاخصِ مشخص (مثلا شاخص بانک‌ها) باشد.

به این منظور بورس دو سبد برای قراردادهای آتی، یک سبد مرجع که دقیقا مشابه شاخص مشخصی بود و یک سبد پایه که دارائی پایه قراردادهای آتی بود تعریف کرد.

سبد مرجع چیست؟

سبدی متشکل از اوراق بهادار پذیرفته شده در بورس است که ترکیب (نوع و تعداد) سهام موجود در آن دقیقا با یکی از شاخص‌های بورسی یکسان است. در حال حاضر چندین شاخص در بازار بورس تعریف شده است که هر کدام نماینده بخشی از سهام موجود در بازار است. مانند شاخص ۳۰ شرکت بزرگ، نوع و ترکیب سهام در سبد مرجع همانند یکی از شاخص‌های بورسی است.

به طور مثال سبد مرجع برای نماد جنفت (شاخص آتی فرآورده نفتی) دقیقا شامل سهم‌هایی است که در شاخص فرآورده نفتی موجود است.

در ترکیب سبد این شاخص تمام شرکت‌های صنعت فراورده‌های نفتي، كك و سوخت هسته‌ای بورس اوراق بهادار حضور دارند و وزن هر شرکت در ترکیب سبد برابر با ارزش بازاری آن شرکت است.

در صورت پذیرفته شدن شرکت جدید در بورس اوراق بهادار تهران که در این صنعت حضور دارد، شرکت یادشده به ترکیب سبد اضافه می‌شود. همچنین در صورت خروج شرکتی از شرکت‌های بورس اوراق بهادار تهران که در این صنعت است، شرکت یادشده از ترکیب سبد حذف می‌شود. اگر شرکتی به فهرست شرکت‌های صنعت فرآورده نفتی اضافه شود، آن شرکت به ترکیب سبد اضافه و اگر شرکتی از فهرست شرکت‌های این خارج و به صنعت دیگری منتقل شود، آن شرکت از ترکیب سبد حذف می‌شود.

نکته: با توجه به این که آتی سبد سهام باید قابلیت تحویل فیزیکی داشته باشد و مقدار سهم‌هایی که در شاخص هر صنعت وجود دارد بسیار بالا است، فرآیند تحویل قراردادهای آتی سبد سهام (شاخص) با مشکل مواجه می‌شود. از این‌رو، بورس برای رفع این مشکل اقدام به تعیین سبد پایه به عنوان دارائی پایه قراردادهای آتی کرده است.

سبد پایه چیست؟

سبد پایه، سبدی از سهام است که به عنوان دارایی پایه قراردادهای آتی سبد سهام در نظر گرفته می‌شود. سبد پایه در واقع سبد کوچک شده سبد مرجع است. به بیان دیگر تمام سهم‌هایی که در سبد مرجع وجود دارند در سبد پایه هم وجود دارند تنها تعداد سهم‌ها در سبد پایه کمتر از تعداد سهم در سبد مرجع است.

لازم به ذکر است نسبت هر سهم به کل سهام موجود در سبد مرجع و سبد پایه یکسان است.

سبد پایه چه ویژگی هایی دارد؟

سبد پایه نماینده سبد مرجع یا همان شاخص مورد نظر، باید به صورتی باشد که:

۱-  سهام موجود در سبد پایه دقیقا همان سهام موجود در سبد مرجع باشد.

۲- نسبت هر سهم در سبد پایه به کل سهام موجود در سبد پایه همانند این نسبت در سبد مرجع باشد.

۳- پس از هر تغییر در سبد مرجع (شاخص) مانند اقدامات شرکتی و ورود خروج شرکت‌ها، سبد پایه نیز همانند سبد مرجع تغییر یابد.

همان‌طور که در بالا ذکر شد سبد پایه، کوچک شده سبد مرجع است. حال این سوال پیش می آید که سبد پایه با چه ضریبی نسبت به سبد مرجع کوچک می‌شود. ضریبی که بورس برای سبد در نظر گرفته است ضریب لاندا (λ) نامیده می‌شود.

ضریب سبد پایه (لاندا λ) چگونه محاسبه می شود؟

برای محاسبه مضرب سبد باید عدد شاخص مورد نظر را (مثلا شاخص بانک‌ها) به ارزش سبد مرجع تقسیم کرد.

لازم به ذکر است نیازی به محاسبه ضریب لاندا برای انجام محاسبات نیست. معامله‌گران می‌توانند تنها با توجه به عدد شاخص که مبنای قیمت دارائی پایه سبد سهام است، اقدام به اخذ موقعیت کنند.

نکته: تعداد سهم هر شرکت موجود در سبد پایه، از حاصل ضرب مضرب سبد (لاندا λ) در تعداد سهم همان شرکت در سبد مرجع در اندازه قرارداد به دست می‌آید.

چه قراردادهایی برای آتی سبد سهام در بورس تعریف شده است؟

قراردادهای آتی سبد سهام هم‌اکنون برای ۷ دارایی پایه (۷ صنعت پر بیننده) تعریف شده است. ممکن است با استقبال سرمایه‌گذاران تعداد دارائی پایه در این بازار افزایش یابد. همچنین این قراردادها در آغاز برای یک سررسید (اسفند ماه) تعریف شده‌اند که احتمال راه‌اندازی سررسیدهای بیشتر نیز است.

لیست نمادهای قرارداد آتی سبد سهام:

لیست نمادهایی که تاریخ ۲۵ آذر ماه در حوزه آتی سهام آغاز به فعالیت کرده‌اند، به ترتیب زیر است:

• آتی شاخص خودرو و قطعات

• آتی شاخص فلزات اساسی

• آتی شاخص فرآورده نفتی

• آتی شاخص بانک‌ها

• آتی شاخص کانه‌های فلزی

• آتی شاخص شیمیایی

• آتی شاخص ۳۰ شرکت بزرگ

هر معامله‌گر می تواند روی هر یک از نمادهای تعریف شده در بازار آتی سبد سهام اقدام به معامله کند. به طور مثال یک معامله‌گر صنعت بانکی را به دقت تحلیل کرده است. وی می‌تواند اقدام به معامله در نماد قرارداد آتی شاخص بانک‌ها کند.

نماد معاملاتی قرارداد آتی سهام چیست؟

نماد معاملاتی قرارداد آتی سبد از ترکیب حرف «ج + شناسه دارایی پایه+ تاریخ سررسید» که حداکثر ۸ کاراکتر است، تشکیل شده است.

ج + شناسه دارایی + سررسید

جفلز ۷۱۲

ج: شروع نماد با حرف ج است.

فلز: شناسه دارائی (شاخص فلزات اساسی)

۷۱۲: سال و ماه سررسید ۱۳۹۷/۱۲/۱۱

قیمت مبنای دارایی پایه

در معاملات قراردادهای آتی باید قیمت نقدی آن دارائی پایه مشخص باشد تا سرمایه‌گذاران بر اساس قیمت نقدی، اقدام به خرید و فروش این دارائی برای آینده کنند. قیمت نقدی دارائی‌های سبد سهام، همان مقدار شاخص است.

به طور مثال قیمت نقدی (مبنا) جبانک در روز ۳ بهمن برابر با ۹۰۸ یعنی مقدار شاخص بانک‌ها بود.

نکته: عدد شاخص به صورت گرد شده در قسمت قیمت مبنای دارایی پایه در نمای بازار آتی نمایش داده می‌شود.

بنابراین معامله‌گران برای قیمت‌گذاری قراردادهای آتی سبد سهام باید از عدد شاخص (قیمت مبنای دارایی پایه) به عنوان قیمت نقدی سبد سهام استفاده کنند.

کلام آخر

در این مطلب تلاش کردیم درباره مفاهیم و تعاریف قراردادهای آتی سبد سهام توضیحاتی ارائه کنیم. با مطالعه این مطلب و یادگیری اصول پایه این قراردادها می‌توانید با اطمینان بیشتری در این معاملات شرکت کنید و به کسب سود بپردازید.