شاخص بورس چیست؟ انواع شاخص بورس
شاخص بورس معیاری است که وضعیت کلی بازار سرمایه را نشان میدهد و از آن برای رصد روند تغییرات قیمت سهام شرکتها استفاده میکنند. واژه شاخص (Index)، ابزاری است که در علم اقتصاد و آمار برای اندازهگیری میزان تغییر دادهها به کار میرود. بنابراین در بازارهای مالی میتوان شاخص های بورس را نشاندهنده تغییرات ایجاد شده در یک یا چند متغیر، طی یک بازه زمانی مشخص دانست که سرمایهگذاران با استفاده از آنها به اطلاعات عمومی قیمت یا بازدهی تمام شرکتهای بورسی یا بخشی از آنها دست پیدا میکنند.
در این مقاله، به بررسی مهمترین شاخص های بورسی، نحوه محاسبه و تفسیر و کاربرد آنها در بازار سرمایه میپردازیم و شناختهشدهترین شاخصهای بورس جهان را به شما معرفی خواهیم کرد.
نکات کلیدی:
- شاخصهای بورس، یکی از معیارهای سنجش رکود یا رونق بازار به شمار میروند.
- از جمله مهمترین شاخصهای بازار سرمایه ایران میتوان به شاخص کل، شاخص کل هم وزن، شاخص قیمت، شاخص سهام آزاد شناور، شاخص بازده نقدی و... اشاره کرد.
- هر یک از شاخصها به بررسی پارامتر خاصی میپردازند که سطح عمومی قیمت آن پارامتر را نشان میدهد.
- هر یک از صنایع مختلف هم شاخصهای خود را دارند. به عنوان مثال، شاخص استخراج کانیهای فلزی، شاخص ساخت منسوجات، شاخص سیمان، آهک و گچ از این دست شاخصها هستند.
شاخص بورس چیست؟
یکی از معیارهای سنجش رکود یا رونق بازار، شاخصهای بورس هستند. به بیان دیگر، فعالان بازار سرمایه از اینطریق میتوانند وضعیت کلی بازار را بسنجند و حتی تغییرات احتمالی قیمتها را در آینده دنبال کنند. از این رو تحلیل این شاخصها و رصد نوسانات آن میتواند نقش مهمی در تصمیمگیری سرمایهگذاران و سهامداران داشته باشد. بهصورت کلی، شاخص ابزاری برای مقایسه تغییرات گروهی چند پدیده با یکدیگر است.
انواع شاخص های بورس
شاخصهای مختلفی برای بررسی وضعیت بازار وجود دارد در ادامه لیست برخی از این شاخصها را آوردهایم.
هر یک از شاخصها به بررسی پارامتر خاصی میپردازند که سطح عمومی قیمت آن پارامتر را نشان میدهد و گاهی اوقات به شاخص قیمت و شاخص بازدهی تقسیم میشوند. به عنوان نمونه شاخص کل، شاخص قیمت و بازدهی تمامی شرکتهای بورس را در بر میگیرد؛ در صورتی که در شاخص قیمت، بازدهی نقدی در نظر گرفته نمیشود. از طرفی، شاخص صنعت، شرکتهای تولیدی و شاخص مالی، شرکتهای گروه خدمات مالی و سرمایهگذاری را شامل میشود. به همین ترتیب، صنایع مختلف نیز هریک شاخصهای خود را دارند؛ شاخص استخراج کانیهای فلزی، شاخص ساخت منسوجات، شاخص سیمان، آهک و گچ مثالهایی از این دست هستند که به صورت اختصاصی سطح عمومی قیمت شرکتهای فعال در آن صنعت را نشان میدهند.
1- شاخص کل (TEDPIX)
شاخص قیمت و بازده نقدی یا شاخص کل، همان شاخصی است که همیشه در اخبار و رسانهها از آن به عنوان شاخص کل بورس تهران (Tehran Exchange Dividend and Price Index) صحبت میشود. شاخص کل در بین فعالان بازار و سرمایهگذاران، یکی از پرکاربردترین شاخصهای بورس است. این شاخص، سطح عمومی قیمت و سود سهام شرکتهای پذیرفتهشده در بورس را بیان میکند.
- Pit قیمت شرکت iام در زمان t (زمان محاسبه)
- Qit تعداد سهام منتشره شرکت iام در زمان t (زمان محاسبه)
- RDt پایه شاخص قیمت و بازده نقدی در زمان t که مقدار آن در زمان مبدا برابر است. در واقع RDt همان عدد شاخص در زمان مبدا است.
- n تعداد شرکتهای مشمول شاخص
به بیانی بسیار سادهتر میتوانیم بگوییم که شاخص کل بورس از تقسیم ارزش جاری بازار سهام در زمان محاسبه بر ارزش جاری بازار سهام در زمان مبدا و سپس ضرب عدد حاصل شده در 100 به دست میآید. در واقع شاخص کل، میانگین بازدهی سرمایهگذاران در بورس را نشان میدهد و ملاک وزندهی در آن، ارزش سهام شرکتها است؛ به طوری که اگر یک شرکت سهم بیشتری از بازار را به خود اختصاص داده باشد، تاثیر بیشتری نیز بر شاخص کل خواهد داشت اما چطور میتوان این تاثیر را مدیریت کرد؟
2- شاخص هم وزن
شاخص کل هم وزن یا همان شاخص هم وزن از تاریخ ۵ اسفند ۹۳ توسط سایت مدیریت فناوری بورس در دسترس کاربران قرار گرفت. این شاخص پس از درخواست فعالان بازار سرمایه، مبنیبر واقعی نبودن شاخص کل طراحی و محاسبه شد. در این شاخص، تمامی شرکتهای پذیرفتهشده در بورس با وزنی برابر در محاسبه شاخص کل سهیم هستند. در واقع، 5 درصد نوسان مثبت شرکتی کوچک، به اندازه 5 درصد نوسان مثبت بزرگترین شرکت بورس در این شاخص تاثیرگذار است. شائبهای که همواره از دستوری شدن بازار و بهرهبرداریهای خاص شاخص کل وجود دارد، این است که معاملات هماهنگشده در سهامهای بزرگ که بیشترین تاثیر را در شاخص کل دارند، باعث میشود تا تمام بازار به صورت تصنعی مثبت گزارش شود. در شاخص هموزن این مشکل وجود ندارد.
3- شاخص قیمت (TEPIX)
شاخص قیمت در بورس اوراق بهادار تهران (Tehran Exchange Price Index) نشاندهنده تغییرات سطح عمومی قیمتها در کل بازار است و میانگین افزایش یا کاهش قیمت سهام در بازار را بیان میکند. شاخص کل، میزان سود نقدی پرداختی به سهامداران را نشان نمیدهد. به عنوان مثال، وقتی گفته میشود شاخص کل ۳۰ درصد رشد کرده، یعنی میانگین قیمت سهام شرکتهای بورسی به میزان ۳۰ درصد نسبت به سال پایه افزایش پیدا کرده است. در نظر داشته باشید شاخص کل به صورت لحظهای در سایت شرکت مدیریت فناوری بورس به نشانی www.tsetmc.com قابل مشاهده است و با نام شاخص قیمت (وزنی- ارزشی) از آن نام برده میشود.
نحوه محاسبه شاخص کل قیمت
نحوه محاسبه شاخص کل قیمت به این صورت است:
ارزش جاری برای هر شرکت برابر با حاصلضرب تعداد سهام آن در قیمت هر سهم شرکت مورد نظر است. از مجموع ارزش جاری شرکتهای پذیرفتهشده در بورس، ارزش جاری بازار به دست میآید. بنابراین همان طور که قبلا گفتیم، شاخص کل قیمت بازار بورس تهران، سهام تمام شرکتهای پذیرفتهشده در بورس را در بر میگیرد و در صورتی که نماد شرکتی بسته باشد یا برای مدتی معامله نشود، قیمت آخرین معامله آن در شاخص لحاظ میشود. تعداد سهام منتشره شرکتها، معیار وزندهی در شاخص مذکور است.
هماکنون در بورس اوراق بهادار تهران، شاخص کل قیمت در ۳ گروه کل بازار، تالار اصلی و تالار فرعی محاسبه میشود. ملاک محاسبه شاخص کل هر گروه، قیمت سهام شرکتهای معاملهشده در آن گروه است. همچنین شاخص کل در مواردی همچون افزایش سرمایه از طریق آورده یا مطالبات سهامداران و کاهش یا ادغام شرکتها تعدیل میشود تا تغییرات حاصل از این رخدادها در مقدار شاخص تاثیر نداشته باشد. لازم به ذکر است افزایش سرمایه از محل اندوخته و پرداخت نقدی موجب تعدیل این شاخص نمیشود.
4- شاخص قیمت هم وزن
تفاوت شاخص قیمت هم وزن با شاخص قیمت، مشابه شاخص کل و شاخص هم وزن است؛ یعنی در فرایند محاسبه شاخص قیمت (هم وزن)، تمامی شرکتها وزنی برابر دارند. در نتیجه تاثیر روند عمومی تغییر قیمت شرکتهای بزرگ و کوچک با هم برابر است.
5- شاخص سهام آزاد شناور (TEFIX)
سهام شرکتهای بورسی توسط سهامداران حقیقی و حقوقی خریداری میشوند. معمولا سهامداران حقوقی مالکان پرنفوذی در شرکتهای بورسی به شمار میروند و در صورت خریداری سهام شرکتهای بورسی، درصد بالایی از سهام شرکت را تصاحب میکنند. با توجه به این موضوع، به میزان سهامی که معمولا در شرکتهای بورسی در اختیار سهامداران خرد قرار دارد و در بازار خرید و فروش میشود، سهام شناور آزاد (Free Float) گفته میشود. حال اگر در محاسبه شاخص کل، تنها سهام شناور آزاد شرکتها به جای کل سهام در نظر گرفته شود، معیار به دست آمده شاخص سهام آزاد شناور خواهد بود. این شاخص میزان شناوری سهام بازار سرمایه را بیان میکند.
6- شاخص بازده نقدی (TEDIX)
تغییرات شاخص بازده نقدی، میانگین بازده ناشی از پرداخت سود نقدی شرکتهای بورسی به سهامداران را نشان میدهد. بنابراین وقتی شاخص سود نقدی رو به کاهش است، شرکتها به طور میانگین سود نقدی کمتری را بین سهامدارانشان تقسیم میکنند. در واقع، شاخص بازده نقدی صرفاً بر سودهای توزیعشده متمرکز است و به تغییرات قیمت سهام توجه نمیکند. این شاخص میتواند برای سرمایهگذارانی که به دنبال کسب درآمد از سودهای نقدی هستند، معیار مهمی برای ارزیابی عملکرد شرکتها باشد.
7- شاخص صنعت و شاخص مالی
به صورت کلی، تمام شرکتهای بورسی به دو بخش صنعتی و مالی تقسیم میشوند. در بخش صنعتی، شرکتهای تولیدی و صنعتی مانند خودروسازی، سیمان، پتروشیمی و… و در بخش مالی نیز سازمانهای خدماتی همچون بانکها، شرکتهای سرمایهگذاری، بیمه و… حضور دارند. شاخص صنعت (Industrial Index) نشاندهنده میانگین تغییرات قیمت سهام شرکتهای فعال در بخش صنعت و شاخص مالی (Financial Index) نیز نشاندهنده میانگین تغییرات قیمت سهام شرکتهای فعال در بخش مالی است.
شاخص صنعت و شاخص مالی از فرمول و قواعد تعدیل شاخص کل قیمت پیروی میکنند. از طرفی همانطور که پیشتر مطرح شد، بخش صنعت و بخش مالی نیز میتوانند به صنایع تشکیلدهنده تقسیم شوند و شاخص هریک از این صنایع جداگانه محاسبه شود؛ بهعنوان نمونه، شاخص صنعت خودروسازی، متوسط تغییرات قیمت شرکتهای فعال در صنعت خودروسازی را نشان میدهد.
8- شاخص ۳۰ شرکت بزرگ
شاخص ۳۰ شرکت بزرگ، همان طور که از نام آن پیدا است، میانگین تغییرات قیمت سهام ۳۰ شرکت بزرگ بورس را نشان میدهد. معیار انتخاب این ۳۰ شرکت نیز براساس اندازه شرکت است. اندازه شرکتها هم با توجه به ارزش روز بازار سهم تعیین میشود. ارزش روز بازار سهام نیز از حاصلضرب قیمت سهم در تعداد سهام منتشرشده شرکت به دست میآید.
شاخص ۳۰ شرکت بزرگ، تغییرات قیمت سهام آنها را نشان میدهد. اگرچه این 30 شرکت بورسی درصد کمی از تعداد کل شرکتهای بورسی را تشکیل میدهند اما تغییرات قیمت آنها میتواند اثر بزرگی بر شاخص کل بورس داشته باشد. این شاخص، هر سه ماه یکبار بهروزرسانی میشود. از جمله این سهام میتوان به فولاد، فارس و فملی اشاره کرد.
9- شاخص ۵۰ شرکت برتر
معمولا هر سه ماه یکبار، ۵۰ شرکت برتر در بورس اوراق بهادار معرفی میشوند. سهام این شرکتها نسبت به سایر شرکتهای موجود در بورس اوراق بهادار، قابلیت نقدشوندگی بیشتری دارد. شاخص ۵۰ شرکت برتر، میانگین قیمت سهام این ۵۰ شرکت برتر را نشان میدهد. حجم معاملات این شرکتها در طول روز، بسیار زیاد است و سهامداران به راحتی میتوانند سهام این شرکتهای بورسی را خرید و فروش کنند.
تفسیر شاخص های بورس
با توجه به این که شاخص، سطح عمومی قیمتها یا بازدهی را نشان میدهد، میتوان به این نتیجه رسید که کاهش یا افزایش آن لزوما بیانگر صعود یا نزول قیمت تمامی شرکتها نیست؛ چون ممکن است بخشی از شرکتها با افزایش قیمت همراه باشند اما نزول قیمت تعداد بیشتری از شرکتها یا شرکتهایی با حجم بیشتر، سطح عمومی قیمتها و در نتیجه میزان شاخص را کاهش دهد.
از طرفی شاخصها، سطح قیمت را در مقایسه با تاریخ مشخصی که تاریخ مبدا نام دارد نشان میدهند. به عبارت دیگر، سطح شاخصها نسبت به تاریخ مبدا یا همان زمان آغاز محاسبه شاخص سنجیده میشود. به طور معمول، میزان شاخصها در تاریخ مبدا ۱۰۰ در نظر گرفته میشود. به عنوان مثال اگر عدد شاخص هشت سال پس از آغاز محاسبه یا همان تاریخ مبدا برابر ۱۰۰۰ شود، این امر نشان میدهد سطح عمومی قیمت سهام نسبت به تاریخ مبدا ۱۰ برابر شده است.
کاربرد شاخص های بورس
معمولا یکی از معیارهای رکود یا رونق اقتصادی در بازار سرمایه از طریق بررسی شاخصها مشخص میشود. به عبارت بهتر، فعالان بازار سرمایه از این طریق میتوانند وضعیت کلی بازار را بسنجند و حتی تغییرات احتمالی قیمتها را در آینده دنبال کنند. این موضوع اهمیت زیادی دارد که سهامداران میتوانند از طریق شاخصها به مقایسه تغییرات یک پدیده در دو زمان متفاوت احاطه پیدا کنند. به صورت کلی شاخص، ابزاری برای مقایسه تغییرات گروهی چند پدیده با یکدیگر است. در این میان با استفاده از شاخص صنعت میتوان صنایع مختلف را با یکدیگر مقایسه کرد.
شاخص های جهانی بورس
در بورس سایر کشورها نیز شاخصهایی مورد توجه فعالان بازار سرمایه قرار میگیرد که مهمترین آنها در جدول زیر آمده است:
| نام بازار | کشور | شاخص مهم |
| بورس نیویورک | امریکا | میانگین صنعتی داو جونز (Dow Jones Industrial Average) شاخص اس اند پی 500 (S&P 500 که معادل Standard & Poor Index) |
| بورس نزدک | امریکا | نزدک مرکب (NASDAQ Composite) نزدک-۱۰۰ (NASDAQ-100) |
| بورس لندن | انگلستان | اف تی اس ای 100 یا فتسی (FTSE 100 که معادل Financial Times Stock Exchange 100 Index) راسل 2000 (Russell 2000 Index) |
| بورس یورونکست (Euronext حاصل همکاری بازار بورس آمستردام، بروکسل، پاریس) | هلند | AEX Index BEL 20 Index CAC 40 Index |
| بورس توکیو | ژاپن | شاخص نیکی (Nikkei Index) |
| بورس هنگکنگ | هنگکنگ | شاخص هنگ سنگ (Hang Seng Index) |
| بورس شانگهای | چین | SSE Composite Index SSE 180 Index SSE 50 Index |
| بورس سنگاپور | سنگاپور | شاخص اس تی آی (Straits Times Index) |
| بورس اوراق بهادار ملی هند | هند | شاخص نیفتی 50 (NIFTY 50) |
سخن آخر
برای سرمایه گذاری در بورس یا هر بازاری، باید ابتدا وضعیت آن بازار را ارزیابی کنید. شاخص های بورس یکی از ابزارهایی هستند که وضعیت بازار سرمایه را نشان میدهند و تحلیل و تفسیر آنها میتواند به شما در رصد دقیقتر بازار کمک کنند. این نکته را در نظر داشته باشید که افزایش شاخص کل، به معنی افزایش قیمت سهام تمام شرکتهای بورسی نیست و بالعکس. با این حال برای سرمایهگذاری یا خرید و فروش سهام، باید علاوهبر عملکرد شاخص بورس و تفسیر صحیح آن، به مولفههای گوناگون دیگری نیز توجه کنید.
