قراردادهای آپشن (اختیار معامله) از ابزارهای نوین مالی در بورس اوراق هستند و با توجه به این که این قراردادها روی تعداد معین از سهام مشخصی تعریف میشوند در دسته بندی قراردادهای مشتقه قرار میگیرند. هر قرارداد آپشن دارای تاریخ اعمال (Expiration Date) معینی است و افرادی که قرارداد خود را تا تاریخ اعمال نگه دارند میتوانند وارد فرایند اعمال شوند. هر قرارداد آپشن تا انتهای روز معاملاتی در تاریخ اعمال، قابل معامله است و پس از آن، از تابلو معاملات حذف میشود.
در این مطلب به تشریح انواع، شرایط و نکات مهم در اعمال قرارداد آپشن سهام میپردازیم.
برای ورود به آساتریدر و شروع سرمایهگذاری در بازار آپشن سهام روی لینک زیر کلیک کنید:
نکات کلیدی:
- قرارداد آپشن، قراردادی است که در آن یک طرف، اختیار (حق) خرید یا فروش دارایی در آینده را از طرف دیگر خریداری میکند.
- اعمال قرارداد آپشن در بستر اوراق به دو صورت: تسویه نقدی و تسویه فیزیکی انجام میشود.
- در تسویه نقدی، مابهالتفاوت قیمت اعمال قرارداد آپشن و قیمت سهم در بازار بورس محاسبه و به ازای تعداد و اندازه قرارداد از موجودی آپشن فروشنده کسر و به موجودی خریدار اضافه میشود.
- در تسویه فیزیکی بنا به درخواست خریدار، سهم (از کد بورسی فروشنده اختیار خرید/خریدار اختیار فروش) و مبلغ ارزش معامله (از موجودی خریدار اختیار خرید/ فروشنده اختیار فروش) توسط بورس بین طرفین جابهجا میشود و تسویه فیزیکی انجام میگیرد.
قرارداد آپشن چیست؟
همانطور که میدانید قرارداد آپشن به طرف خریدار در معامله، حق انجام دادن یا ندادن معامله در آینده مشخص (تاریخ اعمال) را میدهد و خریدار برای گرفتن این اختیار، وجهی (پرمیوم) به فروشنده قرارداد میپردازد. با توجه به این موضوع در روز اعمال قرارداد، خریدار میتواند تصمیم بگیرد که آیا قرارداد را اعمال کند یا خیر.
اعمال به معنی انجام دادن معامله و رد و بدل کردن سهام و مبلغ ارزش معامله بین طرفین معامله است که بر پایه قرارداد آپشن در تاریخ اعمال انجام میگیرد. فروشنده اختیار موظف است به تعهد خود عمل کند اما خریدار نسبت به اعمال قرارداد مختار است.
به طور کلی، اعمال قرارداد آپشن در بستر اوراق به دو صورت امکانپذیر است که شامل موارد زیر میشود:
- تسویه نقدی
- تسویه فیزیکی
نکته: در همه قراردادها امکان اعمال نقدی وجود ندارد؛ بسته به نوع سهم برخی قراردادها ممکن است تسویه نقدی داشته باشند که در مشخصات قرارداد نیز ذکر میشود.
در بستر اوراق همه قراردادها میتوانند وارد اعمال فیزیکی شوند به شرط آن که خریدار درخواست اعمال داشته باشد.
تسویه نقدی چیست؟
در اعمال نقدی، مابهالتفاوت قیمت اعمال قرارداد آپشن و قیمت سهم در بازار بورس محاسبه و به ازای تعداد و اندازه قرارداد از موجودی آپشن فروشنده کسر و به موجودی خریدار اضافه میشود. توجه کنید فقط در صورتی که قرارداد آپشن مطابق جدول زیر از دید خریدار در سود باشد، امکان ارسال درخواست تسویه نقدی برای خریدار و فروشنده وجود دارد؛ در غیر این صورت ارسال درخواست تسویه نقدی ممکن نیست.
| نوع قرارداد آپشن | شرط در سود بودن خریدار | مقدار سود خریدار |
| Call اختیار خرید | قیمت اعمال < قیمت سهم | (قیمت سهم- قیمت اعمال) × اندازه قرارداد × تعداد قرارداد |
| Put اختیار فروش | قیمت سهم < قیمت اعمال | (قیمت اعمال-قیمت سهم) × اندازه قرارداد × تعداد قرارداد |
شرایط تسویه نقدی
در قراردادی که امکان تسویه نقدی وجود داشته باشد و خریدار در سود باشد؛ خریدار (در صورت تمایل) و فروشنده (در صورت کافی بودن وجه حساب اختیار) میتوانند درخواست تسویه نقدی ثبت کنند.
زمان ارسال درخواست تسویه نقدی فقط یک روز قبل از تاریخ اعمال است و در این زمان امکان ثبت درخواست در سامانه آنلاین سهام در بخش سامانه اختیار معامله وجود دارد.
تسویه نقدی آپشن سهام
تسویه نقدی قرارداد توسط بورس اوراق بهادار برای قراردادی که دو طرف درخواست تسویه نقدی دارند انجام میشود و مبلغ مابهالتفاوت از حساب آپشن فروشنده کسر و به حساب خریدار واریز میشود.
برای ارسال درخواست اعمال نقدی لازم است موجودی فروشنده مبلغ مابهالتفاوت قیمت اعمال و قیمت سهم را به ازای تعداد قرارداد درخواستی پوشش دهد. موجودی فروشنده شامل وجه تضمین درگیر در همان قرارداد آپشن و وجوه آزاد در بخش اختیار معامله است. در غیر این صورت امکان ارسال درخواست تسویه نقدی برای فروشنده وجود ندارد.
مثال تسویه نقدی
در روز ۱۴۰۴/۰۷/۰۱، روز قبل از تاریخ سررسید قراردادهای اختیار معامله خودرو، امکان تسویه نقدی وجود دارد. با توجه به قیمتهای اعمال موجود در تابلو معاملات به شکل زیر:
اگر قیمت پایانی سهم خودرو در بازار بورس ۶۰۰ ریال باشد، قراردادهای اختیار خرید که قیمت اعمال آنها کمتر از ۶۰۰ ریال است (قرارداد ضخود۷۱۱۹ با قیمت اعمال ۵۰۰) و قراردادهای اختیار فروش که قیمت اعمال آنها بیشتر از ۶۰۰ ریال است؛ از دید خریداران در سود هستند (قرارداد طخود۷۱۲۳ با قیمت اعمال ۹۰۰).
در صورتی که هر دو طرف این قراردادها درخواست تسویه نقدی داشته باشند، مابهالتفاوت قیمت اعمال و قیمت سهم به صورت زیر به ازای هر قرارداد از حساب فروشنده کسر و به حساب خریدار واریز و تسویه نقدی انجام میشود. (اندازه قرارداد ۱۰۰۰ است.)
ضخود۷۱۱۹ ۱۰۰۰۰۰=۱×۱۰۰۰×(۵۰۰-۶۰۰)
طخود۷۱۲۳ ۴۰۰۰۰۰ =۱×۱۰۰۰×(۵۰۰-۹۰۰)
تسویه فیزیکی چیست؟
طبق قرارداد در روز اعمال، خریدار نسبت به استفاده از حق خود برای خرید یا فروش یک سهام مشخص به تعداد مشخص با قیمت اعمال تصمیم میگیرد. اگر خریدار درخواست تسویه فیزیکی ثبت کند در صورتی که خریدار اختیار خرید مبلغ ارزش معامله/ خریدار اختیار فروش سهام مورد نظر را در کد بورسی خود داشته باشند و در مقابل فروشنده اختیار خرید سهام مورد نظر/ فروشنده اختیار فروش مبلغ ارزش معامله را در کد بورسی خود داشته باشند؛ معامله به صورت فیزیکی با رد و بدل شدن سهم و مبلغ ارزش معامله بین طرفین انجام میگیرد.
| تسویه فیزیکی قرارداد آپشن | خریدار (مختار) | فروشنده (متعهد) |
| Call اختیار خرید | مبلغ ارزش معامله | سهام |
| Put اختیار فروش | سهام | مبلغ ارزش معامله |
در صورتی که خریدار درخواست تسویه فیزیکی ثبت نکند، پرمیوم پرداختی وی سوخت میشود. حداکثر زیان خریدار و حداکثر سود فروشنده آپشن معادل مبلغ پرمیوم است.
خریدار میتواند برای هر قرارداد شامل در سود، در زیان و بی تفاوت درخواست اعمال ثبت کند.
شرایط تسویه فیزیکی
فروشنده متعهد است با توجه به نوع موقعیت خود (خرید یا فروش) سهم (در کد بورسی) یا مبلغ ارزش معامله را (در موجودی آپشن سهام خود) فراهم کند. خریدار حق دارد در صورت تمایل درخواست اعمال خود را تا روز اعمال ثبت کند و برای انجام تسویه فیزیکی تا روز اعمال، سهم یا مبلغ ارزش معامله را با توجه به موقعیت خود آماده کند.
نکته: اگر موجودی آزاد خریدار اختیار خرید برای تسویه کافی نباشد نمیتواند درخواست تسویه فیزیکی ارسال کند.
تسویه فیزیکی آپشن سهام
تنها در صورتی که خریدار درخواست تسویه فیزیکی ثبت کند، فرایند اعمال فیزیکی انجام میشود. خریدار اختیار خرید برای ارسال درخواست تسویه فیزیکی لازم است ارزش قرارداد (مبلغ ارزش معامله) را در بخش اختیار سامانه معاملات فراهم کند. همچنین خریدار اختیار فروش سهام به تعداد لازم در کد بورسی خود داشته باشد.
اگر فروشنده اختیار خرید سهام و فروشنده اختیار فروش ارزش قرارداد با قیمت اعمال را داشته باشند؛ تسویه فیزیکی با جابهجا کردن مبلغ ارزش معامله و سهام بین خریدار و فروشنده توسط بورس انجام میشود. در غیر این صورت فروشنده مشمول جریمه نکول میشود.
مثال تسویه فیزیکی
در روز ۱۴۰۴/۰۷/۰۲ تاریخ سررسید قراردادهای اختیار معامله خودرو امکان تسویه فیزیکی وجود دارد. با توجه به قیمتهای اعمال موجود در تابلو معاملات به شکل زیر:
اگر خریدار در ضخود۷۱۱۹ قصد انجام تسویه فیزیکی دارد؛ باید به ازای هر قرارداد مبلغ ارزش معامله معادل ۵۰۰۱۱۰۰۰=۵۰۰۰۰۰ وجه آزاد داشته باشد و درخواست تسویه نقدی خود را ثبت کند و فروشنده نیز در کد بورسی خود به ازای هر قرارداد ۱۰۰۰ واحد سهم خودرو داشته باشد. بورس سهم را به کد بورسی خریدار و وجه را به موجودی فروشنده منتقل میکند و تسویه فیزیکی انجام میشود.
اگر خریدار در طخود۷۱۱۷ درخواست تسویه فیزیکی ثبت کند؛ باید به ازای هر قرارداد ۱۰۰۰ واحد سهم خودرو در کد بورسی خود خریداری کند و مجموع وجه تضمین در قرارداد طخود۷۱۱۷ و وجه آزاد فروشنده نیز مبلغ ارزش معامله معادل ۳۰۰۱۱۰۰۰=۳۰۰۰۰۰ را به ازای هر قرارداد پوشش دهد. بورس وجه را به موجودی خریدار و سهم را به کد بورسی فروشنده منتقل میکند و تسویه فیزیکی انجام میشود.
کارمزد اعمال آپشن سهام چگونه محاسبه میشود؟
کارمزد اعمال آپشن سهام برای هر دو تسویه نقدی و فیزیکی، طبق فرمول زیر محاسبه میشود:
تفاوت اعمال قرارداد آپشن کالا و آپشن سهام در چیست؟
در آپشن کالا خریدار فقط در صورتی که قرارداد در سود باشد میتواند درخواست اعمال فیزیکی ثبت کند ولی در آپشن سهام خریدار میتواند برای تمام قراردادهای در سود، بی تفاوت و در زیان خود تسویه فیزیکی ثبت کند.
در آپشن کالا امکان انتخاب تسویه نقدی مانند آپشن سهام وجود ندارد. تنها در صورتی که خریدار در سود باشد و درخواست اعمال ثبت کند اما نسبت به تامین کالا یا واریز مبلغ ارزش معامله اقدام نکند، تسویه نقدی انجام میشود.
کلام آخر
قراردادهای آپشن یکی از روشهای کسب سود و مدیریت ریسک در بازار بورس است که نیازمند کسب دانش و آگاهی عمیق درباره مفاهیمی مانند قرارداد آپشن، پرمیوم، وجه تضمین و اعمال قرارداد آپشن است. در این مطلب با ذکر مثالهای عملی، به معرفی انواع اعمال قرارداد آپشن که شامل تسویه فیزیکی و تسویه نقدی است، پرداختیم. شما میتوانید با مطالعه و شرکت در دورههای مختلف، دانش و اطلاعات خود را در این زمینه افزایش دهید و با اطمینان بیشتری به کسب سود بپردازید.
منبع: www.investopedia.com/terms/e/expirationdate.asp
