قرارداد آپشن (اختیار معامله) چیست؟

قراردادهای مشتقه شامل قراردادهای آتی و قرارداد اختیار معامله (آپشن) هستند. قرارداد اختیار معامله، قراردادی است که در آن یک طرف، اختیار (حق) خرید یا فروش دارایی در آینده را از طرف دیگر خریداری می‌کند. در حالت کلی، قراردادهای مشتقه یکی از ابزارهای مالی هستند که با توجه به نوسانات قیمتی در بازار و با هدف کاهش ریسک، افزایش بازده سرمایه‌گذاری، کاهش سرمایه درگیر در معاملات و مواردی از این قبیل طراحی شده‌اند. در این قراردادها معامله‌گران به صورت مستقیم یک دارایی، سهم یا کالا را معامله نمی‌کنند، بلکه قراردادی بر پایه آن دارایی ایجاد می‌کنند که طبق این قرارداد، در تاریخ معینی در آینده، معامله روی دارایی انجام خواهد گرفت. در این قراردادها جزئیاتی مانند نوع، اندازه و قیمت دارایی و زمان انجام قرارداد و… مورد توجه قرار می‌گیرند.

به دلیل این که ورود به قراردادهای آتی به عنوان خریدار یا فروشنده برای فرد تعهد ایجاد می‌کرد؛ قراردادهای اختیار معامله در پاسخ به نیاز مختار بودن نسبت به انجام معامله در آینده به وجود آمدند. به این معنی که اگر در تاریخ مشخص شده در آینده فرد به هر دلیلی تمایلی به انجام معامله نداشت، نسبت به انجام دادن یا ندادن معامله مختار باشد. در ادامه به توضیح این قراردادها و موارد مهم مربوط به آن می‌پردازیم.

ثبت نام و دریافت کد آتی کالا

برای دریافت کد آتی (مشتقه) کالا و شروع سرمایه‌گذاری در این بازار روی دکمه زیر کلیک کنید:

نکات کلیدی:

تعریف آپشن (اختیار معامله)

قرارداد اختیار معامله قراردادی است که در آن یک طرف، اختیار (حق) خرید یا فروش دارایی در آینده را از طرف دیگر خریداری می‌کند.
آپشن به معامله‌گر امکان می‌دهد که از قیمت خرید یا فروش یک سهم در آینده اطمینان داشته باشد. در صورتی که پیش‌بینی می‌کند قیمت سهم در آینده افزایش می‌یابد می‌تواند اختیار خرید خریداری کند و در صورتی که پیش‌بینی می‌کند قیمت سهم نسبت به قیمت فعلی افزایش می‌یابد می‌تواند اختیار فروش را خریداری کند.

همچنین در صورتی که قیمت اختیار معامله مورد نظر در تاریخ تعیین شده از قیمتی که سهم در بازار نقد (بورس اوراق بهادار) معامله می‌شود بهتر بود می‌توانیم حق خود نسبت به خرید یا فروش دارایی استفاده کنیم. در غیر این صورت می‌توانیم از انجام معامله منصرف شویم.

انواع قرارداد اختیار معامله

دو نوع قرارداد اختیار معامله وجود دارد:

• اختیار خرید
• اختیار فروش

1- اختیار خرید (Call Options)

خریدار این اختیار می‌تواند یک سهم مشخص با تعداد معین و قیمت مشخص (مورد توافق طرفین معامله) در زمان معینی در آینده را از طرف مقابل خریداری کند.

خریدار این اختیار (اختیار خرید) در زمان حال بابت خرید سهم وجهی پرداخت نمی‌کند اما برای گرفتن این حق، مبلغی به طرف مقابل پرداخت می‌کند.

2- اختیار فروش (Put Options)

خریدار این اختیار می‌تواند یک سهم مشخص با تعداد معین و قیمت مشخص (مورد توافق طرفین معامله) در زمان معینی در آینده را به طرف مقابل بفروشد.

خریدار این اختیار (اختیار فروش) در زمان حال هیچ سهمی به طرف مقابل تحویل نمی‌دهد و وجهی دریافت نمی‌کند بلکه تنها بابت گرفتن این حق، مبلغی به طرف مقابل پرداخت می‌کند.

انواع موقعیت ها در قراردادهای اختیار معامله

هر معامله‌گر می‌تواند دو موقعیت را در هر یک از قراردادهای اختیار خرید یا فروش اخذ کند. به عبارت بهتر، در کل 4 موقعیت در قراردادهای اختیار معامله وجود دارند که به ترتیب زیر هستند:

خرید اختیار خرید (Long Call)

خرید اختیار خرید موقعیتی است که در آن معامله‌گر با پرداخت پرمیوم، حق خرید دارایی پایه را در تاریخ سررسید و با قیمت اعمال مشخص به دست می‌آورد، بدون این که تعهدی برای انجام معامله داشته باشد. در این موقعیت، ریسک معامله‌گر به میزان پرمیوم پرداختی محدود است و سود بالقوه با افزایش قیمت دارایی پایه می‌تواند نامحدود باشد.

فروش اختیار خرید (Short Call)

فروش اختیار خرید موقعیتی است که طی آن معامله‌گر با دریافت پرمیوم، تعهد می‌پذیرد در صورت درخواست خریدار، دارایی پایه را در تاریخ سررسید و با قیمت اعمال تعیین‌شده به او بفروشد. در این موقعیت، سود معامله‌گر محدود به پرمیوم دریافتی است اما در صورت رشد شدید قیمت دارایی پایه، زیان می‌تواند بسیار زیاد و بالقوه نامحدود باشد.

خرید اختیار فروش (Long Put)

خرید اختیار فروش موقعیتی است که در آن معامله‌گر با پرداخت پرمیوم، حق فروش دارایی پایه را در تاریخ سررسید و با قیمت اعمال مشخص به دست می‌آورد. این موقعیت به معامله‌گر امکان می‌دهد از کاهش قیمت دارایی پایه سود کسب کند، در حالی که حداکثر زیان او به میزان پرمیوم پرداختی محدود می‌شود.

فروش اختیار فروش (Short Put)

فروش اختیار فروش موقعیتی است که طی آن معامله‌گر با دریافت پرمیوم، تعهد می‌دهد در صورت تقاضای خریدار، دارایی پایه را در تاریخ سررسید و با قیمت اعمال از او خریداری کند. در این موقعیت، سود معامله‌گر برابر با پرمیوم دریافتی است و در صورت کاهش قابل‌توجه قیمت دارایی پایه، زیان تا حد افت قیمت سهم افزایش می‌یابد اما به طور نظری محدود است (تا نزدیک صفر شدن قیمت دارایی).

اصطلاحات کلیدی در قرارداد اختیار معامله

در ادامه مهم‌ترین اصطلاحاتی که برای شرکت در معاملات قراردادهای اختیار معامله به آن‌ها نیاز پیدا می‌کنید را به شما توضیح می‌دهیم:

• خریدار اختیار معامله: حق خرید یا فروش دارایی مشخص (به تعداد معین) در زمان مشخصی در آینده با قیمت از پیش توافق‌شده را به صورت توافقی از فروشنده اختیار می‌خرد. خریدار پس از معامله، موقعیت بازِ خرید خواهد داشت.
• فروشنده اختیار معامله: حق خرید یا فروشِ دارایی مشخص (به تعداد معین) در زمان مشخصی در آینده با قیمت از پیش توافق‌شده را به صورت توافقی به خریدار اختیار می‌فروشد. فروشنده پس از معامله موقعیت تعهدی بازِ فروش خواهد داشت.
• تاریخ اعمال قرارداد: تاریخ مشخصی در آینده است که توسط بورس تعیین می‌شود. در این تاریخ اگر خریدار اختیار تمایل داشته باشد، معامله انجام و وجه معامله و سهام بین طرفین مبادله می‌شود.
• پرمیوم قرارداد: به مبلغ توافقی خریدار و فروشنده که در تابلوی عرضه و تقاضای معاملات آپشن قابل مشاهده است و خریدار به فروشنده پرداخت می‌کند تا حق خرید یا فروش دارایی در آینده را بدست آورد، پرمیوم گفته می‌شود. در واقع فروشنده با دریافت این مبلغ حاضر می‌شود ریسک‌های خریدار را پوشش دهد.

• دارایی پایه: به سهامی گفته می‌شود که قرارداد بر پایه آن تنظیم می‌شود و در تاریخ اعمال در صورت درخواست خریدار، معامله روی آن صورت می‌گیرد.
• وجه تضمین: در قراردادهای اختیار معامله، فروشنده نسبت به انجام معامله تعهد دارد و برای پیشگیری از نکول (انجام ندادن تعهدات) در قرارداد، مبلغی نزد بورس به عنوان وجه تضمین قرار می‌دهد. این مبلغ توسط بورس تعیین می‌شود.

طبق تعریف، فروشنده اختیار خرید با دریافت پرمیوم از خریدار حاضر می‌شود حق اعمال قرارداد را به او بفروشد. بنابراین در صورتی که در روز اعمال قرارداد، خریدار تمایل به انجام معامله داشته باشد، می‌تواند درخواست اعمال خود را در سامانه معاملاتی ثبت کند و فروشنده متعهد است به قرارداد عمل کند.

• قیمت اعمال: قیمت انجام معامله در تاریخ مشخص شده در آینده است. برای مثال اگر امروز فردی حق خرید تعداد مشخصی از سهمی را با قیمت اعمال 500 تومان خریداری کند؛ در روز اعمال قرارداد می‌تواند آن تعداد سهم را با قیمت هر واحد 500 تومان بخرد حتی اگر آن سهم در بازار سهام با قیمت بالاتری در حال معامله باشد.

برای هر سهم حداقل سه قیمت اعمال توسط بورس در تابلو معاملات قرار می‌گیرد و با توجه به نوسانات قیمتی آن سهم می‌تواند تعداد قیمت‌های اعمال بیشتری تعریف شود. افراد با توجه به استراتژی معاملاتی خود می‌توانند در قیمت اعمال مورد نظر خود، قرارداد ایجاد کنند.

اعمال قرارداد اختیار 

همان‌طور که قبلا اشاره کردیم در زمان اخذ قرارداد اختیار، پول و سهام بین طرفین معامله رد و بدل نمی‌شود و تنها قراردادی بسته می‌شود که طبق آن، در زمان اعمال اگر خریدار درخواست اعمال را ثبت کند، فرایند اعمال انجام می‌شود.

در صورتی که خریدار اختیار خرید در زمان اعمال قرارداد درخواست اعمال داشته باشد باید وجهی را در حساب بورسی خود آماده کند که این مبلغ طبق فرمول زیر محاسبه می‌شود:

فروشنده نیز موظف است در کد بورسی خود به تعداد مشخص از سهام قید شده در قرارداد خریده باشد. سپس سهم و وجه معامله توسط بورس بین طرفین جابه‌جا می‌شود.

در صورتی که خریدار اختیار فروش در زمان اعمال قرارداد درخواست اعمال داشته باشد باید به تعداد مشخص از سهام قید شده در قرارداد را در کد بورسی خود خریداری کرده باشد. همچنین فروشنده نیز متعهد است وجهی را در حساب بورسی خود آماده کند که طبق فرمول زیر محاسبه می‌شود:

سپس سهم و وجه معامله توسط بورس بین طرفین جابه‌جا می‌شود.

اگر خریدار درخواست اعمال نداشته باشد. در روز سررسید هیچ سهم یا وجهی بین طرفین جابه‌جا نمی‌شود و پرمیوم پرداختی خریدار سوخت می‌شود.

خروج از قرارداد اختیار

هر یک از طرفین معامله (خریدار یا فروشنده) در هر زمان قبل از تاریخ اعمال می‌تواند موقعیت باز خود را ببندد؛ به این صورت که کافی است در جهت مخالف موقعیت خود روی همان قرارداد سفارش معکوس ارسال کند. در صورتی که سفارش منجر به معامله شود، قرارداد باز او بسته می‌شود.

برای مثال اگر شخصی روی قرارداد اختیار خرید شتاب (ضتاب3006) موقعیت بازِ خرید دارد لازم است همان نماد را انتخاب و قیمت و تعداد موقعیت‌های مورد نظر برای بستن را وارد کند و دکمه فروش را بزند. در صورتی که معامله انجام شود موقعیت باز شخص نیز بسته می‌شود.

توجه کنید در صورت بستن قرارداد قبل از سررسید، سود یا زیان معامله طبق فرمول زیر محاسبه می‌شود:

نمادهای قابل معامله در بازار آپشن

نمادهای قابل معامله در اختیار سهام در سایت بورس و اوراق بهادار قابل مشاهده هستند. برای نمونه به بررسی یک قرارداد اختیار خرید و یک قرارداد اختیار فروش می‌پردازیم.

اختیار خرید: 

ضتاب3008

• حرف ض: نشان‌دهنده نماد اختیار خرید سهم است.
• تاب: ۳ حرف مخفف نام سهم در بازار پایه است (شتاب).

اختیار فروش:

طخود 70771

• حرف ط: نشان‌دهنده نماد اختیار فروش سهم است.
• خود: ۳ حرف مخفف نام سهم در بازار پایه است (خودرو).

ساعات معاملاتی 

نمادهای معاملاتی بازار آپشن سهام از روزهای شنبه تا چهارشنبه مطابق ساعات فعالیت دارایی پایه فعال هستند.

کاربرد قرارداد اختیار معامله

قرارداد اختیار معامله، کاربردهای زیادی برای معامله‌گران دارد که مهم‌ترین آن‌ها به ترتیب زیر هستند:

• مدیریت ریسک: سرمایه‌گذاران با خرید اختیار فروش یا خرید می‌توانند در مقابل نوسانات قیمتی از دارایی‌هایشان، محافظت کنند. برای مثال شخصی که سهم خاصی را خریداری کرده است می‌تواند اختیار فروش آن با قیمت مشخص را بخرد تا در صورت افت قیمت سهم، زیان خود را محدود کند.
• نوسان‌گیری و کسب سود: خرید آپشن در قیمت‌های پایین‌تر که در صورت افزایش قیمت دارایی، بدون نیاز به خرید مستقیم سهم امکان کسب سود از آن وجود دارد.
• استفاده در استراتژی‌های ترکیبی: مانند استراتژی‌های پوشش ریسک، نوسان‌گیری، اسپرد و غیره.
• کاهش سرمایه‌گذاری اولیه: برای ورود به بازار، با انتخاب بازار آپشن می‌توان با هزینه کم‌تر، پتانسیل کسب سود بیشتری فراهم کرد.
• نقدینگی و انعطاف‌پذیری بیشتر در معاملات: امکان ورود و خروج سریع به بازار در شرایط مختلف.

کلام آخر

قرارداد اختیار معامله (آپشن) یک توافق مالی است که به خریدار، حق خرید یا فروش دارایی خاصی (مثل سهام) در یک قیمت معین در زمانی مشخص را می‌دهد. با رشد روزافزون بازارهای مالی و افزایش پیچیدگی و نوسان‌پذیری بازار، ابزارهای اختیار معامله به عنوان راهی قدرتمند برای حفاظت در مقابل عدم‌قطعیت و بهره‌برداری از تغییرات قیمت ظاهر شده‌اند. در عرض چند دهه، اختیار معامله با توانایی به کارگیری سود، مدیریت ریسک و انعطاف استراتژیک، از یک ابزار تخصصی برای افراد حرفه‌ای به یک ابزار معمول و رایج تبدیل شده است.