ترازنامه چیست و چه کاربردی در تحلیل بنیادی دارد؟

ترازنامه به عنوان یکی از مهم‌ترین صورت‌های مالی، نقشی اساسی در ارزیابی قدرت و آینده مالی یک واحد تجاری دارد. در واقع، ترازنامه نشان‌دهنده وضعیت مالی شرکت است. از آن جایی که در تعیین مزیت رقابتی ماندگار یک شرکت نسبت به رقبای خود، توجه به دارایی‌ها، نقدینگی، بدهکاران و بستانکاران آن اهمیت دارد؛ از ترازنامه به عنوان یکی از ابزارهای تحلیل برای تعیین جایگاه شرکت در صنعت، تعیین ارزش سهام و تصمیم به سرمایه‌گذاری استفاده می‌شود.

اگر قصد سرمایه‌گذاری در بازار بورس را دارید یا به دنبال استفاده از تحلیل بنیادی در خرید و فروش سهام هستید، آشنایی با ترازنامه و نحوه تفسیر آن ضروری به نظر می‌رسد. در این مقاله از باشگاه شما را با انواع ترازنامه، اجزا و کاربرد آن در تحلیل بنیادی آشنا خواهیم کرد.

نکات کلیدی

ترازنامه چیست؟

ترازنامه (Balance Sheet) گزارشی برای سنجش وضعیت مالی شرکت‌های سهامی در یک بازه زمانی مشخص است. به ترازنامه، بیلان، صورت وضعیت مالی یا صورت وضعیت شرکت هم گفته می‌شود. این گزارش یکی از صورت‌های مالی اساسی شرکت‌ها است که با بیان خلاصه‌ای از دارایی‌ها، بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام در یک زمان خاص، وضعیت مالی یک شرکت را نشان می‌دهد. در واقع، ترازنامه را معمولا به صورت دوره‌های ۳ ماهه، ۶ ماهه، ۹ ماهه یا یک‌ساله تهیه می‌کنند و در اختیار سرمایه‌گذاران و ذی‌نفعان قرار می‌دهند تا چشم‌اندازی از وضعیت مالی شرکت در گذشته و آینده داشته باشند. به عنوان مثال، شرکت‌های بورسی باید ترازنامه خود را به صورت دوره‌ای در سامانه جامع اطلاع‌رسانی ناشران ارائه دهند.

انواع ترازنامه

ترازنامه، گزارشی از مایملک (دارایی) و بدهی‌های شرکت است و به زبان ساده مشخص می‌کند که یک موسسه چه میزان دارایی، بدهی و سرمایه دارد. این گزارش مالی دربردارنده اطلاعاتی درباره منابع اقتصادی (دارایی‌ها) و تعهدات اقتصادی (بدهی‌ها) است و تفاوت بین دارایی‌ها و بدهی‌های شرکت (حقوق صاحبان سهام) را نشان می‌دهد. همچنین ارتباط میان این عوامل به ترتیبی گزارش می‌شود که منابع و مصارف شرکت نشان داده شود.

معمولا ترازنامه را به دو روش می‌توان تهیه کرد:

• حساب یا T
• گزارشی

۱- ترازنامه به شکل T

ترازنامه‌ای که به روش حسابی تدوین می‌شود، به شکل حرف T است که در سمت راست، دارایی‌ها و در سمت چپ آن، بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام قرار می‌گیرد. همواره و همیشه باید مجموع سمت راست و سمت چپ ترازنامه با یکدیگر برابر باشند که به آن تراز گفته می‌شود. در این روش، ترازنامه بر اساس معادله حسابداری تدوین می‌شود که به شکل زیر است:

۲- ترازنامه گزارشی

در روش گزارشی، ترازنامه به صورت یک گزارش است که اقلام آن به ترتیب زیر هم گزارش می‌شوند. در بالای ترازنامه نام کامل واحد تجاری سپس در سطر دوم نام گزارش مالی (ترازنامه) و در سطر سوم تاریخ ترازنامه درج شده است. سپس به صورت ستونی، دارایی‌ها و بدهی‌ها نوشته می‌شوند. در آخر هم به این دلیل که طلبکاران در دریافت مطالباتشان بر صاحبان سهام ارجح هستند، بدهی‌ها پیش از حقوق صاحبان سرمایه آورده شده است.

کاربرد ترازنامه

اطلاعات موجود در ترازنامه به سرمایه‌گذاران کمک می‌کند توانایی مالی یک‌ نهاد را از نظر ریسک نقدینگی، ریسک مالی و اعتباری و ریسک کسب‌وکار ارزیابی کنند. این گزارش معیاری برای سنجش نقدینگی شرکت، ارزیابی توان آن در ایفای تعهدات بلندمدت و کوتاه‌مدت و همچنین پرداخت سود به سهام‌داران است. می‌توان از ترازنامه (به دلیل ارائه اطلاعاتی درباره دارایی‌ها، بدهی‌ها، حقوق صاحبان سهام) به عنوان مبنایی برای سنجش عواملی مانند نرخ بازده، ارزیابی ساختار سرمایه، قابلیت سودآوری شرکت، ریسک‌های مربوط به واحد تجاری و جریان‌های نقدی آتی و در نهایت بررسی انعطاف‌پذیری آن استفاده کرد.

اگر در مبادلات بورسی فعالیت داشته باشید، مطمئنا می‌دانید که تحلیل بنیادی (Fundamental Analysis) یکی از مهم‌ترین روش‌های تحلیلی در بورس است که چشم‌اندازی از وضعیت مالی، سودآوری و رقبا به سرمایه‌گذاران ارائه می‌دهد. در تحلیل فاندامنتال، پنج نوع بررسی انجام می‌شود که ترازنامه زیرمجموعه تحلیل مالی آن قرار دارد. افرادی که به‌دنبال سرمایه‌گذاری بلندمدت هستند، می‌توانند از ترازنامه بهره بسیاری ببرند. با اطلاعاتی که از ترازنامه استخراج می‌شود، می‌توان نسبت‌های مالی مهمی مانند نسبت قدرت مالی و نسبت فعالیت را به دست آورد تا به دید بهتری از واحد تجاری رسید.

ترازنامه از چه اجزائی تشکیل می‌شود؟

همان طور که در معادله حسابداری گفتیم، ترازنامه از ۳ جز اصلی تشکیل می‌شود که هر یک دسته‌بندی‌های متفاوتی دارند:

در ادامه مطلب، قصد داریم به توضیح مفصل‌تر هر یک از اجزای تشکیل‌دهنده این صورت مالی بپردازیم.

دارایی‌ها

دارایی‌ها (Assets) به اموال یا منابع اقتصادی که متعلق به یک شرکت است و در نتیجه مبادلات و فرایندهای گذشته ایجاد شده است، گفته می‌شود و انتظار می‌رود در آینده منافع مالی در پی داشته باشد. معمولا دارایی‌ ویژگی‌های معینی دارد، مانند:

• منبع اقتصادی باشد؛ یعنی برای واحد تجاری منافع آتی داشته باشد.
• در تسلط مالکانه واحد تجاری باشد.
• قابل تبدیل به پول باشد (قابلیت نقدشوندگی).

در یک دسته‌بندی کلی، دارایی‌های ترازنامه به دو بخش دارایی‌های جاری (کوتاه‌مدت) و دارایی‌های غیرجاری (ثابت یا بلندمدت) تقسیم می‌شوند.

۱- دارایی جاری

دارایی‌های جاری (Current Assets) که به آن دارایی‌های در گردش یا دارایی شناور نیز گفته می‌شود، نقدشوندگی بالایی دارند؛ به این صورت که در کوتاه‌مدت (معمولا دوره یک‌ساله مالی) به طور مستقیم یا طی فرایندی به وجه نقد تبدیل می‌شوند. این دسته از دارایی‌ها اطلاعاتی را درباره فعالیت‌های عملیاتی شرکت‌ها ارائه می‌کنند و عبارتند از:

1. وجوه نقد: پول رایج، اسکناس، سکه، سپرده‌های بانکی و دارایی‌هایی که قابلیت تبدیل سریع به وجه نقد را دارند، در زمره دارایی‌های جاری قرار می‌گیرند. بالا بودن وجوه نقد و شبه‌نقد در ترازنامه یک شرکت نشان از مزیت رقابتی آن دارد که سبب ایجاد این وجه نقد شده است. واگذاری یکی از زیرشاخه‌های فعالیت شرکت یا فروش مقادیر زیادی اوراق قرضه یا مشارکت نیز باعث افزایش دارایی جاری به صورت وجه نقد می‌شود.
2. حساب‌های دریافتنی: این دارایی‌ها نشان‌دهنده مقادیری هستند که شرکت بابت فروش کالا یا خدمات خود به صورت اعتباری از مشتریانش طلب دارد. اگر مبالغ مشکوک‌الوصول را از کل حساب‌های دریافتنی کسر کنیم، حساب‌های دریافتنی به صورت خالص گزارش می‌شود.
3. اسناد دریافتنی: هرگاه فردی به صورت کتبی پرداختی به شرکت را تعهد کند، این نوع دارایی تحت عنوان اسناد دریافتنی ثبت می‌شود.
4. موجودی کالا: به ارزش ریالی مواد خام، مواد در جریان ساخت و کالای ساخته‌شده که هنوز به فروش نرسیده است، موجودی کالا گفته می‌شود.
5. اوراق بهادار قابل فروش: این اوراق بهادار در زمان نیاز، به سهولت معامله و به وجه نقد تبدیل می‌شود.
6. پیش‌پرداخت‌ها: مبالغی است که شرکت آن را پرداخت کرده اما هنوز بابت آن‌، کالا، خدمت یا مواد اولیه دریافت نکرده است.
7. دارایی‌های معوق مالیاتی: اگر مالیاتی که شرکت پرداخت کرده‌ است، از میزان مالیات بر درآمد گزارش‌شده در صورت سود و زیان بیشتر باشد، مالیات اضافی پرداخت‌شده تحت عنوان معوق مالیاتی خطاب می‌شود و در حساب دارایی‌های شرکت قرار می‌گیرد.
8. سایر دارایی‌های جاری: به بخشی از دارایی‌های شرکت که دارای ماهیت جاری هستند اما به شکل جداگانه‌ای گزارش نمی‌شوند و باید در کنار دیگر موارد بیان شوند، سایر دارایی‌های جاری گفته می‌شود.

این گونه دارایی‌ها در ابتدای چرخه عملیات، به شکل نقد هستند که به خرید کالا اختصاص می‌یابند و به موجودی کالا تبدیل‌ می‌شوند. موجودی کالا به مشتریان فروخته می‌شوند و حساب‌های دریافتنی را شکل می‌دهند. در نهایت، حساب‌های دریافتنی که از خریداران وصول‌ خواهد شد، به پول نقد تبدیل می‌شود. در چرخه عملیات، این فرایند به دفعات تکرار می‌شود و به این ترتیب، برای شرکت سود ایجاد می‌کند. چرخه عملیات از نسبت‌های کارایی شرکت‌ها به دست می‌آید که از سرمایه‌گذاری و خرید مواد خام برای تولید کالا و خدمات شروع می‌شود و با جمع‌آوری وجه نقد از طریق فروش کالا یا خدمات پایان می‌یابد.

۲- دارایی غیرجاری

دارایی‌های غیرجاری (Fixed Assets) که با نام دارایی‌های ثابت شناخته می‌شوند، در مدت زمان کمتر از یک سال یا یک چرخه عملیاتی به وجه نقد تبدیل نمی‌شوند اما نشان‌دهنده اطلاعاتی درباره فعالیت‌های مرتبط با سرمایه‌گذاری‌های شرکت هستند که پایه و اساس فعالیت‌های آن محسوب می‌شوند.

دارایی‌های ثابت برخلاف دارایی‌های جاری، فاقد قدرت نقد شوندگی بالا هستند و شرکت در کوتاه‌مدت تصمیم به‌ نقد کردن این دارایی‌ها ندارد. این گروه از دارایی‌ها مولد هستند؛ یعنی یا به طور مستقیم در فرایند تولید مشارکت دارند یا برای تولید، تسهیلات مهم و اساسی ایجاد می‌کنند. از این گروه دارایی‌ها می‌توان به ماشین‌آلات تولیدی اشاره کرد. همه انواع این دارایی‌ها به‌ غیر از زمین، دارای استهلاک هستند. انواع دارایی‌های غیرجاری عبارتند از:

1. دارایی‌های ثابت نامشهود: به بخشی از دارایی‌ها گفته می‌شود که قابل‌ دیدن نیست اما منعکس‌کننده سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت در شرکت است و برای واحد تجاری سودآور خواهد بود. اعتبار، سرقفلی، ثبت اختراع، علائم تجاری و… در این گروه از دارایی‌ها قرار می‌گیرند. دارایی‌های نامشهود فاقد ماهیت عینی هستند و به منظور استفاده در تولید یا عرضه کالا و خدمات برای مدتی بیشتر از یک دوره مالی در نظر گرفته می‌شوند. دارایی‌های ثابت نامشهود به ۲ گروه قابل شناسایی و غیرقابل شناسایی تفکیک می‌شوند:

• دارایی نامشهود قابل شناسایی: به گروهی از دارایی‌ها گفته می‌شود که به طور مستقل از واحد تجاری قابل معامله هستند؛ مانند حق امتیاز، حق تالیف و…
• دارایی نامشهود غیرقابل شناسایی: این دسته از دارایی‌های نامشهود، به طور مستقل از واحد تجاری، قابل فروش نیستند. همچنین ارزش آن‌ها به سایر دارایی‌های واحد تجاری وابسته است و ماهیت مجزا از واحد تجاری ندارند؛ مانند سرقفلی.

2. دارایی‌های مشهود: به دارایی‌های فیزیکی که قابل مشاهده، قابل اندازه‌گیری و عینی هستند، دارایی مشهود گفته می‌شود؛ مانند: ماشین‌آلات، سرمایه‌گذاری در املاک و مستغلات و…

این دسته از دارایی‌ها بر اساس قیمت تمام‌شده خود در ترازنامه درج می‌شوند اما به دلیل آن که در طول زمان دچار فرسایش و استهلاک می‌شوند (غیر از زمین)، در هر زمان با کسر هزینه استهلاک به دوره مالی بعد انتقال می‌یابند. هزینه استهلاک عبارت است از فرسودگی تدریجی که هرسال مبلغی از ارزش دارایی را کاهش می‌دهد و تحت عنوان هزینه استهلاک از سود عملیاتی شرکت کسر می‌شود.

۳- دارایی‌های مالی

گروهی از دارایی‌های مالی هستند که در سرفصل دارایی جاری قرار نمی‌گیرند چرا که برای تبدیل آن‌ها به وجه نقد، به زمانی بیش از یک سال مالی نیاز است. این دارایی‌ها را نمی‌توان تحت عنوان دارایی ثابت هم قرار داد چون از نظر ماهیت و ویژگی‌ با آن‌ها متفاوت هستند. برای درک بهتر به نمونه‌های زیر توجه کنید:

1. سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت: به معنی سرمایه‌گذاری با مدت زمانی بیشتر از یک سال است. سرمایه‌گذاری‌های بلندمدتی نظیر خرید سهام، اوراق قرضه، اوراق مشارکت، املاک، مستغلات و… در این گروه قرار دارند. ارزش این گروه از دارایی‌ها در ترازنامه به قیمت روز یا ارزش دفتری هر یک که پایین‌تر باشد، درج می‌شود.
2. سایر دارایی‌های بلندمدت: دارایی‌هایی هستند که عمرشان بیشتر از یک سال است اما در گروه دارایی‌های ثابت مثل زمین، ساختمان و… قرار ندارند. ماهیت این گروه مانند سرمایه‌گذاری بلندمدت هم نیست و تحت سرفصل جداگانه‌ای در ترازنامه درج می‌شوند؛ برای نمونه می‌توان به بازگشت مالیات اشاره کرد که در صورت‌های مالی سال آینده انعکاس داده می‌شود.

بدهی‌ها

دیونی که شرکت ملزم به پرداخت آن‌ها باشد، بدهی (Liability) نامیده می‌شوند. این بخش از ترازنامه، شامل تعهداتی است که در گذشته ایجاد شده است و انتظار می‌رود که در آینده باعث خروج وجه نقد یا کاهش منابع اقتصادی شرکت شود. وام‌های دریافتنی و مبالغ استقراضی شرکت، جزو بدهی‌ها محسوب می‌شوند. بدهی را هم مانند دارایی، از نظر مدت‌زمان سررسید، به دو دسته بدهی‌های جاری و بدهی‌های غیرجاری تقسیم می‌کنند.

۱- بدهی جاری

بدهی‌های جاری (Current Liabilities) به تعهداتی گفته می‌شوند که طی یک سال مالی یا یک چرخه کامل عملیاتی باید پرداخت شوند. انتظار می‌رود برای تسویه آن‌ها از دارایی‌های جاری موجود یا ایجاد بدهی جاری دیگر استفاده شود. پس می‌توان گفت بدهی‌هایی که اساسا برای اهداف معاملاتی و خرید و فروش کوتاه‌مدت ایجاد می‌شوند و هیچ‌گونه قید و شرطی برای عقب انداختن موعد سررسید آن‌ها به بیش از یک سال وجود نداشته باشد، بدهی‌های جاری گفته می‌شود.

بدهی‌های جاری انواع مختلفی دارند که در اینجا به توضیح مختصری از هر یک می‌پردازیم:

1. حساب‌های پرداختنی: این بدهی، مبلغ پولی است که شرکت بابت دریافت کالا و خدمات از دیگران باید بپردازد اما هنوز پرداخت نکرده است.
2. اسناد پرداختنی: هرگاه شرکت در قبال بدهی خود به اعتباردهندگان یا تامین‌کنندگان کالا و خدمات، تعهدات کتبی در قالب چک یا سفته و… بدهد، عنوان این حساب در ترازنامه اسناد پرداختنی خواهد بود.
3. بدهی‎‌های معوق: به بدهی‌هایی که به صورت قطعی بر عهده شرکت است اما پرداخت آن به تعویق افتاده است، بدهی معوق گفته می‌شود.
4. پیش‌دریافت‌ها: به مبلغی که بابت کالا و خدمات از مشتریان دریافت می‌شود اما هنوز کالا یا خدمتی به ایشان ارائه نشده است، پیش‌دریافت گفته می‌شود.
5. بخش جاری بدهی بلندمدت: بخشی از بدهی‌های بلندمدت شرکت که سررسید آن‌ها کمتر از یک سال مالی باشد در گروه بدهی جاری قرار می‌گیرد.
6. مالیات‌های پرداختنی شرکت: آیتم‌های مالیاتی که بر عهده شرکت هستند و باید در طول یک سال مالی حتما پرداخت شوند، در گروه بدهی‌های جاری شرکت قرار می‌گیرند. مانند: مالیات بر درآمد، مالیات اجاره، مالیات حقوق و…
7. بدهی کوتاه‌مدت: به مبالغی که شرکت در قالب وام‌های کوتاه‌مدت و مبالغ استقراضی دریافت می‌کند و سررسید آن‌ها حداکثر یک سال آینده است، بدهی کوتاه‌مدت گفته می‌شود.

۲- بدهی‌های غیر جاری

بدهی‌های غیرجاری یا بدهی‌های بلندمدت (Long-term Liabilities)، اطلاعاتی درباره فعالیت‌هایی با هدف تامین مالی شرکت در سررسید بیشتر از یک سال ارائه می‌دهند. هرچقدر بدهی‌های بلندمدت شرکت در ترازنامه کمتر باشد، برای شرکت مزیت محسوب می‌شود؛ چرا که نشان‌دهنده این است که شرکت سودآور است و برای توسعه فعالیت‌های خود، بیشتر از منابع مالی درون سازمان استفاده می‌کند و به اخذ وام‌های کلان نیاز ندارد.

این گروه از بدهی‌ها از محل دارایی جاری یا ایجاد بدهی کوتاه‌مدت در طول سال مالی قابل پرداخت نیست و اغلب مانند اوراق قرضه و وام پرداختی، مبتنی بر قرض هستند. بدهی‌های غیرجاری فاقد ویژگی استقراض هستند اما پرداخت آن‎‌ها به صورت قطعی بر عهده شرکت است؛ حتی با این وجود که سررسید آن‌ها بیشتر از یک سال است (مانند ذخیره پایان خدمت کارکنان). درآمدهایی مانند درآمد ناشی از کمک‌های مالی بلاعوض که ماهیت تعهدی ندارند اما طبق اصول حسابداری به عنوان بدهی شناسایی می‌شوند و از هر دوره به دوره دیگر انتقال می‌یابند، در گروه بدهی‌های غیرجاری قرار می‌گیرند.

۳- حقوق صاحبان سهام

معمولا دارایی‌های شرکت یا از طریق آورده سهام‌داران تامین می‌شوند یا از طریق ایجاد بدهی. آن چه صاحبان سهام به صورت نقدی یا غیرنقدی وارد شرکت می‌کنند و در چرخه عملیات به گردش در می‌آید، سرمایه یا حقوق صاحبان سهام (Owner’s Equity) گفته می‌شود. این حساب شامل سرمایه (سهام عادی و ممتاز)، اندوخته، سود یا زیان انباشته، سهام خزانه، صرف سهام و سایر اقلام سود جامع است. حقوق صاحبان سرمایه به عنوان بخشی از ترازنامه به این دلیل اهمیت دارد که توان محاسبه نرخ بازگشت سرمایه را به تحلیلگر می‌دهد. این حساب حاصل تفاوت بین دارایی‌ها و بدهی‌های شرکت است. به حقوق صاحبان سهام، حقوق مالکانه یا ارزش ویژه (Net Worth) هم گفته می‌شود و مفهوم آن این است که اگر تمام دارایی‌های شرکت به فروش برسد و بدهی‌های آن پرداخت شود، پول باقی‌مانده متعلق به سهامداران یا صاحبان شرکت است.

در نهایت می‌توان گفت حقوق صاحبان سهام یک شرکت، قسمتی از دارایی‌های شرکت است که بستانکاران مالک آن نیستند. در این قسمت، تعداد و ارزش سهام بیان می‌شود. در ادامه به توضیح بعضی از مهم‌ترین اجزای تشکیل‌دهنده حقوق صاحبان سهام می‌پردازیم:

1. سرمایه پرداخت‌شده: به سرمایه قانونی یا اظهارشده شرکت که برابر است با ارزش اسمی سهام عادی و ممتاز منتشر شده یا در حال انتشار، سرمایه پرداخت‌شده می‌گویند.
2. سود انباشته: به بخشی از سود خالص شرکت که از زمان آغاز فعالیت شرکت تا تاریخ ترازنامه، میان سهام‌داران توزیع نشده است سود انباشته می‌گویند.
3. سهام خزانه: زمانی که شرکت، اوراق سهام خود را به مردم می‌فروشد و سپس آن را بازخرید می‌کند، می‌تواند با این اسناد، سهام را باطل کند یا برای فروش و عرضه در آینده نگه دارد. در صورتی که اوراق را برای فروش در آینده نگهداری کند، در ترازنامه در بخش حقوق صاحبان سهام و تحت عنوان سهام خزانه ثبت می‌شود. سهام خزانه موجب کاهش حقوق صاحبان سهام می‌شود.
4. صرف سهام: به مبلغ مازادی که شرکت‌ها در هنگام انتشار سهام و بیشتر از مبلغ اسمی دریافت می‌کنند، صرف سهام گفته می‌شود. همچنین هرگاه سهام در زمان انتشار به مبلغی کمتر از ارزش اسمی خود واگذار شود، به مابه‌التفاوت مبلغ دریافتی و ارزش اسمی، کسر سهام گفته می‌شود. صرف و کسر سهام در بخش حقوق صاحبان سهام ثبت می‌شود و با توجه به این که کسر است یا صرف، سبب کاهش یا افزایش این قسمت از ترازنامه می‌شود.
5. سود تقسیم‌نشده: بخشی از سود خالص شرکت که میان سهام‌داران تقسیم نشده و همچنین برای بازخرید سهام هم مصرف نشده است، در حساب ذخیره ثبت نمی‌شود. این بخش برای رشد و توسعه شرکت صرف خواهد شد و در بخش جداگانه‌ای در حقوق صاحبان سهام ثبت می‌شود.
6. اندوخته: بخشی از سود انباشته که با هدفی خاص یا طبق الزامات قانونی ذخیره می‌شود، تحت عنوان حساب اندوخته در قسمت حقوق صاحبان سهام ترازنامه ثبت خواهد شد.

مراحل تهیه ترازنامه

همان طور که در بخش نمونه ترازنامه مشاهده کردید، این صورت مالی شامل عناوینی است که باید به درستی رعایت شوند. پس بهتر است برای تهیه ترازنامه به نکات زیر دقت کنید:

• اطلاعات اولیه: در ابتدایی‌ترین بخش ترازنامه و در ۳ سطر باید ابتدا عنوان شرکت، سپس نام گزارش مالی در حال تهیه (ترازنامه) و بعد از آن، تاریخ تهیه گزارش بیان شود.
• تعیین واحد اندازه‌گیری: واحد اندازه‌گیری استفاده‌شده در جریان ترازنامه برای ثبت رویدادها، باید بیان و نمایش داده شود. در حال حاضر واحد ترازنامه در ایران، ریال است.
• بخش حساب‌ها: در این بخش از ترازنامه، مانده هر یک از حساب‌های مربوط به گروه دارایی، بدهی و حقوق صاحبان سهام نمایش داده می‌شود. این بخش از گزارش با توجه به این که ترازنامه به چه روشی تهیه‌ شده است، (گزارشی یا حسابی) به صورت خاصی تدوین و ارائه می‌شود.
• جمع حساب‌ها: پس از ثبت اطلاعات ترازنامه باید جمع نهایی هر ستون نوشته شود. اگر ترازنامه به صورت حسابی باشد، جمع دو طرف ترازنامه باید باهم مساوی باشد. اگر ترازنامه به صورت گزارشی باشد، باید مجموع بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام با جمع کل دارایی‌ها برابر باشد.

نحوه تحلیل شرکت با هر یک از اقلام ترازنامه

تحلیل صورت‌های مالی، تخصصی است که در دوره‌های تحلیل بنیادی آموزش داده می‌شود. در حالت کلی، برای تحلیل ترازنامه باید به نکات زیر توجه کنید:

۱- دارایی و بدهی‌های جاری و غیرجاری

به تغییرات دارایی‌های فعلی ترازنامه نسبت به دوره مالی قبل و یک سال گذشته دقت کنید. در صورت رشد نکردن میزان دارایی‌های شرکت نسبت به دوره قبل، باید به دنبال علت این امر بود. ممکن است شرکت بخشی از دارایی‌های خود را فروخته باشد یا بخشی از حساب‌های دریافتنی به مطالبات سوخت‌شده منتقل شده باشد.

در مبحث بدهی‌ها نیز افزایش نیافتن بدهی‌های شرکت نسبت به سال قبل و دوره مالی گذشته، حائز اهمیت است. آن چه در تحلیل بدهی‌ ترازنامه اهمیت دارد، بررسی نسبت بدهی‌های بلندمدت به دارایی و نرخ بدهی با توجه به نرخ بازدهی است.

۲- اهمیت سرمایه در گردش

سرمایه در گردش یا دارایی جاری خالص، نشان از کارآمدی شرکت دارد و توان واحد تجاری برای پرداخت بدهی‌های جاری و کوتاه‌مدت را نشان می‌دهد. سرمایه در گردش را می‌توان از معادله زیر به دست آورد که در آن، بدهی و دارایی جاری هر دو دارای ماهیتی کوتاه‌مدت هستند:

سرمایه در گردش= بدهی جاری – دارایی جاری

۳- موجودی کالا

موجودی کالای شرکت را در دوره مالی فعلی با دوره مالی قبل و یک سال گذشته مقایسه کنید و فروش شرکت را در نظر بگیرید. اگر فروش شرکت نسبت به سال قبل تغییری نداشته اما موجودی کالا افزایش‌ یافته، احتمالا شرکت در فرایند فروش خود دچار مشکل شده است.

۴- سود انباشته

یکی از مهم‌ترین معیارها در تحلیل بنیادی، سود انباشته شرکت است که بخشی از سود خالص شرکت به شمار می‌رود و به‌جای توزیع میان سهام‌داران، برای سرمایه‌گذاری یا خرید تجهیزات و طرح توسعه کسب‌وکار هزینه می‌شود.

۵- حقوق صاحبان سهام

در بررسی اجزای حقوق صاحبان سهام و مقایسه آن با سال مالی قبل، این بخش از ترازنامه باید نسبت به سال قبل خود، رشد کرده باشد. ایجاد رشد و افزایش در بخش‌های مختلف حقوق صاحبان سهام در تاریخ ترازنامه نسبت به سال مالی قبل، اهمیت زیادی دارد چرا که نرخ بازگشت سرمایه در شرکت را بیان می‌کند.

برای ارزیابی قدرت مالی شرکت از طریق ترازنامه، دو معیار یا شاخص اندازه‌گیری وجود دارد:

• توان یا قدرت مالی شرکت: با ایجاد ارتباط بین دارایی‌ها و بدهی‌های شرکت و استفاده از نسبت‌هایی مانند نسبت بدهی، می‌توان قدرت مالی شرکت را سنجید. توجه به اطلاعات مربوط به منابع اقتصادی تحت کنترل شرکت و نحوه به کارگیری این منابع در گذشته می‌تواند در پیش‌بینی توانایی واحد تجاری برای ایجاد وجه نقد از این منابع، در آینده شرکت مفید باشد.
• انعطاف‌پذیری مالی شرکت: به توانایی شرکت در واکنش به رویدادها و فرصت‌های غیرمنتظره که منجر به تغییر جریان‌های نقدی می‌شود، انعطاف‌پذیری مالی می‌گویند. این امر شرکت را قادر می‌سازد از فرصت‌های سرمایه‌گذاری به‌خوبی بهره بگیرد و در دورانی که جریان‌های نقدی حاصل از عملیات (مثلا به دلیل کاهش غیرمنتظره تقاضا برای محصولات تولیدی شرکت) در سطح پایین قرار دارد، به حیات خود ادامه دهد.

بزرگ‌ترین مشکل ترازنامه چیست؟

بزرگ‌ترین مشکل ترازنامه این است که وضعیت مالی شرکت را در یک زمان خاص نشان می دهد و نمی تواند تغییرات مالی را در طول زمان به نمایش بگذارد. این ویژگی باعث می شود که ترازنامه محدودیت های زیر را داشته باشد:

•     ترازنامه تصویری از دارایی ها، بدهی ها و حقوق صاحبان سهام در یک برهه خاص از زمان ارائه می دهد و اطلاعاتی درباره جریان های نقدی یا سودآوری آینده فراهم نمی کند.
•     بسیاری از اقلام ترازنامه بر اساس قیمت تاریخی ثبت می شوند و نه ارزش فعلی بازار. این موضوع می تواند به کاهش دقت ارزش دارایی ها یا بدهی ها منجر شود.
•     ترازنامه نمی تواند تغییرات روزانه در وضعیت مالی شرکت را (مانند اثرات ناگهانی تغییرات بازار یا نوسانات ارز) بازتاب دهد.
•     ترازنامه در مورد عوامل غیرمالی (مانند ارزش برند، وفاداری مشتری، یا قابلیت های کارکنان) اطلاعاتی ارائه نمی دهد، در حالی که این عوامل می توانند برای ارزیابی دقیق تر وضعیت مالی مهم باشند.
•     بعضی بدهی ها یا تعهدات احتمالی ممکن است در ترازنامه گزارش نشوند که این موضوع می تواند ریسک های واقعی شرکت را پنهان کند.

این محدودیت ها باعث می شود ترازنامه به تنهایی برای تبیین وضعیت مالی یک شرکت کافی نباشد و تحلیل های تکمیلی به همراه سایر صورت های مالی ضروری به نظر برسد.

هدف و اهمیت ترازنامه

هدف اصلی از ارائه ترازنامه، مشخص کردن میزان دارایی‌ها (مانند زمین، ساختمان، ماشین، وجه نقد و…)، میزان بدهی‌های (مانند حساب‌های پرداختنی) شرکت و نحوه ترکیب آن‌ها است. این گزارش با ارائه اطلاعات مهمی درباره وضعیت مالی شرکت در رابطه با ساختار مالی، میزان نقدینگی و انعطاف‌پذیری، توان بازپرداخت بدهی‌ها و منابع اقتصادی تحت کنترل به مخاطب کمک می‌کند تا سلامت مالی موسسه را ارزیابی کند. زمانی که این گزارش، برای بیش از یک دوره مالی تهیه و تجزیه و تحلیل شود، می‌تواند روند مالی شرکت را نشان دهد. این کار در تعیین وضعیت ریسک نقدینگی، ریسک مالی، ریسک اعتباری و ریسک کسب‌وکار موثر است.

نکات مهم در ترازنامه

علاوه بر تمامی مواردی که اعلام کردیم، نکاتی در ترازنامه وجود دارد که باید هنگام بررسی و تحلیل به آن‌ها توجه کرد:

• در ترازنامه، دارایی‌ها به بهای تمام‌شده تاریخی ثبت و سپس مستهلک می‌شوند.
• در ترازنامه، دارایی‌ها و بدهی‌ها قابل تهاتر نیستند.
• در ترازنامه معمولا دارایی‌ها به ترتیب تبدیل به وجه نقد، گزارش می‌شوند. اولویت این گزارش ابتدا با دارایی‌های جاری و سپس بلندمدت است. همچنین بدهی‌ها براساس زمان سررسید و با اولویت بدهی‌های جاری و سپس بلندمدت در ترازنامه قید می‌شوند و حقوق صاحبان سهام به ترتیب کاهش بقا در ترازنامه انعکاس می‌یابد.

تفاوت ترازنامه و تراز آزمایشی

مفهوم تراز آزمایشی گاهی با ترازنامه اشتباه گرفته می‌شود. در تعریف تراز آزمایشی می‌توان گفت:

«تراز آزمایشی یک گزارش داخلی حسابداری است که فهرستی از نام و مانده حساب‌های دفتر کل را ارائه می‌دهد، معمولا به صورت ماهانه تهیه می‌شود و توازن مانده حساب‌های دفتر کل را می‌سنجد.»

با توجه به این تعریف، موارد زیر را می‌توان به عنوان تفاوت‌های ترازنامه و تراز آزمایشی مطرح کرد:

• ترازنامه یکی از انواع صورت‌های مالی است که در اختیار عموم هم قرار می‌گیرد اما تراز آزمایشی جزو صورت‌های مالی نیست و یک گزارش داخلی محسوب می‌شود.
• ترازنامه در پایان دوره‌های مالی و تراز آزمایشی معمولا به صورت ماهانه تهیه می‌شود.
• تراز آزمایشی موجودی حساب‌های شخصی، واقعی و اسمی را شامل می‌شود اما ترازنامه فقط حساب‌های شخصی و واقعی را نشان می‌دهد.

تفاوت ترازنامه با صورت سود و زیاد و جریان وجوه نقد

ترازنامه، صورت سود و زیان و صورت جریان وجوه نقد سه صورت مالی اساسی هستند که هر یک جنبه خاصی از وضعیت مالی یک شرکت را نشان می دهند.

•     ترازنانه نشان می دهد که شرکت چه دارایی ها و چه بدهی هایی دارد.
•     صورت سود و زیان مشخص می کند آیا شرکت سودآور است یا خیر.
•     صورت جریان وجوه نقد نشان می دهد شرکت چقدر نقدینگی برای پرداخت تعهدات خود دارد.

این سه صورت مالی مکمل یکدیگر هستند و در کنار هم، تصویری جامع از وضعیت مالی شرکت به نمایش می گذارند.

در جدول زیر تفاوت های کلیدی این سه صورت مالی را مشاهده می کنید:

نحوه تفسیر ترازنامه چگونه است؟

تا اینجا به بررسی جزئیات ترازنامه پرداختیم و تمامی اطلاعات موجود در آن را تفسیر کردیم.

به صورت خلاصه می توان گفت تفسیر ترازنامه، اطلاعاتی کلیدی درباره وضعیت مالی و توانایی مدیریت منابع و بدهی ها در یک شرکت ارائه می دهد. این اطلاعات شامل موارد زیر است:

1. ساختار دارایی ها: بررسی دارایی های جاری (مانند وجه نقد، حساب های دریافتنی و موجودی کالا) نشان می دهد که شرکت چقدر منابع کوتاه مدت برای تامین هزینه های روزانه خود دارد. همچنین، ارزیابی دارایی های غیرجاری (مانند املاک، تجهیزات و سرمایه گذاری ها) میزان سرمایه گذاری های بلندمدت شرکت را مشخص می کند.
2. وضعیت بدهی ها: تفکیک بدهی های جاری و غیرجاری کمک می کند تعهدات کوتاه مدت و بلندمدت شرکت شناسایی شود. از این طریق می توان فهمید که آیا شرکت توان پرداخت بدهی های کوتاه مدت خود را دارد یا نه و چگونه بدهی های بلندمدت خود را مدیریت می کند.
3. حقوق صاحبان سهام: این بخش ثروت خالص شرکت را نشان می دهد که در صورت تسویه همه بدهی ها، متعلق به سهامداران خواهد بود. افزایش یا کاهش این بخش نشان دهنده سوددهی، زیان یا تغییرات سرمایه گذاری های سهامداران است.
4. نسبت های مالی: از طریق ترازنامه می توان نسبت هایی مانند نسبت جاری (توانایی پرداخت بدهی های کوتاه مدت)، نسبت بدهی به دارایی ها (سطح ریسک مالی شرکت)، و بازده دارایی ها (ROA) را محاسبه کرد و دیدگاهی کلی از کارایی و پایداری مالی شرکت به دست آورد.

بررسی یک نمونه ترازنامه

در تصویر زیر، نمونه ترازنامه از یک شرکت فرضی را مشاهده می‌کنید. توجه داشته باشید که تفکیک بخش‌های مختلف برای درک بهتر ترازنامه انجام شده است. 

در این ترازنامه، دارایی‌ها در سمت راست و بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام در سمت چپ نمایش داده شده‌اند. دارایی‌ها نشان‌دهنده منابع اقتصادی شرکت هستند که شامل دارایی‌های جاری و غیرجاری می‌شوند. در مقابل، بدهی‌ها تعهدات شرکت در برابر اشخاص و نهادهای دیگر را نشان می‌دهند و حقوق صاحبان سهام بیانگر سهم مالکان از خالص دارایی‌های شرکت است. بر اساس معادله بنیادی حسابداری، مجموع دارایی‌ها همواره با مجموع بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام برابر است.

بررسی این ترازنامه نشان می‌دهد بخش عمده دارایی‌های شرکت، در دارایی‌های غیرجاری متمرکز است که می‌تواند بیانگر ماهیت سرمایه‌بر فعالیت شرکت باشد. در سمت منابع تامین مالی نیز حقوق صاحبان سهام سهم قابل‌توجهی از ساختار سرمایه را تشکیل می‌دهد که معمولا نشانه وابستگی کمتر شرکت به بدهی‌ها است.

با بررسی و مقایسه این ارقام در چند دوره متوالی، می‌توانید تصویری از رشد، ریسک مالی و ثبات شرکت به دست آورید.

سخن آخر 

ترازنامه، بیلان یا Balance Sheet، یک صورت مالی مهم است که صورت دارایی‌ها، بدهی‌ها و سرمایه‌های منقول و غیرمنقول یک شرکت را در بازه زمانی مشخص، دربرمی‌گیرد و وضعیت مالی شرکت را به سرمایه‌گذاران نشان می‌دهد. بررسی ترازنامه و دیگر صورت‌های مالی، یکی از روش‌هایی است که تحلیلگران بنیادی برای ارزش‌گذاری سهام شرکت‌ها از آن استفاده می‌کنند.