گره معاملاتی چیست؟ راهنمای رفع گره معاملاتی در بورس
بازار بورس یکی از پویاترین بازارهای مالی است که معاملات در آن بر اساس عرضه و تقاضا انجام میشود. با این حال، محدودیتهایی مانند دامنه نوسان و حجم مبنا میتوانند گاهی روند طبیعی معاملات را مختل کنند. یکی از پیامدهای این محدودیتها، ایجاد صفهای سنگین خرید یا فروش است که ممکن است برای چند روز متوالی ادامه داشته باشد. در چنین شرایطی، گره معاملاتی رخ میدهد؛ وضعیتی که سازمان بورس برای رفع آن قوانین و سازوکار مشخصی در نظر گرفته است. در ادامه به بررسی مفهوم گره معاملاتی، دلایل ایجاد و نحوه رفع آن میپردازیم.
مفهوم گره معاملاتی در بورس چیست؟
در تعریف گره معاملاتی میتوانیم بگوییم:
گره معاملاتی زمانی رخ میدهد که یک نماد به دلیل محدودیتهای بازار، برای چند روز متوالی در صف خرید یا فروش قفل شود و معاملهای در آن انجام نشود.
در بازار بورس، به دلیل محدود بودن میزان افزایش یا کاهش قیمت هر سهم در روز (دامنه نوسان مجاز)، ممکن است بعضی نمادهایی که حجم معاملات کمی دارند، دچار صفهای خرید یا فروش سنگین شوند. این موضوع باعث کند شدن معاملات آن سهم میشود. در چنین شرایطی، چون تعداد معاملات کم است، قیمت پایانی سهم هم تغییر زیادی نسبت به روز قبل نخواهد داشت. اگر این وضعیت حداقل ۵ روز متوالی ادامه پیدا کند و سهم در صف خرید یا فروش قفل بماند، نماد اصطلاحا دچار گره معاملاتی شده است.
برای درک بهتر مفهوم گره معاملاتی به مثال زیر دقت کنید:
درج ۵ جلسه معاملاتی روی یک عدد ثابت و برای ۵ روز متوالی نشاندهنده رخ دادن گره معاملاتی است. همان طور که در تصویر زیر مشاهده میکنید نماد خکاوه طی ۵ روز متوالی با صف فروش مواجه شده است. تشکیل صف فروش برای ۵ روز متوالی به معنای ایجاد گره معاملاتی است. در روز ششم، نماد خکاوه شامل دستورالعمل رفع گره معاملاتی شده است اما بازگشت شرایط نماد به حالت قبلی در روز هفتم، بیانکننده این موضوع است که تلاش برای رفع گره بیثمر بوده است.
دستورالعمل و قوانین گره معاملاتی
با توجه به دستورالعمل سازمان درباره وضعیت گره معاملاتی، نمادی که شرایط زیر را داشته باشد مشمول گره معاملاتی است. در نظر داشته باشید موارد زیر عینا دستورالعمل سازمان بورس است:
- یک نماد معاملاتی به رغم برخورداری از صف خرید یا صف فروش در پایان جلسه معاملاتی حداقل معادل یک برابر حجم مبنا برای شرکتهایی با ۳ میلیارد سهم و بیشتر و دو برابر حجم مبنا برای سایر شرکتها، به علت عدم تقارن قیمتهای درخواست خرید و فروش، حداقل به مدت ۵ جلسه معاملاتی متوالی مورد معامله قرار نگیرد یا متوسط معاملات روزانه آن در این دوره (به استثنای معاملات در بازار معاملات عمده)، کمتر از ۵ درصد حجم مبنا باشد.
- تمام معاملات یک نماد معاملاتی در ۵ جلسه معاملاتی متوالی در سقف دامنه نوسان روزانه قیمت باشد.
- تمام معاملات یک نماد معاملاتی در ۵ جلسه معاملاتی متوالی در کف دامنه نوسان روزانه قیمت باشد.
چه شرکتهایی مشمول دستورالعمل رفع گره معاملاتی میشوند؟
سازمان بورس، فهرست شرکتهای مشمول گره معاملاتی را استخراج میکند و حداکثر تا پیش از شروع روز معاملاتی از طریق سامانه معاملات و همچنین سایت رسمی TSETMC.COM (بخش پیامهای ناظر بازار) به اطلاع عموم میرساند.
مقررات گره معاملاتی در مورد سهام بعضی شرکتها به تشخیص مدیرعامل بورس میتواند حداکثر تا ۵ روز کاری اعمال نشود. گاهی هم ناظر بازار با توجه به نسبت P/E سهم، در نظر گرفتن معاملات مشکوک و حجم صف ساختگی سهم، ممکن است از مشمول کردن نماد جلوگیری کند.
ماده واحده: در صورت قرار گرفتن شرکتهایی با سرمایه کمتر از ۱۵۰ میلیارد ریال در گره معاملاتی، رفع گره و عدم اعمال حجم مبنا با پیشنهاد مدیریت بازار بورس تهران همراه با ذکر دلایل مربوطه و تایید مدیر عامل شرکت بورس انجام میشود.
ماده ۲۲ دستورالعمل اجرایی نحوه انجام معاملات در بورس اوراق بهادار تهران
بازگشایی نماد معاملاتی از طریق حراج ناپیوسته در بازه ۳۰ دقیقهای با اعمال یک مرحله پیشگشایش، شروع و با اجرای حراج ناپیوسته پایان مییابد. پس از این مرحله، معاملات از طریق حراج پیوسته در زمان باقیمانده تا پایان جلسه معاملاتی و در دامنه نوسان مجاز روزانه قیمت انجام میشود. قیمت مرجع در دوره حراج پیوسته، قیمت کشفشده از طریق حراج ناپیوسته است.
تبصره ۱: در صورتی که در دوره حراج ناپیوسته معاملهای صورت نپذیرد یا معاملات انجامشده در دوره حراج ناپیوسته توسط بورس تایید نشود، به تشخیص بورس و پس از اطلاعرسانی، حراج ناپیوسته موضوع این ماده برای یکبار دیگر در همان جلسه معاملاتی یا در ۹۰ دقیقه ابتدایی جلسه معاملاتی بعد قابل تکرار است. به هر ترتیب در صورت عدم کشف قیمت، آخرین قیمت پایانی نماد معاملاتی، قیمت مرجع در دوره حراج پیوسته خواهد بود.
تبصره ۲: در خصوص قیمتگذاری حق تقدم سهام برای اولین بار پس از افزایش سرمایه سهم و در زمان عرضه حق تقدم استفادهنشده در صورت عدم کشف قیمت پس از دو نوبت حراج ناپیوسته، حراج ناپیوسته تا کشف قیمت تکرار میشود. در زمان عرضه حق تقدم استفادهنشده، مدتزمان حراج ناپیوسته از شروع عملیات حراج آغاز و تا پایان جلسه معاملاتی ادامه خواهد داشت.
تبصره ۳: در تمامی مواد این دستورالعمل، حراج ناپیوسته بدون محدودیت دامنه نوسان صورت میگیرد، مگر این که نوع محدودیت به صورت صریح بیان شده باشد.
مزایای رفع گره معاملاتی
موارد زیر از جمله مهمترین مزایای رفع گره معاملاتی هستند:
- روان شدن معاملات سهام
- افزایش نقدینگی
- جلوگیری از قفل شدن سهم
- جلوگیری از دستکاری در قیمتها
معایب رفع گره معاملاتی
رفع گره معاملاتی در کنار مزایای خود، معایبی نیز به همراه دارد. یکی از اصلیترین معایب آن، احتمال افت شدید قیمت سهام پس از باز شدن دامنه نوسان است. در بسیاری از موارد، زمانی که یک سهم برای چند روز متوالی در صف فروش قفل شده است، با اعمال مکانیزم رفع گره، فشار فروش افزایش مییابد و سرمایهگذاران بیشتری تلاش میکنند از سهم خارج شوند. این وضعیت میتواند منجر به کاهش شدید قیمت در کوتاهمدت شود و زیان سنگینی به سهامداران وارد کند. به همین دلیل، برخی سرمایهگذاران ترجیح میدهند که گره معاملاتی به صورت طبیعی و با ورود خریداران جدید برطرف شود و بازار با یک تغییر ناگهانی مواجه نشود.
از سوی دیگر، رفع گره معاملاتی ممکن است تاثیر منفی بر اعتماد سرمایهگذاران به بازار داشته باشد. زمانی که یک سهم بدون در نظر گرفتن شرایط عرضه و تقاضا و صرفا با تغییر در دامنه نوسان دچار نوسانات شدید میشود، برخی سهامداران احساس میکنند که قوانین بازار به درستی اجرا نمیشود یا مکانیزمهای حمایتی کارایی لازم را ندارند. این مسئله میتواند به کاهش تمایل سرمایهگذاران به معامله در چنین سهمهایی منجر شود و در بلندمدت به نقدشوندگی بازار آسیب بزند.
دامنه نوسان در رفع گره معاملاتی
نمادهای معاملاتی که بر اساس اعلام سازمان بورس مشمول دستورالعمل رفع گره معاملاتی میشوند، در ابتدای روز معاملاتی بعد و در مرحله گشایش با دو برابر دامنه نوسان روزانه قیمت عادی آن نماد بازگشایی و سپس در حراج پیوسته، معاملات در دامنه نوسان روزانه قیمت انجام میشوند. قیمت مرجع در دوره حراج پیوسته، قیمت کشفشده از طریق حراج ناپیوسته است. برای درک بهتر این موضوع به مثال زیر توجه کنید:
فرض کنید یک نماد که دارای نوسان قیمت ۵ درصدی است به مدت ۱۰ جلسه معاملاتی متوالی با صف خرید همراه شود. بر اساس قوانینی که در بخشهای قبلی توضیح دادیم، این نماد مشمول رفع گره معاملاتی است و در روز معاملاتی بعدی، در زمان پیشگشایش با نوسان ۱۰ درصدی عرضه میشود.
در مدتزمان ۳۰ دقیقه از زمان پیشگشایش تا گشایش، کشف قیمت صورت میگیرد و پس از آن بر اساس قیمت کشفشده، معاملات سهم ادامه پیدا میکند. لازم به ذکر است که حداکثر به مدت ۵ روز معاملاتی متوالی، حجم مبنا برای محاسبه قیمت پایانی این نماد که مشمول رفع گره معاملاتی شده است در نظر گرفته نمیشود؛ بنابراین کوچکترین تغییری در قیمت سهم، بدون توجه به حجم معاملات آن، قیمت پایانی را تغییر میدهد.
نکته: برای نمادهای معاملاتی که بر اساس اعلام بورس مشمول گره معاملاتی میشوند، در ابتدای روز معاملاتی بعد بازگشایی نماد مطابق ترتیبات ماده ۲۲ انجام میگیرد.
نحوه تشخیص گره معاملاتی توسط سرمایهگذاران
همه سرمایهگذاران میتوانند گره معاملاتی را با بررسی وضعیت معاملات یک نماد در چند روز متوالی تشخیص دهند. اولین نشانهای که باید به آن توجه کنید، صف خرید یا فروش سنگین است که به مدت پنج روز متوالی بدون تغییر در قیمت پایانی سهم ادامه داشته باشد. در چنین شرایطی، حجم معاملات در آن نماد بسیار کم خواهد بود و به دلیل حجم مبنا، قیمت پایانی تغییر محسوسی نمیکند. بررسی این وضعیت در سایت TSETMC و تحلیل حجم معاملات و سفارشهای نمادهای بورسی، به شما کمک میکند وقوع گره معاملاتی را پیشبینی کنید.
همچنین، اطلاعیههای ناظر بازار و پیامهای منتشر شده در سامانه معاملات، یکی از مهمترین منابع برای تشخیص گره معاملاتی است. معمولا سازمان بورس قبل از اجرای مکانیزم رفع گره، این وضعیت را به اطلاع سرمایهگذاران میرساند. به همین دلیل، افرادی که به طور مداوم پیامهای ناظر را بررسی میکنند، میتوانند از شرایط گره معاملاتی مطلع شوند و استراتژی معاملاتی خود را بر اساس آن تنظیم کنند. علاوه بر این، ابزارهای تحلیلی مانند بررسی میانگین حجم معاملات و روند تغییرات قیمت، میتوانند به شناسایی سریعتر گرههای احتمالی کمک کنند.
توصیه به معاملهگران
اگر در سهام مشمول گره معاملاتی سرمایهگذاری کردهاید، باید پیش از هر تصمیمی وضعیت بازار را به دقت بررسی کنید. اگر سهمی برای چند روز متوالی در صف خرید یا فروش قفل شده است، بهتر است از رفتار بازار و حجم معاملات در روزهای آینده تحلیل دقیقی داشته باشید.
در بسیاری از موارد، ورود به سهمی که دچار گره معاملاتی شده است، ممکن است ریسک بالایی به همراه داشته باشد؛ چرا که پس از رفع گره، نوسانات شدید قیمت اتفاق میافتد و پیشبینی جهت حرکت سهم دشوار خواهد شد.
همچنین، باید استراتژی خروج مناسبی برای مواقعی که سهم درگیر گره معاملاتی میشود، داشته باشید. اگر یک نماد در وضعیت صف فروش قرار گرفته و نقدشوندگی پایینی دارد، ممکن است بهترین گزینه فروش در اولین فرصت ممکن باشد؛ حتی با قبول زیان محدود.
از سوی دیگر، اگر سهمی درگیر گره معاملاتی در صف خرید است، بهتر است هیجانی تصمیم نگیرید و ابتدا بررسی کنید که آیا تقاضای پایدار برای سهم وجود دارد یا خیر. در مجموع، داشتن یک رویکرد تحلیلی و دوری از تصمیمات احساسی میتواند به شما کمک کند بهترین تصمیم را در مواجهه با گرههای معاملاتی بگیرید.
سخن آخر
به طور کلی، گره معاملاتی یکی از چالشهای بازار بورس است که میتواند نقدشوندگی سهام را کاهش دهد و روند معاملات را مختل کند. این وضعیت زمانی رخ میدهد که یک نماد به دلیل محدودیتهای دامنه نوسان و حجم مبنا، برای چند روز متوالی در صف خرید یا فروش قفل شود. سازمان بورس برای حل این مشکل، دستورالعمل رفع گره معاملاتی را اجرا میکند تا قیمتها آزادانهتر نوسان کنند و معاملات روانتر شوند. به عنوان یک سرمایهگذار، شناخت این مفهوم و توجه به نقدشوندگی سهام قبل از خرید، کمک میکند کمتر دچار مشکلات ناشی از گره معاملاتی شوید.
