فروش تعهدی چیست؟

شاید بارها برای شما اتفاق افتاده باشد برای خرید سهم خاصی در بازار سرمایه پیش‌بینی افت قیمت داشته‌اید. در این شرایط شما قطعا برای خرید سهم موردنظر اقدامی نمی‌کنید و حتی در صورت داشتن این سهم، سعی می‌کنید آن را به فروش برسانید. در این مطلب این ابزار مالی را به شما معرفی می‌کنیم تا در شرایطی که انتظار افت قیمت سهم را دارید هم با استفاده از فروش تعهدی بتوانید در بازار نزولی سود کسب کنید. با ما همراه شوید.

نکات کلیدی:

فروش تعهدی چیست؟

برای این که بدانید فروش تعهدی چیست، ابتدا باید با مفهوم فروش استقراضی (short selling) آشنا شوید. فروش استقراضی یکی از ابزارهای مالی در بورس‌های جهانی است که با استفاده از آن، می‌توان در شرایطی که انتظار افت قیمت سهم وجود دارد، به سود رسید.
سازوکار معاملات فروش استقراضی به این صورت است که ما سهمی را قرض می‌کنیم و به قیمت بالا می‌فروشیم، سپس در قیمت پایین آن سهم را خریداری می‌کنیم و در نهایت به قرض‌دهنده پس می‌دهیم.

درواقع مراحل فروش استقراضی را می‌توان در ۵ گام خلاصه کرد:

گام اول: قرض کردن سهم
گام دوم: فروش سهم در قیمت جاری بازار
گام سوم: منتظر ماندن برای کاهش قیمت سهم
گام چهارم: خرید آن سهم از بازار
گام پنجم: بازگرداندن سهم به صاحب آن و شناسایی سود

برای درک بهتر موضوع به مثال زیر توجه کنید:
فرض کنید قیمت سهم فولاد برابر با ۶۰۰ تومان است و طبق تحلیل‌هایی که از وضعیت بازار و سهم موردنظر انجام داده‌اید، به این نتیجه رسیده‌اید که قیمت سهم فولاد کاهش خواهد یافت. در این شرایط ما می‌توانیم با استفاده از معاملات فروش استقراضی، سود کسب کنیم.

گام اول: ما ۱۰۰۰۰ سهم فولاد را از یکی از سهامداران، قرض می‌کنیم.
گام دوم: ۱۰۰۰۰ سهم فولاد را باقیمت فعلی (۶۰۰ تومان) در بازار می‌فروشیم.
گام سوم: منتظر می‌مانیم تا قیمت‌ها (به طور مثال) بعد از ۴ روز، ۱۰۰ تومان کاهش یابد.
گام چهارم: ما ۱۰۰۰۰ سهم فولاد را باقیمت ۵۰۰ تومان از بازار خریداری می‌کنیم.
گام پنجم: ۱۰۰۰۰ سهم فولاد را به قرض دهنده برمی‌گردانیم و مبلغ باقیمانده حاصل از این خرید و فروش به عنوان سود این معامله شناسایی می‌شود.

در این مثال، سود فروشنده استقراضی به صورت زیر محاسبه می‌شود:

بنابر فرمول بالا:

 سود فروشنده استقراضی=(600-500)×10000=1000000

نکته: در مثال بالا، هزینه کارمزد معاملات و خواب سرمایه لحاظ نشده است.
با توجه به این که در فروش استقراضی، قرض‌گیرنده باید نرخ بهره مشخصی را به قرض‌دهنده بپردازد، فروش استقراضی به منزله عقد ربوی است. به همین دلیل در ایران برای پیاده‌سازی فروش استقراضی در بازار سهام، تغییراتی در الگوی اصلی ایجاد شده است تا به لحاظ فقهی مشکلی نداشته باشد. درنتیجه فروش تعهدی در ایران با ماهیت عقد وکالتی، جایگزین معاملات فروش استقراضی شده است.

فروش تعهدی از نظر فقهی

در معاملات فروش تعهدی ما می‌توانیم سهم را به وکالت از مالک سهم، در قیمت بالا در بازار به فروش برسانیم و پس از کاهش قیمت سهم، آن را باقیمت پایین از بازار خریداری کنیم و به مالک بازگردانیم. ما از اختلاف قیمت بین این فروش و خرید، سود کسب می‌کنیم. در واقع، معاملات فروش تعهدی بین مالک سهم و متقاضی انجام می‌شود.

با توجه به مفاهیم بالا یک بار دیگر فرآیند انجام معاملات فروش تعهدی را مرور می‌کنیم:

گام اول: متقاضی به وکالت از مالک (و به نام مالک) سهم را در بازار به فروش می‌رساند.
گام دوم: متقاضی منتظر می‌ماند تا قیمت سهم کاهش پیدا کند.
گام سوم: متقاضی سهم را به وکالت از مالک از بازار خریداری می‌کند.
گام چهارم: پس از بازگرداندن سهم به مالک، تفاوت بین قیمت خرید و فروش به عنوان سود به متقاضی داده می‌شود.

نکته: چنانچه پیش‌بینی متقاضی برای کاهش قیمت سهم درست نباشد و قیمت سهم در بازار افزایش پیدا کند، آن‌گاه متقاضی باید سهم را با قیمت بالاتر از آن چه فروخته است، از بازار خریداری کند و به صاحب آن بازگرداند. در این شرایط متقاضی متحمل زیان می‌شود.

روش انجام معاملات فروش تعهدی

معاملات فروش تعهدی، از طریق سامانه‌های معاملاتی قابل انجام است. در واقع افرادی که کد بورسی از کارگزاری مجاز دارند، می‌توانند برای فروش تعهدی اقدام کنند. برای فعال شدن دسترسی افراد برای فروش تعهدی، متقاضی و مالک باید قرارداد مربوط به فروش تعهدی را امضا کنند. پس از امضای قرارداد، دسترسی فروش تعهدی برای متقاضیان از طریق سامانه معاملاتی فعال خواهد شد. در نتیجه برای انجام معاملات فروش تعهدی نیاز به کد بورسی جدید نیست.

مزایای معاملات فروش تعهدی برای مالک سهم

افرادی که قصد دارند سهام‌شان را برای مدت طولانی نگهداری کنند، سرمایه‌شان به ‌صورت سهم، راکد باقی می‌ماند و هیچ‌ سودی از نگهداری سهم (به جز افزایش قیمت آن) کسب نمی‌کنند.
در این شرایط با استفاده از قرارداد فروش تعهدی، مالکان سهام می‌توانند در بازه‌ای که قصد فروش سهم را ندارند، آن را در اختیار متقاضیان فروش تعهدی قرار دهند. متقاضیان، سهم قرض گرفته‌شده را به وکالت از مالک در بازار به فروش می‌رسانند.
وجوه حاصل از فروش سهام به حساب مالک واریز می‌شود و مالک می‌تواند این وجوه را به صورت سپرده بانکی یا خرید صندوق‌های قابل معامله با درآمد ثابت، سرمایه‌گذاری کند.
در واقع مالک در حالت عادی و غیر فروش تعهدی، نمی‌توانست از بابت سرمایه درگیر شده برای سهم نگهداری شده، سودی کسب کند اما در فروش تعهدی، علاوه بر سود حاصل از افزایش قیمت سهم، سودی معادل سود سپرده بانکی یا سرمایه‌گذاری در صندوق‌های قابل معامله با درآمد ثابت (به انتخاب مالک) نصیب مالک می‌شود.
چنانچه برای سهامی که مالک در اختیار متقاضیان قرار داده است، سود تقسیمی در نظر گرفته شود، مالک می‌تواند به میزان این سود، از وجوه حاصل از فروش تعهدی، از حساب عملیاتی خود برداشت کند. در واقع در فروش تعهدی، مالک می‌تواند سریع و راحت به سود تقسیمی سهام خود نیز دست پیدا کند.

مزایای معاملات فروش تعهدی برای متقاضیان

کسانی که پیش‌بینی کاهش قیمت سهم خاصی را دارند (حتی کسانی که آن سهم را در اختیار ندارند)، می‌توانند از طریق قرارداد فروش تعهدی سهم موردنظر را به فروش برسانند و پس از کاهش قیمت سهم، آن را در قیمت پایین‌تر بخرند و از این تفاوت قیمت سود کسب کنند. در واقع متقاضیان بدون داشتن سهم، می‌توانند از کاهش قیمت سهام، سود به دست آورند.
از سوی دیگر متقاضی برای فروش تعهدی، تنها ملزم به پرداخت وجه تضمین خواهد بود. وجه تضمین، درصدی از کل ارزش قرارداد است. در واقع متقاضی با پرداخت بخشی از ارزش قرارداد از سود حاصل از اختلاف قیمت بین فروش و خرید منتفع می‌شود.
مالکان برای تشویق متقاضیان به فروش تعهدی، هنگام ثبت درخواست خود در سامانه تأمین، نرخ تشویقی نیز تعیین می‌کنند. در سررسید قرارداد یا هنگام تسویه آن، مالک به میزان نرخ تشویقی، از سود حاصل از فروش سهام تعهدی که در سپرده بانکی یا صندوق‌های قابل معامله با درآمد ثابت سرمایه‌گذاری شده است، به متقاضی پرداخت می‌کند. درواقع متقاضی علاوه بر سود حاصل از کاهش قیمت، از سود ناشی از نرخ تشویقی نیز بهره‌مند می‌شود.

سامانه تامین

مالکان سهام برای این که سهام خود را برای فروش تعهدی در اختیار متقاضیان قرار دهند، باید وارد سامانه تامین شوند و اقدامات زیر را انجام دهند.

1. ثبت نماد و حداکثر تعداد سهامی که می‌خواهند در اختیار متقاضیان قرار دهند.
2. تعیین دوره تنفس (مدت زمانی که مالک حق ندارد درخواست تسویه نهایی فروش تعهدی را صادر کند.)
3. تعیین این که وجوه حاصل از فروش تعهدی چطور سرمایه‌گذاری شود. (سپرده بانکی یا صندوق‌های قابل معامله)
4. تعیین نرخ تشویقی برای جذب متقاضیان

پس از امضای قرارداد فروش تعهدی توسط مالکان در آساتریدر، تب سامانه تامین فعال می‌شود. مالکان پس از ورود به سامانه معاملاتی آگاه از پایین صفحه سمت راست می‌توانند با انتخاب سامانه، وارد آن شوند.

ورود به آساتریدر

مالکان می‌توانند در قسمت نمای بازار، نمادهای قابل معامله از طریق فروش تعهدی را ببینند. همچنین با انتخاب نماد، می‌توانند برای ثبت درخواست فروش تعهدی اقدام کنند و سهام خود را برای فروش تعهدی در اختیار متقاضیان قرار دهند.

بازپرداخت سهام به مالکان چگونه است؟

متقاضی متعهد است سهامی را که از طریق فروش تعهدی به فروش رسانده است، مجددا از بازار خریداری کند و به مالک بازگرداند. با توجه به این که امکان اشتباه بودن پیش‌بینی متقاضی وجود دارد، ممکن است او تمایلی به خرید سهم در قیمت بالا و تحویل به مالک نداشته باشد. برای تضمین ایفای تعهدات از سوی متقاضی، هنگام انجام فروش تعهدی متقاضی باید مبلغی را تحت عنوان وجه تضمین در حساب عملیاتی خود داشته باشد.
وجه تضمین درصدی از ارزش قرارداد است که متقاضی برای ایفای تعهداتش باید در حساب عملیاتی خود داشته باشد. میزان وجه تضمین در مشخصات قرارداد از طریق اطلاعیه‌های بورس اعلام می‌شود.
از آن جایی که مشخص نیست قیمت سهم تا چه اندازه بالا می‌رود، بر اساس قیمت پایانی سهم مورد نظر و حجم سهام فروش تعهدی که تسویه نشده است، یک «وجه تضمین لازم» به صورت روزانه تعیین می‌شود. متقاضیان باید همواره درصد حداقلی از وجه تضمین لازم را در حساب خود داشته باشند.
چنان‌چه موجودی حساب متقاضی از حداقل وجه تضمین لازم کمتر شود، به ‌اصطلاح گفته می‌شود، متقاضی کال مارجین شده است و باید طی مهلت تعیین‌شده در دستورالعمل، حساب خود را شارژ کند.

بازخرید سهام در فروش تعهدی

سررسید فروش تعهدی در مشخصات قرارداد ذکر و به صورت اطلاعیه‌های بورس اعلام می‌شود. تسویه قراردادهای فروش تعهدی (بازخرید سهام یا خرید وکالتی) به دو حالت امکان‌پذیر است.

• تسویه در زمان سررسید
• تسویه قبل از سررسید

1. به درخواست مالک
2. به درخواست متقاضی

مالک می‌تواند قبل از تاریخ سررسید قرارداد فروش تعهدی، در سامانه تامین درخواست تسویه دهد؛ البته با یک محدودیت درباره زمان درخواست تسویه روبه‌رو است. مالک طی دوره تنفس امکان ثبت درخواست تسویه ندارد و از روز کاری پس از اتمام دوره تنفس تا تاریخ سررسید امکان ثبت درخواست تسویه فروش تعهدی را پیدا می‌کند.

چنان‌چه مالک درخواست تسویه قرارداد را بدهد، متقاضی موظف است سهام را طی مهلت تعیین‌شده از بازار خریداری کند و به مالک بازگرداند. اگر متقاضی این اقدام را انجام ندهد، کارگزار از طریق حساب متقاضی اقدام به ثبت سفارش خرید به قیمت سرخط تابلو می‌کند و سهم را به قیمت بازار خریداری خواهد کرد.

نکته: دوره تنفس تعداد روزهای بعد از فروش تعهدی است که مالک حق درخواست تسویه را ندارد. این دوره توسط مالک در سامانه تامین مشخص می‌شود.

متقاضی هم می‌تواند درخواست تسویه فروش تعهدی را قبل از سررسید بدهد. برای این کار، باید سهام را از بازار خریداری کند و به مالک بازگرداند. به بیان دیگر متقاضی، سفارش خرید وکالتی را در سیستم ثبت می‌کند و در صورت انجام معامله، فروش تعهدی تسویه می‌شود.

چنان‌چه متقاضی برای تسویه فروش تعهدی تمایل داشته باشد، باید درصدی از تفاوت قیمت فروش تعهدی و خرید وکالتی (در صورت بالاتر بودن قیمت فروش نسبت به قیمت خرید) را به شرح جدول زیر به مالک پرداخت کند:

نکته: سررسید قرارداد فروش تعهدی به صورت دوره زمانی تعیین می‌شود و تاریخ ثابتی ندارد.

برای درک بهتر این موضوع به مثال زیر توجه کنید:

فرض کنید سررسید قرارداد فروش تعهدی سهم فولاد در مشخصات قرارداد برابر با ۲۵ روز باشد. اگر فردی در تاریخ ۱ آبان برای فروش تعهدی سهم فولاد اقدام کند، تاریخ سررسید و تسویه قرارداد او ۲۵ روز بعد، یعنی ۲۶ آبان است.

چنان‌چه فردی در تاریخ ۲ آبان اقدام به فروش تعهدی سهم فولاد کند، تاریخ سررسید و تسویه ۲۷ آبان خواهد بود.

نکته: اگر سهم موضوع قرارداد فروش تعهدی به دلیل تغییرات سرمایه متوقف شود، تاریخ سررسید قرارداد به تاریخ ۲ روز کاری قبل از توقف سهم، تغییر می‌کند.

مثال کاربردی فروش تعهدی

آقای احمدی طبق تحلیل‌های خود به این نتیجه رسیده است که سهم فولاد از ۶۰۰ تومان به ۵۰۰ تومان کاهش پیدا می‌کند. وی هیچ سهم فولادی ندارد اما می‌تواند از طریق فروش تعهدی از این کاهش قیمت (به ‌شرط صحیح بودن پیش‌بینی) سود کسب کند. آقای احمدی می‌تواند (پس از امضای قرارداد فروش تعهدی با کارگزار و فعال شدن دسترسی به این سامانه) از طریق سامانه معاملاتی فروش تعهدی (در آساتریدر) برای فروش سهم مورد نظر اقدام کند.

او پس از ورود به سامانه معاملات فروش تعهدی می‌تواند از قسمت دیده‌بان، نماد فولاد را انتخاب و در این قسمت، درخواست‌های ثبت‌شده توسط مالکان را به تفکیک حجم، محل سرمایه‌گذاری، نرخ تشویقی و دوره تنفس ملاحظه کند. همچنین می‌تواند با انتخاب هر یک از این سفارشات اقدامات لازم برای فروش تعهدی را انجام دهد.

متقاضی باید قبل از ثبت فروش تعهدی، وجه تضمین مورد نیاز را در حساب عملیاتی خود داشته باشد. همچنین برای واریز وجه معاملات فروش تعهدی، باید ابتدا از طریق واریز وجه در آساتریدر، وجه موردنیاز را واریز کند. سپس در سامانه فروش تعهدی، در قسمت وضعیت مالی متقاضی از طریق انتقال وجه داخلی، موجودی واریزشده در آساتریدر سهام را به سامانه فروش تعهدی منتقل کند.

به این ترتیب آقای احمدی سفارش فروش ۱۰۰۰ سهم فولاد با قیمت بازار (۶۰۰ تومان) را ثبت می‌کند. ارزش سفارش آقای احمدی به شرح ذیر است:

سفارش قیمت×سفارش حجم=600×1000=600000

آقای احمدی برای ثبت این سفارش باید به میزان وجه تضمین موجودی داشته باشد. او باید تا ۴ روز صبر کند و پس از این مدت، دو سناریو پیش روی او قرار دارد:

سناریوی اول:

پیش‌بینی آقای احمدی درست است و قیمت سهم با افت مواجه می‌شود.

فرض کنید قیمت سهم در روز چهارم برابر با ۵۰۰ تومان می‌شود و آقای احمدی ۱۰۰۰ سهم فولاد را با قیمت ۵۰۰ خریداری کند.

سفارش قیمت×سفارش حجم=500×1000=500000

آقای احمدی سهم را با قیمت ۶۰۰ فروخت و با قیمت ۵۰۰ خرید. به این ترتیب میزان سود وی از این معامله برابر ۱۰۰ هزار تومان است.

سود معامله تعهدی فروش=(فروش قیمت×خرید قیمت)×1000=100000

در این شرایط، چنان‌چه مالک نرخ تشویقی تعیین کرده باشد، به میزان نرخ تشویقی نیز از سود سرمایه‌گذاری وجوه حاصل از فروش تعهدی به متقاضی پرداخت می‌شود.

سناریوی دوم:

پیش‌بینی آقای احمدی اشتباه باشد و قیمت سهم افزایش پیدا کند.

فرض کنید قیمت سهم در روز چهارم برابر با ۷۰۰ تومان می‌شود و آقای احمدی ۱۰۰۰ سهم فولاد را با این قیمت خریداری کند.

سفارش قیمت ×سفارش حجم=700×1000=700000

آقای احمدی سهم را با قیمت ۶۰۰ تومان فروخت و با قیمت ۷۰۰ تومان خرید، به این ترتیب میزان زیان وی از این معامله برابر ۱۰۰ هزار تومان است.

زیان معامله فروش تعهدی= (قیمت فروش – قیمت خرید)×۱۰۰۰= ۱۰۰۰۰۰-

تعهدی فروش معامله زیان=(فروش قیمت-خرید قیمت)×1000=-100000

پس از تسویه قرارداد فروش تعهدی، وجه تضمین متقاضی از حالت بلوکه خارج و آزاد می‌شود. همچنین زیان متقاضی، از وجه تضمین موجود در حساب وی برداشت خواهد شد.

سخن آخر

در این مطلب به سراغ این موضوع رفتیم که فروش تعهدی چیست. فروش تعهدی در کنار ابزارهایی مانند معاملات مشتقه ابزاری برای کسب سود در بازار نزولی به شمار می‌رود. یکی از برتری‌های فروش تعهدی نسبت به مشتقات سهام این است که برای فروش تعهدی تحلیل سهم کفایت می‌کند. در حالی که در آتی شاخص یا اختیار معامله سهام، علاوه بر تحلیل سهم، تحلیل روی قیمت مشتقه‌ها صورت می‌گیرد و معاملات در بازار مشتقه انجام می‌شود.