بازار بورس، در طی سالهای اخیر به یکی از بازارهای پرطرفدار برای سرمایهگذاری تبدیل شده است اما این بازار پیچیدگیهای خودش را دارد و بدون داشتن علم و دانش کافی فعالیت در آن دشوار به نظر میرسد. گاهی به دلیل هیجانهای موجود در بازار، صفهای خرید و فروش بدون هیچ مبنای اقتصادی به وجود میآید و فرآیند معاملات را دچار مشکل میکند. در چنین حالتی، وجود یک بازارگردان ضروری است. در این مقاله به تعریف بازارگردانی میپردازیم و با روند فعالیت بازارگردانها در بورس آشنا میشویم.
نکات کلیدی:
- بازارگردان نهادی است که با هدف تنظیم عرضه و تقاضا، اقدام به خرید و فروش اوراق میکند.
- حفظ نقدینگی، تنظیم عرضه و تقاضا، کنترل قیمت اوراق و.. از وظایف بازارگردانان است.
- صندوقهای بازارگردانی نوعی از بازارگردانان هستند که در قالب صندوق فعالیت میکنند.
- کارمزد و هزینههای پایین، جلوگیری از نوسانات شدید، از بین رفتن صفهای سنگین خرید و فروش و افزایش نقدشوندگی از مزایای صندوقهای بازارگردانی هستند.
منظور از بازارگردانی چیست؟
در بورس قیمت اوراق بر اساس قانون عرضه و تقاضا مشخص میشود. با توجه به این مقدمه، بازارگردان عنصری است که با هدف تنظیم عرضه و تقاضا، به خرید و فروش اوراق میپردازد. کار بازارگردان تنها به تنظیم عرضه و تقاضا محدود نمیشود زیرا در این میان دامنه مظنه نیز دارای اهمیت است. توجه به تحدید دامنه نوسان قیمت نیز از وظایف دیگر یک بازارگردان است.
در تعریفی جامعتر میتوان گفت بازارگردان، به نهادی گفته میشود که با کسب مجوز لازم و با تعهد به افزایش نقدشوندگی و عرضه و تقاضای اوراق بهادار و تحدید دامنه نوسان قیمت، به خرید و فروش آن اوراق میپردازد. در حقیقت این بازارگردانها با تکیه بر دانش و تخصصی که دارند، عرضه و تقاضا را کنترل میکنند و به اعتقاد عدهای، آنها نجاتدهندگان مسلط بر بازار هستند. پس طبق آن چه که گفتیم، وظایف بازارگردانها به شرح زیر است:
- تضمین افزایش نقدشوندگی اوراق
- تنظیم عرضه و تقاضا در بازار
- کنترل قیمت اوراق بهادار در محدوده مشخص به منظور جلوگیری از نوسانات شدید
- کاهش هزینههای معامله
- حفظ نقدینگی در بازار
رویدادهایی چون هیجانهای ناشی از اخبار سیاسی و اقتصادی، میتواند تعادل بازار را بر هم بزند. بازارگردانها اغلب در مقابل حجم معاملات سرمایهگذاران قرار میگیرند و به حفظ تعادل بازار کمک میکنند. در واقع آنها در شرایط کسادی بازار، خریدار سهام فروشندگان و در زمان تقاضای بالا، فروشنده سهم هستند تا با تنظیم عرضه و تقاضا از نوسانهای شدید و کاذب در بازار جلوگیری شود. بازارگردانی یعنی تعهد در مقابل خرید یا فروش و برای این کار، داشتن منابع وسیع مالی یک ضرورت است.
بازار گردانی در بورس چگونه اجرا میشود؟
در روند ثبت بازارگردانی، شرکتهای کارگزاری و متقاضیانی که صلاحیت انجام این فعالیت را دارند تقاضای خود را به سازمان بورس ارائه میکنند. سازمان بورس ظرف حداکثر 15 روز پس از دریافت درخواست متقاضی، نظر خود را به متقاضیان اعلام میکند. در صورت موافقت تاریخ آغاز و پایان فعالیت در مجوزی به آنها اعطا میشود. مجوز فعالیت بازارگردانی حداکثر برای یک سال قابل تمدید است. البته در صورتی که وظایف و اختیارات بازارگردان تعیین و تعریف شده باشد.
طبق ماده 6 قانون سازمان بورس بازارگردانها موظفند فعالیت بازارگردانی اوراق بهادار را در کد بازارگردانی انجام دهند. برای انتقال اوراق به کد بازارگردانی، باید فرمی را که به تایید مالک یا مالکان ورقه بهادار رسیده تکمیل کنند و به شرکت سپردهگذاری مرکزی بدهند تا تعداد اوراق به کد منتقل شود. پس از آن باید به بازارگردان برای انجام معاملات، ایستگاه معاملاتی اختصاص یابد. بازارگردانها موظفند در مقاطع سه ماهه تمامی معاملات ورقه بهادار، دریافتها، پرداختها، هزینهها و درآمدهای مرتبط با بازارگردانی را در سرفصل حسابهای جداگانه ثبت کنند و به سازمان بورس و اوراق بهادار اطلاع دهند.
سوالی که مطرح میشود این است که بازارگردانها چگونه سود میکنند؟ باید گفت فعالیت بازارگردانی به دلیل تعهد خرید و فروش سهام و نگهداری دارایی، ریسک بالایی دارد. بازارگردانها دائما با ریسک از دست دادن ارزش اوراق بهادار پس از خرید آن مواجه هستند. با این حال، از شکاف قیمتی بین سفارشهای خرید و فروش کسب سود میکنند. به عنوان مثال؛ سهمی را در قیمت 1100 تومان میخرند و در قیمت 1105 تومان میفروشند. هرچند هدف از بازار گردانی کسب سود نیست اما این شکافهای قیمتی در حجم معاملات بالا، سود روزانه خوبی به همراه دارند. علاوه بر این، مزایایی برای صندوقهای بازارگردانی و به طور کلی بازارگردانهای بورس در نظر گرفته شده است. یکی از این موارد معافیت از پرداخت مالیات مقطوع نیم درصد است.
عوامل تاثیرگذار بر فعالیت بازارگردانها چیست؟
در ادامه به عواملی که بر فعالیت یک بازارگردان تاثیر میگذارد میپردازیم:
عمق بازار: عمق بازار زمانی پدید میآید که جریانی پیوسته از سفارشهای خرید و فروش در قیمتهای بالاتر و پایینتر از قیمت تعادلی وجود داشته باشد. در این شرایط، ممکن است با بروز مسائلی قیمتها کمی تغییر کنند اما شرایط تعادلی دوباره ایجاد خواهد شد.
عرض بازار: به جریان دائمی دو طرفه سفارشهای خرید و فروش سهام عرض بازار میگویند. به تعبیر دیگر، وجود تعداد زیادی خریدار و فروشنده در قیمت تعادلی عرض بازار را شکل میدهد. در این حالت با نقدشوندگی بالایی روبهرو هستیم.
نسبت سرمایهگذار اطلاعاتمدار به سرمایهگذار نقدینهمدار: افرادی که سرمایه اضافی خود را به بازار وارد میکنند و باعث افزایش نقدینگی میشوند، سرمایهگذاران نقدینهمدار هستند. در مقابل افرادی که بر اساس اطلاعات خود دست به معامله میزنند، سرمایهگذاران اطلاعاتمدار هستند.
صندوق بازارگردانی چیست و چه وظایفی دارد؟
بازارگردانی میتواند به شکلهای مختلف انجام گیرد. به شکل شرکتهای سرمایهگذاری، شرکتهای مشاور سرمایهگذاری، شرکتهای سبدگردان و صندوقهای سرمایهگذاری که به آنها صندوق بازارگردانی میگویند. در واقع صندوقهای بازارگردانی از انواع بازارگردانها هستند که به صورت صندوق فعالیت میکنند. این صندوقها عمده سهام یک شرکت را در اختیار دارند تا در مواقعی که در مورد سهام شرکت صف خرید یا صف فروش پدید آمد، با خرید یا فروش سهم قفل معاملات را باز کنند. این صندوقها نیز در روند متعادلسازی عرضه و تقاضا نقش مهمی دارند.
بازارگردانی و افزایش حجم معاملات سهام
همان طور که اشاره کردیم، بازارگردان نقدینگی فراوان و سهمهای زیادی از شرکت را در اختیار خواهد داشت. زمانی که جریان معاملات سهم مد نظر را به سمت صف خرید سوق دهد، بازارگردان با فروش سهمهای خود از این اتفاق جلوگیری میکند و مانع تشکیل صف سنگین خرید در معاملات خواهد شد. در کل، هدف فعالیتهای بازارگردان فزایش نقدشوندگی و حجم معاملات در بازار بورس است. از این طریق، ارزش واقعی سهمها نیز حفظ میشود.
بیشتربخوانید: نقش بازارگردان در افزایش حجم معاملات
مزایای بازارگردانی و صندوقهای بازارگردانی چیست؟
وجود صندوقهای بازارگردانی به سود همه و مخصوصا به سود سهامداران خرد و حقیقی است. با وجود این، سهامداران حقوقی صندوقهای بازارگردانی نیز از شکاف قیمتی بین قیمت خرید و قیمت فروش کسب سود میکنند. بعضی از مزیتهای صندوقهای بازار گردانی عبارتند از:
- کارمزد و هزینههای معاملات صندوق کمتر است زیرا معافیتهایی برای صندوقهای بازار گردانی وجود دارد.
- محدودیتهای اعطای اعتباردهی و تسهیلات به صندوق کمتر است.
- ایستگاه معاملاتی متعدد برای انجام معاملات را در اختیار دارند.
- از نوسانات شدید در بازار جلوگیری کرده و بازار را به حالت تعادل نزدیک میکنند.
- باعث از بین رفتن صفهای قفلشده خرید و فروش میشوند.
- باعث افزایش نقدشوندگی سهم میشوند.
سخن آخر
در شرایطی که در بازار بورس ایران دائما با صفهای خرید و فروش مواجه بودیم و جای خالی بازارگردانها احساس میشد، ورود صندوقهای بازار گردانی باعث حمایت و حفظ تعادل در بازار شد. در حال حاضر (بهمن 1403) در کشور 113 صندوق بازار گردانی اختصاصی فعال هستند و طبق مصوبهای که به تازگی ارائه شده است، از این پس هر شرکتی که در بورس فعالیت میکند ملزم به داشتن بازارگردان اختصاصی است.
