فرآیند تسویه و تحویل قراردادهای آتی کالا

قراردادهای آتی کالا، تعهدنامه‌هایی هستند که بین خریدار و فروشنده، با قیمت و مقداری معین، برای زمانی مشخص در آینده منعقد می‌شود. درواقع خریدار و فروشنده متعهد می‌شوند در روز سررسید قرارداد آتی، به تعهد خرید و فروش خود عمل کنند. فعالان بازار آتی کالا پس از اخذ موقعیت (خرید یا فروش) در این بازار، با توجه به نیاز و استراتژی معاملاتی خود، می‌توانند قبل از سررسید قرارداد، با اخذ یک موقعیت معکوس، موقعیت قبلی خود را بسته و از بازار خارج شوند. درواقع بخش عمده‌ای از معامله‌گران به عنوان نوسان‌گیر در بازار، اقدام به بستن موقعیت خود قبل از تاریخ سررسید قرارداد می‌کنند. با این حال، دسته‌ای از معامله‌گران که به منظور آربیتراژ کردن یا پوشش ریسک اقدام به اخذ موقعیت می‌کنند تا روز سررسید قرارداد، موقعیت خود را نگه می‌دارند و وارد فرایند تحویل می‌شوند.

در این مطلب قصد داریم فرآیند تسویه و تحویل قراردادهای آتی در روز سررسید قرارداد را با ذکر مثال‌های ساده و کاربردی بیان کنیم.

ثبت نام و دریافت کد آتی کالا

برای دریافت کد آتی کالا و شروع سرمایه‌گذاری در این بازار روی دکمه زیر کلیک کنید:

نکات کلیدی:

فرایند تحویل قراردادهای آتی به چه صورت است؟

دارندگان موقعیت باز در یک قرارداد مشخص، در آخرین روز کاری (روز سررسید قرارداد) چنانچه موقعیت خود را با موقعیت معکوس نبندند (بنا به شرایطی که دارند) می‌توانند یکی از دو گزینه زیر را انتخاب کنند:
گزینه اول: معامله‌گر وارد مرحله تحویل نشود.
گزینه دوم: معامله‌گر با انجام اقدامات لازم وارد مرحله تحویل شود.

گزینه اول

اگر معامله‌گر نخواهد وارد مرحله تحویل شود، درواقع نکول کرده و به تعهد خود عمل نکرده است. با توجه به این که در قراردادهای آتی، خریدار و فروشنده متعهد به انجام خرید یا فروش در تاریخ مشخص هستند، درنتیجه فرد نکول کننده، مشمول جرائم نکول خواهد شد. در این شرایط پس از اتمام بازار، او دیگر موقعیت بازی در سررسید موردنظر نخواهد داشت و بورس جرائم نکول را از وجه تضمینی که در حساب در اختیار بورسش است، برداشت می‌کند و به طرف مقابل می‌دهد.

گزینه دوم

برای ورود به فرایند تحویل خریداران و فروشندگان باید اقدامات زیر را انجام بدهند:

خریداران:

1- تکمیل فرم گواهی آمادگی تحویل و ارسال آن برای آگاه
2- تامین وجه قرارداد: درواقع خریداران باید حداکثر تا ساعت 15:15 (طبق قوانین جاری) ارزش قرارداد را بر اساس قیمت تسویه روز سررسید (آخر) به صورت «وجه آزاد» در حساب عملیاتی خود داشته باشند.

مثال

اگر قیمت تسویه روز آخر برای قرارداد آتی زعفران برابر با 8200 تومان باشد. خریدار چه میزان وجه آزاد باید داشته باشد؟

طبق فرمول بالا:

ارزش قرارداد = 8200×100= 820000

خریدار به ازای هر قرارداد باید 820 هزار تومان در حساب عملیاتی خود به صورت «وجه آزاد» داشته باشد.

فروشندگان:

1. تکمیل فرم گواهی آمادگی تحویل و ارسال آن برای آگاه
2. تامین دارائی پایه: فروشندگان باید به اندازه موقعیت‌های بازی که قصد دارند وارد مرحله تحویل کنند، دارائی پایه به صورت گواهی سپرده کالا، در کد بورسی خود آماده کنند.

مثال

معامله‌گری 2 موقعیت باز فروش در قرارداد آتی زعفران نگین دارد. برای ورود به مرحله تحویل چه اقدامی باید انجام دهد؟

او باید حداکثر تا ساعت 15:00 روز سررسید قرارداد، به اندازه موقعیت باز خود در کد بورسی (سهام) خود گواهی سپرده زعفران نگین داشته باشد.

نکته 1: تعداد گواهی سپرده کالایی لازم برای تحویل قرارداد، به اندازه قرارداد آتی بستگی دارد. برای هر قرارداد باید برابر با اندازه قرارداد آتی، گواهی سپرده کالا آماده شود. در مثال بالا برای هر قرارداد، 100 گواهی سپرده زعفران نگین لازم است.

نکته 2: معامله‌گر می‌تواند از انبارهای مختلف دارایی پایه (زعفران نگین) را تهیه کند و فرقی بین گواهی سپرده‌های دارایی پایه (زعفران نگین) از انبارهای مختلف وجود ندارد.
نکته 3: فروشندگان می‌توانند از طریق آساتریدر، اقدام به خرید گواهی سپرده کالا (زعفران نگین) کنند.

فرم گواهی آمادگی تحویل را چگونه برای آگاه ارسال کنیم؟

برای ارسال فرم گواهی آمادگی تحویل، کافی است وارد آساتریدر شوید و از سمت چپ صفحه روی آیکون آمادگی تحویل کلیک کنید. پس از انتخاب سررسید موردنظر، تعداد فرم آمادگی تحویل را ثبت کنید (تعداد فرم آمادگی تحویل برابر با تعداد موقعیت باز و یا تعداد موقعیتی که قصد دارید وارد تحویل کنید، باشد) و سپس روی دکمه ارسال کلیک کنید.

پس از ارسال فرم آمادگی تحویل، باید با واحد معاملات آتی کالای آگاه تماس بگیرید و از ارسال فرم گواهی آمادگی تحویل، اطمینان حاصل کنید.

نکته: معامله‌گران می‌توانند از همان زمانی که موقعیت باز را اخذ می‌کنند، برای ارسال فرم گواهی آمادگی تحویل اقدام کنند. در دقایق پایانی مهلت ارسال، ممکن است به دلیل شلوغی سامانه، روند ارسال با اختلال همراه شود. بنابراین بهتر است ارسال گواهی سپرده را به دقایق پایانی موکول نکنید.

فرایند تسویه و تحویل قرارداد آتی کالا

بورس کالا بعد از ساعت 15:45 اقدام به فرایند تحویل و تسویه می‌کند. چنانچه خریداران و فروشندگان اقدامات لازم را برای ورود به مرحله تحویل انجام بدهند، تحویل قراردادهای آتی به صورت اتوماتیک و غیرحضوری از طریق اتاق پایاپای انجام می‌شود. در واقع اتاق پایاپای وجه قرارداد را از حساب عملیاتی آتی خریدار به حساب عملیاتی آتی فروشنده منتقل می‌کند و از سوی دیگر، گواهی سپرده کالا را از کد سهام فروشنده به کد سهام خریدار منتقل می‌کند. تقریبا روز کاری بعد، حوالی ظهر وجوه و گواهی سپرده‌ها به ترتیب در حساب عملیاتی فروشنده و کد بورسی خریدار قابل مشاهده خواهد بود.

نکته: برداشت گواهی سپرده از حساب بورسی فروشنده بر اساس نقد شونده‌ترین گواهی سپرده صورت می‌گیرد و تخصیص گواهی سپرده به خریداران به صورت تصادفی انجام می‌شود.

اگر خریدار و فروشنده به تعهد خود عمل کنند (خریدار موجودی نداشته باشد و فروشنده گواهی سپرده نداشته باشد) چه اتفاقی می‌افتد؟

اگر هر دوی خریدار و فروشنده نکول (ایفا نکردن تعهد) کنند، تسویه به صورت نقدی صورت می‌گیرد؛ یعنی تفاوت قیمت تسویه و قیمت پایانی گواهی سپرده کالا (میانگین موزون قیمت پایانی گواهی سپرده‌های انبارهای مختلف) از طرفی (فردی) که نکول به نفع آن است، برداشت می‌شود و به فردی که نکول به زیانش بوده است، منتقل می‌شود.
نکته 1: اگر قیمت گواهی سپرده پایین‌تر از قیمت تسویه قرارداد آتی باشد، نکول به نفع خریدار خواهد بود.
نکته 2: اگر قیمت گواهی سپرده بالاتر از قیمت تسویه قرارداد آتی باشد، نکول به نفع فروشنده خواهد بود.

مثال

فرض کنید در آخرین روز معاملاتی سررسید اسفند، قیمت تسویه برابر با 12000 تومان است. در بازار بورس میانگین وزنی قیمت پایانی گواهی سپرده‌های زعفران نگین برابر با 11800 تومان می‌شود. در این حالت قیمت گواهی سپرده در بازار بورس ارزان‌تر از قیمت تسویه آتی است. درواقع به نفع خریدار است که گواهی سپرده را از بازار بورس و نه از طریق قراردادهای آتی تهیه کند. درنتیجه نکول در این بازار به نفع خریدار است. پس تفاوت قیمت تسویه آتی و قیمت گواهی سپرده زعفران از خریدار به فروشنده منتقل می‌شود.

بنابر فرمول بالا:

(12000-11800)×100×1 =20000

برای هر قرارداد 20 هزار تومان از حساب خریدار برداشت و به حساب فروشنده منتقل می‌شود.

لازم به ذکر است در این شرایط (نکول) گواهی سپرده بین خریدار و فروشنده جابه‌جا نمی‌شود و در کد بورسی فروشنده باقی می‌ماند. فروشنده می‌تواند گواهی سپرده‌های زعفران خود را طی روزهای آینده، در بازار بورس به فروش برساند.

اگر در فرایند تحویل، خریدار موجودی لازم در حساب عملیاتی خود نداشته باشد اما فروشنده به تعداد لازم گواهی سپرده زعفران در دارایی‌های بورسی خود داشته باشد چه اتفاقی می‌افتد؟

در روز تحویل خریدار باید به میزان ارزش موقعیت‌های باز خود وجه آزاد در حساب عملیاتی خود داشته باشد. چنانچه خریدار مبلغ لازم را نداشته باشد، در اصطلاح می‌گویند خریدار نکول کرده است. در این حالت بورس 1 درصد ارزش قرارداد را از حساب خریدار برداشت و به حساب فروشنده واریز می‌کند. علاوه بر این، اگر قیمت پایانی گواهی سپرده زعفران کمتر از قیمت تسویه قرارداد آتی بود این تفاوت را هم از حساب خریدار برداشت و به حساب فروشنده منتقل می‌کند. در غیر این صورت تنها جریمه 1 درصدی اعمال خواهد شد.

نکته: کارمزد تسویه و تحویل فروشنده هم در این حالت بر عهده خریدار خواهد بود.

مثال

در آخرین روز معاملاتی سررسید اسفند، قیمت تسویه برابر با 12000 تومان می‌شود. در بازار بورس میانگین وزنی قیمت پایانی گواهی سپرده های زعفران برابر با 11800 تومان می‌شود.
در این شرایط جرایم نکول به شرح ذیل خواهد بود:

جریمه 1 درصد ارزش قرارداد= ارزش قرارداد ×0.01= (12000×100)×0.01= 12000

جریمه تفاوت بین قیمت پایانی و قیمت تسویه: (قیمت پایانی- قیمت تسویه)×100

(11800-12000)×100 =20.000

درمجموع (20000+12000)= 32000 تومان جریمه از حساب خریدار برداشت شده و به حساب فروشنده واریز می‌شود.

کارمزد تسویه و تحویل= ارزش قرارداد×0.0014= (قیمت تسویه ×100× تعداد قرارداد) × 0.0014= 12000×100×1×0.0014= 1680

نکته: کارمزد تسویه و تحویل فروشنده از حساب خریدار برداشت می‌شود.

لازم به ذکر است در این شرایط گواهی سپرده بین خریدار و فروشنده جابه‌جا نمی‌شود و در کد بورسی فروشنده باقی می‌ماند. فروشنده می‌تواند گواهی سپرده های زعفران خود را طی روزهای آینده، در بازار بورس به فروش برساند.

اگر در فرایند تحویل، فروشنده گواهی سپرده زعفران در کد بورسی خود نداشته باشد اما خریدار به میزان لازم وجه آزاد در حساب عملیاتی خود داشته باشد چه اتفاقی می‌افتد؟

در روز تحویل فروشنده باید به میزان تعداد موقعیت‌های باز خود ضرب در 100 واحد گواهی سپرده زعفران در کد بورسی خود داشته باشد. چنانچه فروشنده در کد بورسی خود گواهی سپرده نداشته یا تعداد کمتری داشته باشد، در اصطلاح می‌گویند فروشنده نکول کرده است. در این حالت بورس 1 درصد ارزش قرارداد را از حساب فروشنده برداشت و به حساب خریدار واریز می‌کند. علاوه بر این، اگر قیمت پایانی گواهی سپرده زعفران بیشتر از قیمت تسویه قرارداد آتی باشد، این تفاوت را هم از حساب فروشنده برداشت و به حساب خریدار منتقل می‌کند؛ در غیر این صورت تنها جریمه 1 درصدی اعمال خواهد شد.

نکته: کارمزد تسویه و تحویل خریدار هم در این حالت بر عهده فروشنده خواهد بود.

مثال

در آخرین روز معاملاتی سررسید اسفند، قیمت تسویه برابر با 12000 تومان است. در بازار بورس میانگین وزنی قیمت پایانی گواهی سپرده‌های زعفران برابر با 11800 تومان می‌شود.

در این شرایط جرایم نکول به شرح ذیل خواهد بود:

بنابراین:

جریمه 1 درصد ارزش قرارداد= (12000×100)×0.01= 12000

جریمه تفاوت بین قیمت پایانی و قیمت تسویه: به دلیل این که قیمت پایانی کمتر از قیمت تسویه قرارداد آتی است از این بابت جریمه‌ای به خریدار تعلق نمی‌گیرد.

به این ترتیب:

کارمزد تسویه و تحویل= ارزش قرارداد×0.0014= (قیمت تسویه ×100× تعداد قرارداد) × 0.0014= 12000×100×1×0.0014= 1680

سخن آخر

در بازار آتی کالا، معمولا درصد کمی از قراردادها وارد فرایند تحویل می‌شوند. درواقع آربیتراژگران و پوشش‌دهندگان ریسک که سهم کمی از موقعیت‌های بازِ بازار را به خود اختصاص داده‌اند، برخلاف نوسان‌گیران، موقعیت خود را تا روز سررسید قرارداد حفظ می‌کنند و وارد فرایند تحویل می‌شوند. با این حال همواره این احتمال وجود دارد که آربیتراژگران و پوشش‌دهندگان ریسک در روز سررسید، با نکول طرف مقابل مواجه شوند. البته وجود جرائم نکول و دریافت مابه‌التفاوت قیمت تسویه و قیمت پایانی، شرایطی را برای معامله‌گران ایجاد می‌کند که حتی با وجود نکول طرف مقابل، پوشش‌دهنده ریسک یا آربیتراژگر به هدف خود از اخذ موقعیت، دست یابد.