انواع اوراق بهادار با درآمد ثابت

تصور کنید که می‌توانید بدون نگرانی از نوسانات بازار، سرمایه‌گذاری کنید و در دوره‌های مشخص، سود تضمین‌شده داشته باشید. جذاب است، نه؟ این همان چیزی است که اوراق بهادار با درآمد ثابت به شما ارائه می‌دهد. اگر به دنبال گزینه‌ای امن برای حفظ ارزش سرمایه خود و کسب بازدهی مطمئن هستید این ابزار مالی می‌تواند انتخاب مناسبی برای‌تان باشد. البته مثل همیشه، جزئیات بسیاری وجود دارد که باید در نظر بگیرید. در این مقاله، به بررسی دقیق این اوراق، انواع مختلف آن و نکاتی که پیش از سرمایه‌گذاری باید بدانید، می‌پردازیم.

نکات کلیدی:

اوراق بهادار با درآمد ثابت چیست؟

اوراق درآمد ثابت (fixed-income securities) نوعی ابزار مالی است که به سرمایه‌گذاران سود مشخص و از پیش تعیین‌شده‌ای در بازه‌های زمانی مشخص پرداخت می‌کند. این اوراق ریسک پایینی دارد و برای افرادی مناسب‌ است که به دنبال کسب بازدهی مطمئن و بدون نوسان‌های شدید بازار هستند. سود پرداختی این اوراق ممکن است در دوره‌های مختلف با نوسان اندکی همراه باشد اما مقدار مشخصی از آن به عنوان حداقل سود پرداختی توسط ناشر اوراق تضمین می‌شود که به آن سود علی‌الحساب می‌گویند. توجه داشته باشید این اوراق از نظر میزان ریسک، مانند سپرده‌های بانکی هستند اما بازدهی آن‌ها معمولا از بانک بیشتر است.

انواع اوراق با درآمد ثابت

اوراق با درآمد ثابت را می‌توان به دو دسته «اوراق بدهی» و «گواهی سپرده» تقسیم کرد:

1- اوراق بدهی

یکی از رایج‌ترین و محبوب‌ترین اوراق با درآمد ثابت، اوراق بدهی است. این اوراق بر پایه بدهی هستند و نوعی قرض به دولت، شرکت‌ها یا بانک‌ها به شمار می‌روند. این سازمان‌ها در ازای دریافت این بدهی یا قرض، به سرمایه‌گذاران سود پرداخت می‌کنند. می‌توان گفت دولت یا سازمان‌های دیگر با انتشار این اوراق، سرمایه مورد نیاز خود را جمع‌آوری می‌کنند. سپس این سرمایه را برای رونق فعالیت‌های خود یا شروع پروژه‌های جدید به کار می‌گیرند.

در نظر داشته باشید که اوراق بدهی و اوراق قرضه گاهی به جای هم به کار می‌روند. از نظر معنای لغوی این دو تفاوتی ندارند اما از نظر اصطلاحی، اوراق قرضه یا Bonds به گونه‌ای که در جهان به کار می‌رود، در ایران وجود ندارد. به دلیل ملاحظات شرعی و فقهی، اوراق بدهی اسلامی در ایران جایگزین اوراق قرضه شده است که به سه دسته اصلی تقسیم می‌شود: اوراق مشارکت، اوراق خزانه اسلامی و اوراق صکوک.

2- اوراق مشارکت و انواع آن

اوراق مشارکت برای اجرای طرحی از پیش تعیین‌شده و با روش عرضه عمومی منتشر می‌شود. شراکت در سود، به مبلغ اسمی این اوراق وابسته است. دولت یا شرکت‌ها برای اجرای پروژه‌ای خاص و تامین منابع مالی مورد نیاز آن، این اوراق را منتشر می‌کنند. از جمله این پروژه‌ها می‌توان به احداث بیمارستان، جاده و فرودگاه اشاره کرد. خریداران اوراق مشارکت در جریان کامل اتفاقات و اهداف پروژه قرار می‌گیرند. به علاوه، بازه زمانی سرمایه‌گذاری، قیمت و دلیل انتشار این اوراق مشخص است. انتشار اوراق مشارکت به دو روش با ‌نام یا بی‌نام انجام می‌شود. اوراق مشارکت بورسی با ‌نام و سایر اوراق مشارکت، بی‌نام محسوب می‌شوند.

اوراق مشارکت به دو دسته زیر تقسیم می‌شوند:

۱- اوراق مشارکت ساده: معاملات این اوراق بر اساس قوانین حقوقی مشخص و قابل تضمین انجام می‌شود. اوراق مشارکت ساده می‌توانند با نام و بی‌نام باشند و ضمانتی برای برگشت اصل و سود این اوراق وجود دارد. اکثر اوراق منتشر شده در ایران از این نوع هستند و بعد از انتشار قابلیت تغییر ندارند. دارندگان این اوراق در زمان سررسید به سود و اصل سرمایه خود دست پیدا می‌کنند.

۲- اوراق مشارکت مرکب: اوراق مشارکت مرکب به دو نوع «قابل تبدیل با سهام» و «قابل تعویض با سهام» تقسیم می‌شود. این نوع از اوراق را می‌توان در زمان سررسید به سهام شرکت ناشر یا دیگر شرکت‌های بورسی تبدیل کرد. این روش در ایران اجرا نمی‌شود.

3- اوراق خزانه اسلامی (اخزا)

اوراق خزانه اسلامی، با نام اختصاری «اخزا»، نوعی اوراق بدهی بدون پرداخت سود دوره‌ای است که توسط دولت جمهوری اسلامی ایران منتشر می‌شود. هدف اصلی از انتشار این اوراق، تامین مالی کسری بودجه و تسویه بدهی‌های دولت به پیمانکاران و طلبکاران است. اوراق خزانه اسلامی سررسید مشخصی دارد و خریداران آن می‌توانند در زمان سررسید، مبلغ اسمی اوراق را از خزانه‌داری کل کشور دریافت کنند. این اوراق در بازار سرمایه قابل خرید و فروش است و قیمت آن بر اساس نرخ سود بازار و میزان عرضه و تقاضا تعیین می‌شود. به دلیل پشتوانه دولتی و ریسک پایین، اوراق خزانه اسلامی گزینه‌ای مناسب برای سرمایه‌گذارانی است که به دنبال یک ابزار مالی کم‌ریسک با نقدشوندگی مناسب هستند.

4- اوراق صکوک یا قرضه اسلامی

صکوک یا همان اوراق قرضه اسلامی، ابزاری مالی است که برای تامین مالی پروژه‌های مختلف در چارچوب اصول شریعت اسلامی طراحی شده است. برخلاف اوراق قرضه جهانی که بر مبنای بهره عمل می‌کند، صکوک به پشتوانه دارایی‌های واقعی منتشر می‌شود و دارندگان آن به ‌نوعی در مالکیت یا منافع آن دارایی‌ها سهیم هستند. این اوراق انواع مختلفی دارد که شامل اوراق اجاره، مرابحه، استصناع، خرید دین، سلف استاندارد، مضاربه، مزارعه و مساقات می‌شود و هر یک بر اساس نوع قرارداد شرعی خاصی طراحی شده‌اند.

یکی از مزایای اصلی صکوک، کاهش ریسک نکول (عدم پرداخت) ناشر به دلیل پشتوانه دارایی‌های واقعی است (در مورد اوراق بدهی دیگر، سرمایه‌گذار بیشتر با پشتوانه اعتماد به ناشر انجام می‌شود). صکوک در بازارهای مالی قابل خرید و فروش است و بستری مناسب برای تامین مالی شرکت‌ها، دولت‌ها و نهادهای عمومی فراهم می‌کند، در عین ‌حال که الزامات شرعی مربوط به معاملات مالی را نیز رعایت می‌کند.

5- گواهی سپرده

گواهی سپرده نوعی از اوراق بهادار با درآمد ثابت است که توسط بانک‌ها منتشر می‌شود. تضمین پرداخت اصل و سود آن‌ها نیز بر عهده بانک خواهد بود. در این روش، سود بر اساس کوپن‌های گواهی سپرده و به صورت دوره‌ای پرداخت می‌شود. این اوراق تاریخ سررسید و نرخ سود ثابت دارند. معمولا سررسید این گواهی بین یک تا پنج سال است.

انواع گواهی سپرده

گواهی‌ سپرده به دو دسته تقسیم می‌شود:

۱. گواهی سپرده مدت‌دار ویژه سرمایه‌گذاری عام: این نوع از گواهی سپرده با سررسید مشخص و نزد بانک افتتاح می‌شود. بانک نیز متقابلا گواهی سپرده مدت‌دار ویژه سرمایه‌گذاری عام صادر می‌کند. اهداف انتشار این گواهی‌ها با جزئیات کامل اعلام نمی‌شود. این گواهی‌ها از شرایط قرارداد سپرده‌گذاری برخوردارند و به صورت بی‌نام یا با نام عرضه می‌شوند.

۲. گواهی سپرده مدت‌دار ویژه سرمایه‌گذاری خاص: این نوع از گواهی سپرده به منظور تامین منابع مورد نیاز بانک‌ها برای اجرای پروژه‌های ساختمانی، تولیدی یا تکمیل طرح‌های موجود عرضه می‌شود، تاریخ سررسید مشخصی دارد و اهداف پروژه برای سرمایه‌گذار مشخص است.

مزایای سرمایه‌گذاری در اوراق با درآمد ثابت

اوراق بهادار با درآمد ثابت ریسک بسیار کمی دارند. یکی از مزایای اصلی آن‌ها اولویت پرداخت وجه به دارندگان این اوراق در زمان انحلال یا ورشکستگی یک شرکت است. در ادامه مزایای دیگر این اوراق را بررسی می‌کنیم.

سرمایه‌گذاری امن با کمترین ریسک: مدیران و تیم تحلیل‌گر اوراق درآمد ثابت با هدف کسب سودی تقریبا ثابت و بدون ریسک، سرمایه‌گذاری می‌کنند. بخش اصلی این سرمایه‌گذاری به سپرده‌های بانکی و اوراق با درآمد ثابت و اندکی از آن به سهام اختصاص می‌یابد. با توجه به این مساله، اوراق درآمد ثابت نوسان اندکی را تجربه می کنند و ریسک سرمایه‌گذاری آن‌ها کاهش می‌یابد.

پرداخت سود دوره‌ای و ضمانت بازپرداخت وجه و اصل سرمایه: در این روش، علاوه‌ بر پرداخت سود‌های دوره‌ای در پایان سررسید، اصل مبلغ هم به سرمایه‌گذاران پرداخت خواهد شد. به دلیل مشخص بودن تاریخ سررسید، افراد می‌توانند برنامه‌ریزی مناسبی برای سرمایه‌گذاری‌های بعدی داشته باشند. در واقع این چرخه درآمدی، با ریسک کمی همراه است. دولت، تضمین نقدشوندگی این اوراق را بر عهده دارد. به علاوه اوراق با درآمد ثابت توسط بعضی شرکت‌ها، اعتبارسنجی می‌شوند. بنابراین با توجه به ثبات اقتصادی این اوراق، امکان انتخاب بهتر برای سرمایه‌گذاران وجود دارد.

نکته: این اوراق ریسک سرمایه‌گذاری کمتری نسبت به سهام دارند اما با کمتر شدن میزان ریسک، بازدهی هم کمتر می‌شود.

معایب سرمایه‌گذاری در اوراق با درآمد ثابت

همان طور که اشاره کردیم، این اوراق ریسک پایینی دارند اما نمی‌توان گفت که هیچ چالشی برای سرمایه‌گذاران خود نخواهند داشت. در ادامه به ریسک‌های اوراق بهادار با درآمد ثابت اشاره خواهیم کرد.

ریسک تورم: زمانی که نرخ بهره پرداختی به سرمایه‌گذاران از نرخ تورم پایین‌تر باشد، سرمایه‌گذاران ضرر می‌کنند. بالاتر ‌بودن نرخ تورم از نرخ سود‌های بانکی و اوراق با درآمد ثابت، عملا ارزش سرمایه را کاهش می‌دهد. با این حال، اگر به دنبال سرمایه‌گذاری بدون ریسک و با سودی بالاتر از سود بانکی هستید، باید این شرایط را بپذیرید.

ریسک نرخ بهره: رابطه میان نرخ بهره و ارزش اوراق بهادار، رابطه‌ای معکوس است. یعنی اگر نرخ بهره کاهش یابد، تمایل برای خروج از بانک و سرمایه‌گذاری در اوراق با درآمد ثابت افزایش پیدا می‌کند. حال اگر نرخ بهره افزایش یابد، ارزش اوراق با درآمد ثابت کم خواهد شد. در واقع با بالاتر رفتن نرخ بهره، میزان سود دریافتی از بانک‌ها بیشتر می‌شود. در این حالت انتخاب سخت‌تر می‌شود و ممکن است برخی از سرمایه‌گذاران ریسک سرمایه‌گذاری را قبول نکنند و به سود‌های سپرده‌های بانکی اکتفا کنند.

فرض کنید اوراقی با درآمد ثابت خریداری کرده‌اید که سالانه ۲۰ درصد سود پرداخت می‌کند و در همین حین، بانک مرکزی تصمیم می‌گیرد نرخ بهره را افزایش دهد و بانک‌ها شروع به ارائه سپرده‌های بانکی با سود ۲۵ درصدی می‌کنند.  در این شرایط، سرمایه‌گذاران جدید دیگر تمایلی به خرید اوراق ۲۰ درصدی شما ندارند زیرا می‌توانند با سپرده‌گذاری در بانک سود بیشتری دریافت کنند. بنابراین، اگر بخواهید اوراق خود را قبل از سررسید بفروشید، باید آن را با تخفیف (قیمت کمتر از ارزش اسمی) عرضه کنید تا برای خریداران جذاب شود. در نتیجه، قیمت بازار اوراق شما کاهش می‌یابد.

ریسک عوامل پیش‌بینی نشده: عواملی مانند بلایای طبیعی یا جنگ ارزش اوراق درآمد ثابت را تحت تاثیر قرار می‌دهند. این نوع از عوامل پیش‌بینی نشده باعث از بین رفتن ارزش همه یا بخشی از این اوراق می‌شوند. ممکن است این اتفاقات برای یک بخش خاص رخ دهد که در این صورت فقط ارزش اوراق آن بخش تحت تاثیر قرار می‌گیرد.

نکته: اوراق درآمد ثابت معافیت مالیاتی ندارند.

سخن آخر

در این مقاله با  انواع اوراق بهادار با درآمد ثابت آشنا شدیم و ویژگی آن‌ها را مورد بررسی قرار دادیم. توجه کنید که این اوراق ریسک پایینی دارند و سرمایه‌گذاران بعد از تاریخ سررسید به اصل سرمایه خود دسترسی خواهند داشت. این اوراق معمولا سود‌ دوره‌ای دارند و در واقع قرضی به دولت، بانک و سایر نهاد‌ها هستند. به ‌طور کلی این اوراق سودی بیشتر از بانک و کمتر از سهام را نصیب سرمایه‌گذاران خود می‌کنند. بنابراین می‌توان گفت برای افرادی که به دنبال سرمایه‌گذاری کم‌ریسک و متعادل هستند، گزینه‌ای مناسب به شمار می‌روند.