نسبت فعالیت چیست؟ انواع نسبت های فعالیت

نسبت‌های فعالیت، شاخص‌هایی هستند که کارایی یک شرکت در استفاده از منابع و دارایی‌هایش را نشان می‌دهند. این نسبت‌ها به سرمایه‌گذاران و تحلیل‌گران کمک می‌کنند بفهمند که یک شرکت تا چه حد در تبدیل دارایی‌ها به فروش و سود، خوب عمل می‌کند. از جمله مهم‌ترین نسبت‌های فعالیت می‌توان به گردش موجودی کالا، گردش دارایی و دوره وصول مطالبات اشاره کرد. تحلیل این نسبت‌ها نشان می‌دهد که شرکت در مدیریت موجودی، دریافت مطالبات و استفاده از دارایی‌ها چه عملکردی دارد. استفاده درست از این نسبت‌ها می‌تواند به تشخیص نقاط ضعف عملکردی و مقایسه بین شرکت‌ها در یک صنعت کمک کند.

 نکات کلیدی

نسبت فعالیت چیست؟

نسبت فعالیت (Activity Ratio) به گروهی از نسبت‌های مالی گفته می‌شود که میزان کارایی شرکت در استفاده از دارایی‌ها و مدیریت منابع خود را ارزیابی می‌کنند. این نسبت‌ها نشان می‌دهند که یک کسب‌وکار تا چه اندازه توانسته دارایی‌هایی مانند موجودی کالا، حساب‌های دریافتنی و دارایی‌های ثابت را به فروش و درآمد تبدیل کند. سرمایه‌گذاران و تحلیلگران با بررسی نسبت فعالیت می‌توانند عملکرد عملیاتی شرکت را بهتر درک کنند و میزان بهره‌وری آن را با شرکت‌های مشابه مقایسه کنند. از مهم‌ترین انواع نسبت فعالیت می‌توان به نسبت گردش موجودی کالا، گردش حساب‌های دریافتنی، گردش دارایی‌های ثابت و گردش کل دارایی‌ها اشاره کرد.

 نسبت فعالیت چه کاربردهایی دارد؟

مهم‌ترین عملکرد نسبت فعالیت این است که اقلام ترازنامه را با صورت سود و زیان مرتبط می‌سازد. یکی از نکاتی که در اینجا باید مورد توجه قرار گیرد این است که اقلام ترازنامه در لحظه محاسبه می‌شوند اما اقلام سود و زیان مربوط به یک دوره زمانی خاص هستند که در محاسبه و تحلیل این نسبت، اغلب این موضوع در نظر گرفته نمی‌شود. 
این نسبت‌ها بینش‌هایی را در مورد کارایی جنبه‌های مختلف عملیاتی یک کسب‌وکار، مانند مدیریت موجودی، استفاده از دارایی‌ها و جمع‌آوری حساب‌های دریافتی ارائه می‌کنند. با تجزیه و تحلیل این نسبت‌ها، ذینفعان می‌توانند اثربخشی عملیات یک شرکت را ارزیابی و زمینه‌های بهبود را شناسایی کنند. برای مثال، نسبت گردش موجودی بالا نشان‌دهنده مدیریت کارآمد موجودی است. به طور کلی، نسبت‌های فعالیت ابزاری حیاتی برای ارزیابی کارایی عملیاتی و تصمیم‌گیری آگاهانه کسب‌وکار هستند.

 اهمیت نسبت‌های فعالیت برای سرمایه‌گذاری 

نسبت فعالیت یکی از ابزارهای مهم برای تحلیل‌گران و سرمایه‌گذاران در ارزیابی عملکرد عملیاتی شرکت‌ها است. این نسبت‌ها نشان می‌دهند که یک شرکت تا چه اندازه از منابع و دارایی‌های خود برای ایجاد فروش و جریان نقدی استفاده می‌کند. هرچه کارایی استفاده از دارایی‌ها بیشتر باشد، احتمال سودآوری پایدار شرکت نیز افزایش می‌یابد.

سرمایه‌گذاران با بررسی نسبت‌های فعالیت می‌توانند متوجه شوند که آیا مدیریت شرکت در استفاده از دارایی‌ها عملکرد مناسبی داشته است یا خیر. همچنین مقایسه این نسبت‌ها بین شرکت‌های فعال در یک صنعت می‌تواند به شناسایی شرکت‌های کارآمدتر کمک کند. شرکت‌هایی که نسبت‌های فعالیت بهتری دارند معمولا توانایی بیشتری در مدیریت موجودی، وصول مطالبات و استفاده از دارایی‌ها دارند و در بلندمدت گزینه‌های مناسب‌تری برای سرمایه‌گذاری محسوب می‌شوند.

بیشتر بخوانید: تحلیل بنیادی در بورس

انواع نسبت‌های فعالیت

انواع نسبت‌هایی که در این گروه قرار دارند شامل موارد زیر است:
1. دوره گردش موجودی کالا
2. دوره وصول مطالبات
3. دوره گردش مواد و کالای نیم ساخته
4. دوره واریز بستانکاران
5. دفعات گردش سرمایه جاری
6. دفعات گردش سرمایه ثابت
7. دفعات گردش دارایی
8. درصد تغییر فروش

در ادامه هر یک از این موارد را به طور کامل بررسی می‌کنیم.

1- دوره گردش کالا

برای محاسبه‌ دوره گردش کالا، ابتدا باید نسبت گردش موجودی کالا را به‌دست آوریم. دوره گردش کالا، به میانگین تعداد روزهایی اشاره دارد که یک شرکت برای فروش و جایگزینی موجودی خود نیاز دارد. به بیان ساده‌تر این شاخص نشان می‌دهد که هر کالای موجود در انبار، به‌طور میانگین چند روز طول می‌کشد تا فروخته شود.

 نحوه محاسبه نسبت گردش موجودی کالا چگونه است؟

برای محاسبه این نسبت فعالیت، مطابق تصویر زیر، ابتدا بهای تمام شده‌ی کالای فروخته شده را مشخص کنید. این شامل تمام هزینه‌های مربوط به تولید یا خرید کالاهای فروخته شده در یک بازه زمانی خاص (معمولا یک سال) است که باید بر متوسط موجودی کالا تقسیم شود.

در مرحله بعد، متوسط موجودی کالا برای همان دوره را با اضافه کردن موجودی اولیه به موجودی پایانی و تقسیم مجموع بر دو، محاسبه و در فرمول قبلی جایگزین کنید.

فرمول متوسط موجودی کالا:

حالا وقت آن است که دوره گردش کالا را محاسبه کنیم. دوره گردش کالا با تقسیم تعداد روزهای دوره (معمولا یک سال) بر نسبت گردش موجودی محاسبه می‌شود. دوره گردش کمتر نشان‌دهنده گردش موجودی سریع‌تر است که مدیریت موجودی کارآمدتری را نشان می‌دهد. در حالی که دوره گردش بیشتر ممکن است نشان‌دهنده فروش کندتر یا موجودی اضافی باشد که می‌تواند سرمایه را محدود کند و هزینه‌های نگهداری را افزایش دهد.

فرمول دوره گردش کالا:

ویژگی‌های دوره گردش کالا

نسبت گردش موجودی کالا ویژگی‌ها و نکاتی دارد که در ادامه آن‌ها را توضیح می‌دهیم:

۱- بالا بودن نسبت دوره گردش کالا

• فروش شرکت نسبت به موجودی کالا، افزایش بیشتری دارد و شرکت کارایی عملیاتی بالایی دارد.
• سرمایه‌گذاری‌ شرکت در موجودی کالا کاهش‌یافته است.
• چرخه عملیاتی تبدیل مواد و موجودی کالا به وجه نقد، کوتاه است.
• دوره رکود موجودی کالا در انبار کوتاه است.

۲- پایین بودن نسبت گردش موجودی کالا 

• نگهداری میزان زیادی از موجودی‌ کالا در شرکت (انبار شدن کالاها)
• پایین بودن سطح فروش در شرکت
• بالا بودن هزینه‌های نگهداری موجودی کالا در شرکت
• احتمال بروز مشکل در تامین مالی شرکت به دلیل پیش‌بینی پایین بودن وجوه نقد آن
• ایجاد خط تولید جدید و عدم تبلیغات برای فروش محصولات آن.

مثال: نسبت گردش موجودی کالا در طی ۵ سال متوالی برای شرکت الف به شرح زیر است:

با توجه به اطلاعات جدول بالا، دوره گردش موجودی کالا در طی ۵ سال، بهبودیافته است. در سال ۱۳۹۴ نسبت به سال ۱۳۹۰ یک بهبود ۲۲۷ روزه وجود دارد. این موضوع بیانگر بهبود حجم موجودی کالا در مقایسه با تولید شرکت و استفاده بهینه از موجودی‌ها است. تعدیل این نسبت گویای استفاده بهینه از موجودی کالا در شرکت است. با توجه به مثال بالا شرکت الف موفق شده پتانسیل موجود خود را به بهترین نحو استفاده کند.

نسبت گردش دارایی

نسبت گردش دارایی یک نسبت فعالیت است که میزان کارایی شرکت را در استفاده از دارایی‌ها برای ایجاد فروش نشان می‌دهد. 

فرمول:

مثال: نسبت گردش دارایی های شرکت الف در ۵ سال متوالی به شرح زیر است:

روند نسبت گردش دارایی‌ها، فاصله بین فروش و دارایی‌ها را در شرکت الف نشان می‌دهد. با توجه به کم‌ شدن این فاصله می‌توان نتیجه گرفت که افزایش مجموع دارایی‌ها (اعم از دارایی‌های ثابت و جاری) موجب افزایش درآمد شرکت شده است. این موضوع به معنای مدیریت بهینه کل دارایی‌های مجموعه است.

تحلیل نسبت گردش دارایی

بالا بودن نسبت گردش دارایی‌ها نشان‌دهنده توانایی شرکت در استفاده موفق از مجموع دارایی‌ها و امکانات خود برای ایجاد فروش است.  

اگر دارایی‌های شرکت افزایش قابل‌توجهی داشته باشد اما در فروش رشد چندانی مشاهده نشود، می‌توان نتایج زیر را استنباط کرد:

1. افزایش در دارایی‌های جدید بدون برنامه‌ریزی دقیق انجام شده است؛ در نتیجه شرکت دچار تورم در بخش دارایی‌ها شده است.  
2. شرکت دارای مشکل بازاریابی در فروش محصولات خود است؛ یعنی بازار محصول اشباع شده و شرکت باید به دنبال بازارهای جدید باشد.

نسبت گردش دارایی‌های ثابت (Fixed Assets Turnover)

نسبت گردش دارایی‌های ثابت، معیاری مالی است برای ارزیابی میزان بهره‌وری شرکت در استفاده از دارایی‌های ثابت مانند ماشین‌آلات، تجهیزات و ساختمان‌ها جهت ایجاد درآمد از فروش.

این شاخص نشان می‌دهد شرکت تا چه اندازه از سرمایه‌گذاری خود در دارایی‌های ثابت به‌شکل موثر استفاده می‌کند.  

فرمول:

همچنین متوسط دارایی‌های ثابت هم با استفاده از فرمول زیر به‌دست می‌آید:

نسبت گردش دارایی‌های ثابت چه ویژگی‌هایی دارد؟

بالا بودن نسبت گردش دارایی‌ ثابت نشان می‌دهد که شرکت در استفاده از این دسته از دارایی‌های خود به‌عنوان یکی از عوامل تولید، موفق بوده است. از سوی دیگر پایین بودن این نسبت ناشی از سرمایه‌گذاری بیش‌ از حد در دارایی‌های ثابت و پایین بودن درآمد شرکت، نسبت به آن است. این امر می‌تواند به‌ منزله عدم کارایی دارایی‌های ثابت شرکت باشد.

مثال: نسبت گردش دارایی‌های ثابت شرکت الف در ۵ سال متوالی به شرح زیر است:

با توجه به روند کاهشی این نسبت فعالیت در شرکت فوق، می‌توان گفت کارایی آن در طول سال‌ها برای استفاده از دارایی‌های ثابت به‌عنوان یکی از عوامل تولید کالا، کاهش یافته است. در نتیجه، شرکت بدون برنامه‌ریزی برای افزایش فروش خود، اقدام به افزایش سرمایه‌گذاری در دارایی‌های ثابت خود کرده است.

  دوره وصول مطالبات

دوره وصول مطالبات هم با استفاده از فرمول زیر به دست می‌آید:

نسبت گردش مطالبات چه ویژگی‌هایی دارد؟

چنانچه دوره وصول مطالبات شرکت کوتاه باشد، به این معناست که شرکت برای تامین اعتبار خود و افزایش سرمایه در گردش، بار مالی کمتری دارد و این امر موجب افزایش درآمد شرکت نیز می‌شود. حال بالا بودن دوره وصول مطالبات بیانگر آن است که شرکت برای فروش کالاهای خود، از شرایط نسیه بسیار زیاد استفاده کرده و یا اینکه برنامه منظمی برای وصول مطالبات خود از بدهکاران ندارد. دوره وصول مطالبات معیار اندازه‌گیری مدت‌زمان لازم برای جمع‌آوری وجوه حاصل از فروش به مشتریان است.

مثال: دوره وصول مطالبات شرکت الف در طی ۵ سال، به شرح زیر است:

همان‌طور که مشاهده می‌شود، دوره بازگرداندن عواید حاصل از فروش شرکت الف، در سال ۹۴ نسبت به سال ۹۰، ۱۴۵٫۶۲ روز کاهش داشته است. این به معنای بهبود ۶۶٫۹۷ درصدی در این نسبت است.

دوره پرداخت بدهی‌ها 

دوره پرداخت بدهی‌ها یا دوره بازپرداخت بستانکاران، نشان‌دهنده مدت زمانی است که یک شرکت برای پرداخت بدهی‌های خود به تامین‌کنندگان نیاز دارد. این نسبت مشخص می‌کند که شرکت به طور متوسط چند روز طول می‌کشد تا بدهی‌های ناشی از خریدهای نسیه خود را تسویه کند.

بالا بودن دوره پرداخت بدهی‌ها نشان می‌دهد که شرکت زمان بیشتری برای پرداخت بدهی‌های خود صرف می‌کند. این موضوع می‌تواند به معنای استفاده بهتر از اعتبار تأمین‌کنندگان و حفظ نقدینگی شرکت باشد. با این حال اگر این دوره بیش از حد طولانی شود ممکن است نشان‌دهنده مشکلات نقدینگی یا ضعف شرکت در پرداخت تعهدات خود باشد. در مقابل، کوتاه بودن دوره پرداخت بدهی‌ها نشان می‌دهد که شرکت بدهی‌های خود را سریع‌تر پرداخت می‌کند.

  دوره گردش عملیات

دوره گردش عملیات، دوره‌ای است که طی آن شرکت مواد اولیه را خریداری و کالایی را تولید کرده و به دست مشتری می‌رساند و درنهایت وجه نقد را از وی دریافت می‌کند. به بیان ساده، دوره گردش عملیات بر اساس سایر انواع نسبت فعالیت، با مجموع دوره وصول مطالبات و گردش موجودی کالا برابر است.

فرمول نسبت گردش عملیات در شرکت‌های غیرتولیدی با شرکت‌های تولیدی متفاوت است:

   شرکت‌های غیر تولیدی:

   شرکت‌های تولیدی:

دوره تولید کالا: به مدت‌زمانی که مواد اولیه به کالای ساخته‌شده تبدیل می‌شود، دوره تولید گفته می‌شود. به‌عنوان‌ مثال چنانچه دوره تولید کالا در شرکت تولیدی، ۲۲۰ روز باشد یعنی وجوه نقد شرکت به مدت ۲۲۰ روز در پروسه موجودی‌ها، کالای در جریان ساخت و حساب‌های دریافتنی، قرار خواهد گرفت.

 ویژگی‌های نسبت دوره گردش عملیات

فرض کنید دوره گردش عملیات در شرکتی ۹۰ روز است. این یعنی ۹۰ روز طول می‌کشد تا کالاهای خریداری‌شده و موجود در انبار به فروش رسیده و وجوه ناشی از حساب‌های دریافتنی جمع‌آوری و وصول شوند. شرکتی که دوره گردش عملیات کوتاهی دارد، نیازمند سرمایه در گردش کمتری است. به دلیل اینکه دوره وصول مطالبات پایین‌تری داشته و زمان کمی طول خواهد کشید تا کالای تولیدشده به وجه نقد تبدیل شود. لذا برای بدهی جاری نیاز به افزایش دارایی جاری وجود ندارد.

 نسبت موجودی کالا به سرمایه در گردش

سرمایه در گردش تفاوت دارایی جاری از بدهی جاری شرکت است. با توجه به اینکه یکی از اجزای تشکیل‌دهنده دارایی جاری موجودی کالا است، نسبت موجودی کالا به سرمایه در گردش نشان‌دهنده آن است که چه مقدار از سرمایه در گردش شرکت را موجودی کالا تشکیل داده است.

نحوه محاسبه:

که در آن:

ویژگی‌های نسبت موجودی کالا به سرمایه در گردش

بالا بودن نسبت موجودی کالا به سرمایه در گردش، نشان‌دهنده این است که شرکت در عملیات جاری خود دارای مشکل است. تولید موجودی کالا به معنای تبدیل یک دارایی مولد (جاری) به یک دارایی غیر مولد است و تا زمانی که این دارایی به فروش نرسد و وجوه نقد حاصل از آن به چرخه تولید بازنگردد نمی‌توان از عملیات شرکت انتظار بازدهی داشت. بزرگ بودن این نسبت می‌تواند ناشی از مشکل شرکت در امر فروش و بازاریابی باشد. به عقیده برخی از تحلیلگران حداکثر مناسب برای این نسبت ۸۰ درصد است.

مثال: شرکت الف در سال‌های ۹۰ تا ۹۴ دارای نسبت زیر است:

در سال‌های ۹۱، ۹۲ و ۹۳، نسبت مقدار منفی به خود گرفته است. دلیل این امر منفی شدن بخش مخرج کسر (سرمایه در گردش) است. در سال‌‎های مذکور بدهی‌های جاری بیشتر از دارایی‌های جاری بوده است. منفی شدن مقدار سرمایه در گردش دلایل متعددی دارد از جمله:
 شرکت از محل اعتبارات کوتاه‌مدت برای بدست آوردن دارایی غیر جاری استفاده کرده است.
 بخشی از بدهی‌های بلندمدت که سررسید شده‌اند، موجب افزایش بدهی جاری شده است.

نکته: هنگامی‌ که سرمایه در گردش شرکت مقدار منفی به خود می‌گیرد برای بررسی بهتر وضعیت شرکت بهتر است به ارزیابی نسبت‌های نقدینگی آن در دوره‌های موردنظر بپردازیم.

 نسبت گردش سرمایه جاری

نسبت گردش سرمایه جاری، تاثیر سرمایه در گردش را در فروش شرکت نشان می‌دهد.

فرمول:

سخن آخر

حالا که این مطلب را مطالعه کردید، حتما می‌دانید که درک انواع مختلف نسبت فعالیت برای ارزیابی کارایی و اثربخشی عملیات یک شرکت تا چه حد ضروری است. نسبت‌های فعالیت بینش‌های ارزشمندی را در مورد عملکرد یک شرکت می‌دهند. با تجزیه و تحلیل این نسبت‌ها، کسب‌وکارها می‌توانند زمینه‌های بهبود را شناسایی کنند، فرآیندها را ساده‌سازی کنند و تصمیم‌گیری آگاهانه برای افزایش کارایی و سودآوری کلی بگیرند. گنجاندن نسبت‌های فعالیت در جعبه ابزار تجزیه و تحلیل، به شما در درک و ارزیابی بهتر سلامت مالی شرکت کمک می‌کند. بنابراین، دفعه بعد که عملکرد یک شرکت را ارزیابی می‌کنید، از قدرت نسبت‌های فعالیت در به دست آوردن بینش عمیق‌تر در مورد کارایی عملیاتی آن غافل نشوید.