رکود تورمی (STAGFLATION) چیست؟

تورم (INFLATION) و رکود اقتصادی (STAGNATION) دو عامل منفی و تهدیدکننده اقتصاد کشورها هستند. رکود اقتصادی زمانی به وجود می‌آید که نرخ رشد تولید ناخالص داخلی (GDP) روند کاهشی داشته باشد. تورم نیز به معنی افزایش مداوم سطح عمومی قیمت‌ها در دوره‌های مختلف است. هر کدام از این مولفه‌ها به تنهایی می‌تواند اقتصاد یک کشور را با چالش‌های بسیاری مواجه کند. آیا ممکن است اقتصاد یک کشور به صورت هم‌زمان درگیر رکود اقتصادی و تورم شود؟! برای یافتن پاسخ این سوال مهم و آشنایی با مفهوم «رکود تورمی» در اقتصاد، با این مقاله با ما همراه باشید.

نکات کلیدی

رکود تورمی چیست؟

برای درک بهتر رکود تورمی لازم است در ابتدا تعریف کوتاهی از رکود و تورم داشته باشیم. رکود اقتصادی زمانی اتفاق می‌افتد که در یک بازه زمانی طولانی مدت رشد اقتصادی به اندازه قابل توجهی آهسته بوده و حتی می‌توان گفت هیچ رشدی وجود نداشته است. تورم افزایش مستمر و عمومی قیمت‌ کالاها و خدمات است. تورم به معنای کاهش قدرت خرید مصرف کنندگان در یک بازه زمانی مشخص است. به هم‌زمانی رکود اقتصادی و تورم در یک کشور، رکود تورمی گفته می‌شود. رکود تورمی یکی از دشوارترین چالش‌های اقتصادی برای هر جامعه‌ای است. در واقع زمانی رکود تورمی اتفاق می‌افتد که علاوه بر افزایش قیمت‌ها، کاهش رشد اقتصادی هم وجود دارد.

در تصویر زیر، با مفهوم رکود تورمی آشنا می شوید:

رکود تورمی چه تاثیری بر اقتصاد دارد؟

در شرایطی که اندازه اقتصاد یک کشور در حال کوچک‌تر شدن باشد، فعالیت اقتصادی بنگاه‌ها دشوار و کم بازده‌تر از قبل می‌شود. در نتیجه بسیاری از این بنگاه‌ها نمی‌توانند به فعالیت خود ادامه دهند. ادامه این روند منجر به کاهش تولید و اشتغال می‌شود. افزایش بیکاری ناشی از رکود اقتصادی و هم‌زمانی آن با افزایش سطح عمومی قیمت‌ها، تقاضا برای کالاها و خدمات را کاهش می‌دهد و خروج از رکود را دشوارتر می‌کند. در حقیقت در شرایط رکود تورمی از طرفی تورم سبب تشدید رکود و از طرفی رکود سبب افزایش تورم می‌شود. این هم‌افزایی دلیل اصلی دشواری خروج از شرایط رکود تورمی است که گاه سال‌ها اقتصاد یک کشور را فلج می‌کند.

رکود اقتصادی در ایران

اقتصاد ایران در نیم قرن اخیر، ۷ مرتبه دچار رکود تورمی شده است. در این بخش قصد داریم به صورت مختصر به این هفت دوره رکود تورمی در ایران، اشاره کنیم.

• دوره اول:

تقریبا تا اواسط دهه ۵۰ اقتصاد ایران دارای ثبات خوبی بود و درست در همین برهه زمانی اولین رکود تورمی در ایران شکل گرفت. به دنبال آن، رشد اقتصادی در سال ۱۳۵۶ به منفی ۳/۷ درصد و نرخ تورم هم به ۲۵/۱ درصد رسید. دلیل این رکود تورمی در اقتصاد ایران، جهش حجم نقدینگی، افزایش فروش نفت و افزایش هزینه‌های دولت در سال‌های ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۶ بود. افزایش شدید حجم نقدینگی در کشور باعث بروز تورم بالا و هم‌زمانی آن با کاهش تولید ناخالص داخلی منجر به شروع دوره‌ای از رکود تورمی در کشور شد.

• دوره دوم:

در اواخر دهه ۵۰ تحولات سیاسی بزرگی در کشور رخ داد و از طرف دیگر کشور با جنگ دست و پنجه نرم می‌کرد. در سال‌های آخر دهه یعنی سال ۱۳۵۹ و ۱۳۶۰ اقتصاد ایران هنوز درگیر رکود تورمی بود و در شرایط دگرگونی سیاسی و جنگ تحمیلی، این رکود تورمی تشدید شد.

• دوره سوم:

بعد از جنگ تحمیلی، بسیاری از زیرساخت‌های کشور از بین رفته بود و نیاز به بازسازی داشت. هم‌زمان با این مورد در سال‌های ۱۳۶۵ تا ۱۳۶۷ درآمدهای کشور به حداقل رسید و سرمایه‌ای برای بازسازی این زیرساخت‌ها وجود نداشت. علاوه بر این بسیاری از کارگاه‌های صنعتی در کشور تعطیل شده بود و بسیاری از افراد بیکار شده بودند. به نوعی در این دوران رکود تورمی شدیدی به چشم می‌خورد.

• دوره چهارم:

تقریبا در نیمه دهه ۷۰، اقتصاد ایران برای بار دیگر دچار رکود تورمی شد. در سال‌های قبل دولت هزینه‌های سنگینی را برای بازسازی زیرساخت‌های کشور پرداخت کرد و وام‌های زیادی را به این منظور دریافت کرده بود. میزان استقراض از بانک مرکزی افزایش چشمگیری پیدا کرده و رشد پرشتاب حجم نقدینگی به پدیده‌ای مزمن تبدیل شده بود. دولت طی سال‌های ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۵ به واسطه هزینه سنگین بازسازی زیرساخت‌های کشور باعث افزایش حجم نقدینگی و ادامه شرایط تورمی شد، به دنبال آن قیمت‌ها مجددا افزایش پیدا کردند و اقتصاد ایران مجددا درگیر رکود تورمی شد.

• دوره پنجم:

بعد از دهه ۷۰ اقتصاد ایران تقریبا شرایط باثباتی را تجربه می‌کرد تا این که در سال ۱۳۸۷ به دنبال وضع تحریم‌های بین المللی و کاهش درآمد ارزی، استقراض دولت از بانک مرکزی افزایش یافت. به دنبال این افزایش حجم نقدینگی و رشد تورم در اقتصاد کشور و دشواری فعالیت اقتصادی ناشی از تحریم‌ها، بار دیگر اقتصاد کشور در دام رکود تورمی افتاد.

• دوره ششم:

در سال‌های ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲ رکود تورمی شدیدی در کشور به وجود آمد. دلیل آن اعمال تحریم‌های شدید کشورهای خارجی علیه ایران و کاهش شدید فروش نفت در منطقه بود. این دو عامل به تنهایی موجب شدند که ایران در این دو سال، بیشترین میزان رشد اقتصادی منفی را تجربه کند.

• دوره هفتم:

در سال‌های اخیر اقتصاد ایران با چالش‌های فراوانی رو به رو شده است و با تحولات سیاسی که پیرامون برجام و تحریم‌های شدیدتر علیه ایران به وجود آمد، ایران در حال حاضر شدید‌ترین حالت رکود تورمی را در منطقه تجربه می‌کند. در این برهه زمانی، میزان سرمایه‌گذاری در کشور روند نزولی دارد و سرمایه‌گذاران به دلیل ریسک‌های احتمالی فعالیت خود را بسیار کمتر کرده‌اند. این مساله در نهایت می‌تواند منجر به منفی شدن رشد اقتصادی ‌شود. علاوه بر این، نوسانات و جهش شدید قیمت ارزهای خارجی باعث شده تولیدکنندگان برای تولید و تامین مواد اولیه هزینه‌های بسیار سنگینی پرداخت کنند که منجر به افزایش هزینه‌های تولید و در نتیجه تشدید تورم می‌شود.

رکود تورمی چگونه به وجود می‌آید؟

رکود تورمی زمانی شکل می‌گیرد که یک اقتصاد به‌ طور هم‌زمان با افزایش سطح عمومی قیمت‌ها، کاهش رشد اقتصادی و افزایش بیکاری مواجه شود. این وضعیت برخلاف شرایط معمول است زیرا در بسیاری از دوره‌ها، رکود با کاهش تقاضا و کندشدن تورم همراه می‌شود. عوامل زیر می‌توانند در ایجاد یا تشدید رکود تورمی نقش داشته باشند:

کاهش رشد اقتصادی: کاهش تولید، سرمایه‌گذاری و مصرف باعث کندشدن فعالیت‌های اقتصادی می‌شود. در چنین شرایطی، درآمد شرکت‌ها کاهش پیدا می‌کند و ممکن است بنگاه‌ها برای کنترل هزینه‌های خود، تولید یا تعداد کارکنان را کاهش دهند.

افزایش نرخ تورم: افزایش مداوم قیمت کالاها و خدمات، قدرت خرید خانوارها را کاهش می‌دهد. اگر درآمد افراد متناسب با تورم رشد نکند، تقاضای واقعی در اقتصاد کاهش پیدا می‌کند و رکود عمیق‌تر می‌شود.

افزایش نرخ بیکاری: با کاهش فروش و تولید، بسیاری از کسب‌وکارها استخدام را محدود می‌کنند یا نیروی انسانی خود را کاهش می‌دهند. افزایش بیکاری نیز درآمد خانوارها و میزان مصرف را کاهش می‌دهد و به تداوم رکود کمک می‌کند.

شوک‌های عرضه: افزایش ناگهانی قیمت انرژی، مواد اولیه یا هزینه حمل‌ونقل می‌تواند هزینه تولید را بالا ببرد. همچنین عواملی مانند جنگ، تحریم، بلایای طبیعی و اختلال در زنجیره تأمین ممکن است عرضه کالاها را کاهش دهند. در این وضعیت، تولید کاهش می‌یابد اما قیمت‌ها همچنان افزایش پیدا می‌کنند.

سیاست‌های پولی و مالی نامناسب: افزایش بیش از اندازه نقدینگی یا مخارج دولت، بدون رشد متناسب تولید، می‌تواند تورم را تشدید کند. از سوی دیگر، اجرای سیاست‌های انقباضی شدید برای کنترل تورم ممکن است باعث کاهش سرمایه‌گذاری، افت تقاضا و افزایش بیکاری شود. ناهماهنگی میان سیاست‌های پولی و مالی نیز می‌تواند کنترل رکود تورمی را دشوارتر کند.

شاخص‌های شناسایی رکود تورمی

برای تشخیص رکود تورمی نمی‌توان تنها به یک متغیر اقتصادی توجه کرد. این وضعیت معمولا با بررسی هم‌زمان شاخص‌های زیر شناسایی می‌شود:

نرخ تورم (Inflation Rate): نرخ تورم، میزان افزایش سطح عمومی قیمت کالاها و خدمات را در یک دوره مشخص نشان می‌دهد. بالا ماندن تورم در کنار کاهش تولید و افزایش بیکاری، یکی از مهم‌ترین نشانه‌های رکود تورمی است.

تولید ناخالص داخلی (GDP): تولید ناخالص داخلی، ارزش کالاها و خدمات نهایی تولیدشده در یک اقتصاد را نشان می‌دهد. کاهش یا رشد ضعیف GDP می‌تواند بیانگر رکود و کندشدن فعالیت‌های اقتصادی باشد.

نرخ بیکاری  (Unemployment Rate): نرخ بیکاری، نسبت افراد بیکار و جویای کار به جمعیت فعال اقتصادی است. افزایش این نرخ هم‌زمان با تورم بالا نشان می‌دهد که بنگاه‌ها با کاهش تولید و تقاضا مواجه شده‌اند.

شاخص قیمت مصرف‌کننده  (CPI): شاخص قیمت مصرف‌کننده، تغییر قیمت مجموعه‌ای از کالاها و خدمات مورد استفاده خانوارها را اندازه‌گیری می‌کند. رشد مستمر CPI نشان‌دهنده افزایش هزینه زندگی و کاهش قدرت خرید مصرف‌کنندگان است.

شاخص قیمت تولیدکننده (PPI): شاخص قیمت تولیدکننده، تغییر هزینه کالاها و خدمات در سطح تولید را نشان می‌دهد. افزایش PPI می‌تواند نشانه رشد هزینه مواد اولیه، انرژی و سایر هزینه‌های تولید باشد. این افزایش هزینه ممکن است در ادامه به مصرف‌کننده منتقل شود و تورم را تشدید کند.

برای شناسایی دقیق‌تر رکود تورمی باید روند این شاخص‌ها در چند دوره متوالی و در کنار سایر متغیرهای اقتصادی بررسی شود.

تفاوت رکود تورمی با تورم و رکود چیست؟

تورم به افزایش مستمر سطح عمومی قیمت کالاها و خدمات گفته می‌شود. در دوره‌های تورمی ممکن است اقتصاد همچنان رشد کند و نرخ بیکاری پایین باشد.

رکود اقتصادی دوره‌ای است که در آن تولید، سرمایه‌گذاری، مصرف و اشتغال کاهش پیدا می‌کند. رکود معمولا با کاهش تقاضا همراه است و می‌تواند سرعت افزایش قیمت‌ها را کاهش دهد.

رکود تورمی ترکیبی از هر دو وضعیت است. یعنی اقتصاد به ‌طور هم‌زمان با تورم بالا، رشد ضعیف یا منفی و افزایش بیکاری مواجه می‌شود. به همین دلیل، مقابله با رکود تورمی دشوارتر است زیرا سیاست‌های کنترل تورم ممکن است رکود را تشدید کنند و سیاست‌های حمایت از رشد اقتصادی نیز احتمال افزایش بیشتر تورم را به همراه داشته باشند.

در زمان رکود تورمی چه کنیم؟

مبانی علم اقتصاد نشان می‌دهد که در شرایط رکود تورمی، کسب و کارها و بنگاه‌های اقتصادی با تهدیدهای جدی‌ مواجه خواهند شد. بسیاری از این کسب و کارها قادر به ادامه فعالیت و ایفای تعهدات خود نیستند و گاه مجبور به تعطیلی خواهند شد. شروع فعالیت اقتصادی جدید نیز دشوار و پر ریسک است. از طرفی نگهداری پول نقد و سرمایه راکد در شرایط تورمی منجر به کاهش قدرت خرید و ارزش سرمایه می‌شود. شناسایی درست شرایط رکود تورمی و همچنین تشخیص خروج از آن در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی اهمیت بسیار بالایی دارد. سرمایه‌گذاری هدفمند و بهره‌مندی از مشاوره‌ سرمایه‌گذاری حرفه‌ای در شرایط رکود تورمی می‌تواند علاوه بر حفظ قدرت خرید، رشد ارزش سرمایه را در بلندمدت تضمین کند.

برای دریافت مشاوره رایگان و آشنایی با فرصت‌های سرمایه گذاری حرفه‌ای با ما تماس بگیرید.

راهکارهای خروج از رکود تورمی در ایران چیست؟

کارشناسان و تحلیل‌گران اقتصادی در حال حاضر پیشنهادی‌های موثری را در راستای خروج ایران از رکود تورمی ارائه داده‌اند که بعضی از این راهکارها عبارت‌اند از:

• نظم بخشیدن به برنامه‌های مالی دولت با استفاده از تنظیم درست بودجه کشور و کاهش میزان مخارج دولت
• تنظیم برنامه‌های جدید کنترل بودجه و کاهش هزینه‌های زیاد در بعضی از دستگاه‌ها
• اصلاح ساختار مالیاتی کشور به منظور کاهش کسری بودجه و استقراض دولت از بانک مرکزی
• ایجاد بستر مناسب برای سرمایه‌گذاری امن با ریسک پایین برای سرمایه‌گذاران
• افزایش تولید و بهره‌وری از پتانسیل‌های داخلی و …

سخن آخر

اقتصاد، یکی از حوزه‌های پیچیده و حساس در برنامه‌ریزی و مدیریت امور هر کشور است. شرایط اقتصادی ممکن است بنا به دلایل مختلف با فراز و نشیب‌های زیادی همراه باشد. دو پدیده منفی «رکود اقتصادی» و «تورم»، هر کدام به تنهایی می‌تواند شرایط اقتصادی یک کشور را درگیر چالش‌های جدی کند. از طرفی رکود اقتصادی منجر به افزایش تورم و تورم منجر به تشدید رکود اقتصادی می‌شود و این هم‌افزایی خروج اقتصاد از شرایط رکود تورمی را بسیار دشوار می‌کند. در این مقاله به هفت دوره رکود تورمی در ایران پرداختیم. درباره راهکارهای سرمایه‌گذاری در شرایط رکود تورمی و همچنین راهکارهای پیشنهادی کارشناسان حوزه اقتصاد برای خروج کشور از این شرایط را بیان کردیم.