تورم چیست؟

تقریبا همه ما تورم را در زندگی روزمره تجربه کرده‌ایم. وقتی هزینه‌های خرید ماهانه نسبت به سال گذشته افزایش پیدا می‌کند یا با همان مبلغ قبلی کالاهای کمتری می‌توانیم بخریم، در واقع اثر تورم را لمس می‌کنیم.
اما تورم دقیقا چیست؟ آیا هر افزایش قیمتی به معنای تورم است؟ و این عددی که بانک مرکزی یا مرکز آمار اعلام می‌کنند چگونه محاسبه می‌شود؟ در ادامه ابتدا مفهوم تورم را دقیق‌تر بررسی می‌کنیم و سپس به نحوه محاسبه آن می‌پردازیم.

نکات کلیدی

 منظور از تورم چیست؟

تورم به زبان ساده به معنای افزایش مداوم و گسترده قیمت کالاها و خدمات در یک بازه زمانی مشخص است. زمانی می‌گوییم تورم رخ داده که سطح عمومی قیمت‌ها در اقتصاد بالا برود و این افزایش محدود به یک یا دو کالا نباشد.
برای مثال، اگر سبد خریدی که سال گذشته یک میلیون تومان هزینه داشت، امسال یک میلیون و سیصد هزار تومان قیمت داشته باشد، یعنی سطح عمومی قیمت‌ها افزایش یافته و قدرت خرید پول کاهش پیدا کرده است. در چنین شرایطی با همان میزان درآمد، کالا و خدمات کمتری می‌توان خرید.
نکته مهم این است که هر افزایش قیمتی تورم محسوب نمی‌شود. قیمت کالاها ممکن است به دلایل مختلف و به صورت مقطعی تغییر کند. برای نمونه، اگر به دلیل سرمازدگی عرضه پرتقال کاهش یابد، ممکن است قیمت آن برای مدتی افزایش پیدا کند اما اگر این افزایش محدود به همان کالا باشد و پس از مدتی تعدیل شود، نمی‌توان آن را تورم دانست.
تورم زمانی اتفاق می‌افتد که قیمت تعداد زیادی از کالاها و خدمات به‌طور همزمان افزایش یابد و این روند در طول زمان ادامه داشته باشد. به بیان دیگر، تورم یک گرانی مقطعی نیست بلکه یک پدیده عمومی و مستمر در سطح اقتصاد است. 

فرمول محاسبه نرخ تورم 

نکته مهم در محاسبه تورم، جمع‌آوری اطلاعات درست، مقایسه و محاسبه شاخص‌های قیمت است. در ادامه اشاره‌ای کوتاه به این مراحل خواهیم داشت و سپس نحوه محاسبه نرخ تورم را بررسی می‌کنیم.
1.    تعیین سبد کالا و خدمات: ابتدا دولت و نهادهای آماری سبدی از کالاها و خدماتی که مردم به‌طور معمول مصرف می‌کنند را تعیین می‌کنند. این سبد شامل اقلامی مانند خوراکی‌ها، پوشاک، مسکن، حمل و نقل و سایر کالاها و خدمات ضروری می‌شود.
2.    جمع‌آوری قیمت‌ها: سپس قیمت کالاها و خدمات موجود در این سبد در طول زمان به‌طور مداوم ثبت می‌شود. این قیمت‌ها از فروشگاه‌ها، بازارها و خدمات عمومی جمع‌آوری می‌شوند تا نشان‌دهنده تغییرات واقعی قیمت‌ها در سطح جامعه باشند.
3.    محاسبه شاخص قیمت: پس از جمع‌آوری قیمت‌ها، شاخص قیمت برای هر دوره محاسبه می‌شود. مثلا اگر شاخص قیمت در سال قبل ۱۰۰ و امسال ۱۰۵ باشد، نشان‌دهنده افزایش ۵ درصدی در قیمت‌ها است.
4.    مقایسه شاخص‌های دوره‌ای: برای محاسبه نرخ تورم، شاخص قیمت در دو دوره متوالی (معمولا سالانه یا ماهانه) مقایسه می‌شود. 
برای محاسبه نرخ تورم از فرمول زیر استفاده می‌شود:

مثال محاسبه نرخ تورم 

برای اینکه بهتر متوجه شویم تورم چگونه محاسبه می‌شود، یک مثال ساده را در نظر بگیرید. فرض کنید سبد خرید شما فقط شامل دو کالا باشد: نان و برنج. (در واقعیت سبد مصرفی خانوار بسیار متنوع‌تر است اما برای درک بهتر موضوع، مثال را ساده نگه می‌داریم.)
فرض کنیم قیمت نان در سال گذشته ۲۰ هزار تومان بوده و امسال به ۲۰ هزار و ۵۰۰ تومان رسیده است. در این صورت تورم نان برابر با ۲.۵ درصد خواهد بود.
 همچنین اگر قیمت برنج از ۳۰ هزار تومان به ۳۱ هزار و ۴۱۰ تومان افزایش یافته باشد، تورم برنج ۴.۷ درصد محاسبه می‌شود.
تا اینجا فقط تورم هر کالا را جداگانه حساب کردیم اما نکته مهم اینجاست که همه کالاها سهم یکسانی در سبد خرید ما ندارند. به عنوان مثال ممکن است شما بخش بیشتری از هزینه‌های خوراکی خود را صرف خرید برنج کنید و سهم کمتری به نان اختصاص دهید.
فرض کنیم ۷۳ درصد هزینه خوراک شما مربوط به برنج و ۲۷ درصد مربوط به نان باشد. در این صورت، برای محاسبه تورم کل سبد خرید، باید تورم هر کالا را متناسب با سهم آن در سبد مصرفی در نظر بگیریم.
بنابراین:
۷۳٪ × ۴.۷٪ (تورم برنج)
 به‌علاوه
 ۲۷٪ × ۲.۵٪ (تورم نان)
نتیجه این محاسبه برابر با حدود ۴.۱ درصد خواهد بود.
این عدد نشان می‌دهد تورم واقعی که شما تجربه می‌کنید، بیشتر تحت تاثیر کالایی است که سهم بزرگ‌تری در هزینه‌های شما دارد. چون در این مثال سهم برنج بیشتر است و تورم بالاتری هم دارد، تورم نهایی سبد خرید شما به عدد ۴.۷ درصد نزدیک‌تر شده است.
به همین روش، مرکز آمار یا بانک مرکزی با در نظر گرفتن صدها کالا و خدمات و وزن هرکدام در سبد مصرفی خانوار، نرخ تورم کل را محاسبه می‌کنند

چه عواملی بر تورم تاثیرگذار است؟

تورم تحت تاثیر عوامل مختلفی ایجاد می‌شود که از جمله آن‌ها می‌توان به افزایش عرضه پول، رشد تقاضا، افزایش هزینه‌های تولید، انتظارات تورمی و کاهش عرضه کالاها و خدمات اشاره کرد. افزایش عرضه پول و اعتبار، تقاضا را بالا می‌برد و قیمت‌ها را افزایش می‌دهد. همچنین، بالا رفتن هزینه‌های تولید مانند مواد اولیه و انرژی، هزینه‌های تمام‌شده کالاها و خدمات را بالا می‌برد. عوامل خارجی مانند نوسانات نرخ ارز، تحریم‌ها و کاهش عرضه نیز می‌توانند تورم وارداتی و تورم ناشی از محدودیت عرضه را به‌دنبال داشته باشند. کنترل تورم نیازمند مدیریت موثر سیاست‌های پولی و مالی و تعدیل شرایط اقتصادی است.
تمام موارد گفته شده در سه دسته اصلی جای می‌گیرند که انواع تورم را تشکیل می‌دهند. در ادامه خواهیم دید که چگونه عوامل مختلف ذکر شده، انواع تورم را شکل می‌دهند.

انواع تورم کدامند؟

انواع تورم به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند که شامل تورم ناشی از تقاضا، تورم ناشی از هزینه و تورم ساختاری می‌شوند. هر یک از این انواع تورم علل و ویژگی‌های متفاوتی دارند که در ادامه بررسی می‌کنیم.

تورم ناشی از تقاضا 

تورم ناشی از تقاضا زمانی رخ می‌دهد که تقاضای مردم برای کالاهای خاصی، بیشتر از میزان عرضه آن‌ها باشد. تورم ناشی از تقاضا حتی ممکن است به دلیل افزایش نقدینگی اتفاق بیفتد. مثلا وقتی درآمد مردم افزایش پیدا می‌کند یا دولت وام و تسهیلات بیشتری می‌دهد، تقاضا برای کالاها زیاد می‌شود و اگر تولید نتواند همراهی کند، قیمت‌ها بالا می‌رود. بنابراین این نوع تورم به‌عنوان تورم «تقاضامحور» شناخته می‌شود زیرا فشار اصلی از سمت تقاضا به وجود می‌آید.

تورم ناشی از هزینه

تورم ناشی از هزینه زمانی به وجود می‌آید که هزینه‌های تولید افزایش یابند و این افزایش به قیمت نهایی کالاها و خدمات منتقل شود. این نوع تورم ممکن است زمانی رخ دهد که هزینه مواد اولیه یا انرژی بالا برود، مانند افزایش قیمت نفت که به افزایش هزینه‌های تولید در بسیاری از صنایع منجر می‌شود در این حالت، تورم از سمت عرضه تحت تاثیر قرار می‌گیرد و به آن «تورم هزینه‌محور» گفته می‌شود.

تورم ساختاری

تورم ساختاری زمانی رخ می‌دهد که در ساختار اقتصاد یک کشور مشکلاتی وجود دارد. این همان نوع تورمی است که به وضوح در کشور ما دیده می‌شود و از ناکارآمدی سیاست‌های اقتصادی خبر می‌دهد. وقتی تولیدکنندگان به دلیل موانعی مانند انحصار، قوانین پیچیده، قیمت غیرواقعی ارز و... نمی‌توانند به اندازه کافی کالا تولید کنند یا محصولات را با هزینه پایین عرضه کنند، قیمت‌ها بالا می‌رود. به زبان ساده، تورم ساختاری یک نوع از مالیات نانوشته است که دولت‌های ناکارآمد به مردم تحمیل می‌کنند.

تورم و سرمایه‌گذاری 

قطعا همه ما می‌خواهیم در دوران تورم، ارزش دارایی‌های خود را حفظ کنیم و حتی در صورت امکان به سودآوری برسیم اما این چطور ممکن است؟ کافیست نگاهی به آمار رشد ارزش دارایی‌ها و فرصت‌های سرمایه‌گذاری بیاندازیم و آن را با نرخ تورم مقایسه کنیم. در صورتی که نرخ رشد ارزش یک دارایی بیشتر از نرخ تورم باشد، ما می‌توانیم بر تورم غلبه کنیم.

تورم روی هر بازار مالی چه تاثیراتی می‌گذارد؟

بهتر است بدانیم که تورم روی هر بازار مالی چه تاثیری می‌گذارد، در ادامه تاثیرات تورم بر روی سهام، املاک و طلا را توضیح می‌دهیم:

سهام

سهام در دوره‌های تورمی به‌طور معمول گزینه‌ای مطمئن برای سرمایه‌گذاری هستند، چرا که داده‌های آماری نشان می‌دهد بازدهی کلی سهام از نرخ تورم بیشتر است. برخی از انواع سهام، مانند شرکت‌های کوچک با رشد سود تقسیمی، شرکت‌های تولیدکننده محصولات مصرفی، مالی، انرژی و بازارهای نوظهور، در برابر تورم عملکرد بهتری نشان می‌دهند. همچنین، صنایعی که پس از دوران کرونا در حال بازیابی هستند، از جمله صنعت گردشگری، تفریح و مهمان‌داری، نیز گزینه‌های جذابی برای سرمایه‌گذاری محسوب می‌شوند.

املاک و مستغلات

املاک و مستغلات یکی از روش‌های سرمایه‌گذاری پرطرفدار و کم‌ریسک در بین ایرانیان است زیرا افزایش قیمت اجاره با تورم هم‌سو می‌شود و ارزش املاک نیز افزایش پیدا می‌کند. همچنین واضح است که با خرید ملک و سکونت در آن می‌توانید از افزایش هزینه‌های مربوط اجاره در امان بمانید.

طلا و فلزات گران‌بها

داده‌ها نشان می‌دهند که سرمایه گذاران، طلا را به عنوان پوشش محافظتی در مقابل تورم می‌بینند. طلا به‌عنوان یک دارایی پرطرفدار، ارزش خود را نسبتا خوب حفظ می‌کند و می‌تواند سرمایه‌گذاری تثبیت‌کننده‌ای در طول تورم و حتی رشد اقتصادی باشد. با این حال، به خاطر داشته باشید که قیمت طلا می‌تواند در کوتاه‌مدت نوسان داشته باشد و به همین دلیل بیشتر برای سرمایه‌گذاری بلندمدت مناسب است.
علاوه بر موارد بالا، فرصت‌های سرمایه‌گذاری دیگری مانند اوراق قرضه وابسته به تورم هم در دسترس هستند اما کمتر مورد توجه قرار می‌گیرند.

آیا سرمایه‌گذاری در سپرده‌های بانکی یا اوراق با درآمد ثابت، در حفظ ارزش دارایی موثر است؟

سرمایه‌گذاری در سپرده‌های بانکی یا اوراق با درآمد ثابت در تورم بالا معمولا کمتر موثر است. دلیل اصلی این است که نرخ بهره این ابزارها اغلب ثابت است و نمی‌تواند با سرعت افزایش تورم هماهنگ شود. در این شرایط، بازده واقعی (یعنی بازدهی پس از تعدیل برای تورم) منفی می‌شود و ارزش واقعی سرمایه کاهش می‌یابد. به‌ویژه در شرایطی که نرخ تورم از نرخ بهره اوراق یا سپرده‌ها بالاتر باشد، سرمایه‌گذاران عملا در حال از دست دادن ارزش دارایی خود هستند.
در تورم بالا، تمرکز سرمایه‌گذاری بهتر است بر دارایی‌هایی باشد که توان پوشش اثرات تورم را دارند؛ برای مثال می‌توان به سهام صادرات‌محور و دلاری مانند پتروشیمی‌ها، فلزات اساسی و معدنی‌ها که با رشد نرخ ارز منتفع می‌شوند، اشاره کرد (یا صندوق‌هایی که بر این دارایی‌ها تمرکز دارند). استفاده از صندوق‌های طلا هم می‌تواند به‌عنوان سپر محافظتی در برابر کاهش ارزش پول عمل کند. به صورت کلی در چنین فضایی، نگهداری پول نقد یا دارایی‌های درآمد ثابت معمولا به معنای از دست دادن قدرت خرید و انتخاب ترکیبی از دارایی‌های مقاوم به تورم، روش منطقی‌تری است.

اثرات منفی تورم بر اقتصاد و جامعه

شاید تورم در کوتاه مدت باعث شود تا ارزش دارایی‌های ما افزایش یابد، با وجود این یک حقیقت غیر قابل انکار است؛ تورم بالا ضربه جبران‌ناپذیری به اقتصاد می‌زند و دیر یا زود همه ما را با هر نوعی از دارایی تحت تاثیر قرار می‌دهد. برخی از اثرات منفی تورم عبارت‌اند از:

• کاهش قدرت خرید: تورم باعث می‌شود ارزش پول کاهش یابد و افراد با همان درآمد قبلی نتوانند به همان اندازه از کالاها و خدمات خریداری کنند.
• افزایش هزینه‌های زندگی: افزایش مداوم قیمت‌ها هزینه‌های روزمره زندگی را بالا می‌برد و تامین نیازهای اساسی مثل مسکن، غذا و انرژی دشوارتر می‌شود.
•  کاهش پس‌انداز و سرمایه‌گذاری: کاهش ارزش پول، انگیزه مردم برای پس‌انداز کردن را کاهش می‌دهد و این خود باعث کاهش توسعه اقتصادی خواهد شد.
• عدم اطمینان اقتصادی: تورم بالا، نوسانات و بی‌ثباتی اقتصادی را به دنبال دارد. این عامل، کسب‌وکارها را تحت تاثیر قرار می‌دهد و رشد آن‌ها را مختل می‌کند.
• توزیع ناعادلانه درآمد: در ساده‌ترین حالت، مستاجران فقیرتر و صاحبان املاک ثروتمندتر می‌شوند. این موضوع در نهایت باعث بیشتر شدن فاصله طبقاتی خواهد شد.
• افزایش نرخ بهره: بانک‌ مرکزی معمولا برای کنترل تورم، نرخ بهره را افزایش می‌دهند. این اقدام هزینه وام‌ها را بالا می‌برد و تولید کسب‌وکارها را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

به‌طور کلی، تورم بالا می‌تواند ثبات اقتصادی و رفاه اجتماعی را تحت تاثیر قرار دهد. به همین دلیل است که مدیریت درست آن از اهمیت زیادی برخوردار است.

آیا تورم همیشه بد است؟

بر خلاف تصور عموم، تورم همیشه بد نیست و حتی در سطح معقول می‌تواند اثرات مثبتی بر اقتصاد داشته باشد. دولت‌ها می‌توانند با سیاست‌های پولی و مالی مناسب و حفظ تورم در سطح معقول، افراد و کسب‌وکارها را به سرمایه‌گذاری تشویق کنند. این امر می‌تواند به رشد اقتصادی و ایجاد فرصت‌های شغلی کمک کند اما تورم صفر ممکن است افراد را به نگه‌داری پول نقد تشویق کند و مانع رشد اقتصادی و سرمایه‌گذاری شود.
بنابراین، سطح بهینه‌ای از تورم، می‌تواند انگیزه‌ای برای مصرف بیشتر و نگه‌داری پول کمتر ایجاد کند. این افزایش مصرف، خود منجر به افزایش تقاضا و رونق اقتصادی می‌شود. در واقع، تورم کنترل‌شده می‌تواند به تحرک و پویایی اقتصادی کمک کند و یک اقتصاد سالم و روبه رشد را شکل دهد. اما دولت‌ها چگونه می‌توانند تورم را کنترل کنند؟ در بخش بعد به این سوال پاسخ می‌دهیم.

چگونه می‌توان تورم را کنترل کرد؟

کنترل تورم معمولا با ترکیبی از سیاست‌های مالی و پولی توسط بانک مرکزی و دولت انجام می‌شود. قبلا در پدیا، سیاست‌های پولی و مالی را به طور کامل بررسی کرده‌ایم، به عنوان مثال در آن مطلب گفته شد که بانک مرکزی می‌تواند با اتخاذ سیاست‌های انقباظی، نقدینگی را کاهش دهد تا تورم را کنترل کند. علاوه بر این، کشورهایی مانند ایران که به واردات کالاهای مختلف وابسته هستند باید به ثابت نگه داشتن نرخ ارز توجه ویژه‌ای داشته باشند. با وجود این به نظر می‌رسد که در سال‌های گذشته، نرخ ارز نه تنها کنترل نمی‌شود بلکه نرخ بالاتر به مردم تحمیل می‌شود تا درآمد دولت را افزایش دهد. شاید به جرات بتوان گفت که این موضوع یکی از دلایل اصلی نرخ بالای تورم در کشور ماست.
یکی دیگر از اقداماتی که بانک‌های مرکزی در کشورهای توسعه یافته برای مقابله با تورم اتخاذ می‌کنند، کاهش نرخ بهره است. زمانی که نرخ بهره کاهش می‌یابد، مردم ترجیح می‌دهند تا پول خود را در کسب‌وکارها و فرصت‌های اقتصادی، سرمایه‌گذاری کنند که این باعث رشد اقتصادی و کاهش نرخ تورم خواهد شد. جالب است بدانید که آمریکا بانک مرکزی اروپا در برخی موارد نرخ بهره منفی اعمال کرده‌اند تا از رکود اقتصادی جلوگیری کنند.
به طور خلاصه، بانک مرکزی و دولت‌ها موظف هستند تا با اتخاذ تصمیم‌گیری‌های مناسب به کاهش تورم کمک کنند.

سخن پایانی

به پایان این مطلب رسیدیم و همانطور که دیدید، تورم یک پدیده پیچیده و چندوجهی است که می‌تواند پیامدهای منفی زیادی داشته باشد. پیامدهایی که مردم کشور ما به خوبی از آن آگاه هستند و با آن دست و پنجه نرم می‌کنند. در نهایت امیدواریم که بانک مرکزی با اتخاذ مدیریت و سیاست‌های درست بتواند تورم را کنترل کند چرا که تورم کنترل شده هم به ثبات اقتصادی و هم به آینده‌ای بهتر کمک خواهد کرد.