ریسک سیاسی چیست؟

بازار سرمایه به‌عنوان یکی از حساس‌ترین بخش‌های اقتصادی هر کشور، به عوامل مختلفی واکنش نشان می‌دهد. ریسک‌های سیاسی از جمله متغیرهایی هستند که می‌توانند تاثیر چشم‌گیری بر روند معاملات بورس بگذارند. نااطمینانی‌های سیاسی، چه در سطح داخلی و چه در سطح بین‌المللی، می‌توانند باعث ایجاد نوسانات قیمتی، کاهش اعتماد سرمایه‌گذاران و خروج سرمایه از بازار شوند. در ادامه، به بررسی دقیق‌ تاثیر ریسک‌های سیاسی بر بورس می‌پردازیم.

نکات کلیدی:

منظور از ریسک‌های سیاسی چیست؟

ریسک‌های سیاسی به خطراتی گفته می‌شود که به‌خاطر تصمیم‌ها، رویدادها یا تغییرات در سیاست‌های داخلی یا خارجی یک کشور به وجود می‌آیند و می‌توانند روی بازارهای مالی، اقتصاد یا فعالیت شرکت‌ها تاثیر بگذارند. این ریسک‌ها ممکن است به دلایل مختلفی مثل تغییر دولت، وضع قوانین جدید، تحریم‌های بین‌المللی، اعتراضات مردمی یا درگیری‌های نظامی ایجاد شوند. وقتی این اتفاقات رخ می‌دهند، شرایط برای سرمایه‌گذاری سخت‌تر و نامطمئن‌تر می‌شود و معمولا باعث نگرانی سرمایه‌گذاران می‌شود.

انواع ریسک در بازار سرمایه

سرمایه‌گذاران همواره با انواع مختلفی از ریسک مواجه‌اند که آگاهی از آن‌ها می‌تواند به تصمیم‌گیری بهتر کمک کند. به‌طور کلی، ریسک‌ها در بازار سرمایه به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

1- ریسک سیستماتیک (سیستمیک):

این نوع ریسک ناشی از عوامل کلان اقتصادی، سیاسی یا اجتماعی است که بر کل بازار یا بخش بزرگی از آن تاثیر می‌گذارد. ریسک‌های ناشی از تغییر نرخ بهره، تورم، رکود اقتصادی یا تحولات سیاسی از جمله ریسک‌های سیستماتیک هستند. این نوع ریسک قابل حذف از طریق تنوع‌بخشی به سبد سرمایه‌گذاری نیست.

2- ریسک غیرسیستماتیک:

این ریسک به عوامل خاص یک شرکت یا صنعت مربوط می‌شود؛ مانند عملکرد ضعیف مدیریت، کاهش فروش، یا مشکلات مالی داخلی. ریسک غیرسیستماتیک با تنوع‌بخشی مناسب در سبد سهام تا حد زیادی قابل کاهش است.

ریسک سیاسی جزو کدام یک از انواع ریسک محسوب می‌شود؟

ریسک سیاسی یکی از انواع ریسک‌های سیستماتیک یا غیرقابل ‌اجتناب است. این نوع ریسک از عواملی خارج از کنترل شرکت‌ها ناشی می‌شود و معمولا به تغییرات یا بی‌ثباتی‌های سیاسی، تحولات بین‌المللی، تحریم‌ها، درگیری‌های نظامی یا تغییر سیاست‌های دولت‌ها مربوط است. برخلاف ریسک‌های غیرسیستماتیک که می‌توان با تنوع‌بخشی در سبد سرمایه‌گذاری آن را کاهش داد، ریسک‌های سیاسی می‌توانند کل بازار یا صنایع خاصی را تحت تاثیر قرار دهند و قابل حذف از طریق تنوع‌سازی نیستند.

در زمان افزایش ریسک‌های سیاسی، معمولا بازار سهام با افت مواجه می‌شود؛ زیرا سرمایه‌گذاران نگران آینده کسب‌وکارها و چشم‌انداز اقتصادی می‌شوند و از بازارهای ریسکی خارج می‌شوند. در مقابل، دارایی‌هایی مانند طلا که به‌عنوان پناهگاه امن شناخته می‌شوند، رشد قیمت را تجربه می‌کنند. به‌عنوان مثال، در سال 2022 با تشدید تنش‌های نظامی بین روسیه و اوکراین، بازارهای سهام جهانی افت کردند و در عوض، قیمت جهانی طلا و انرژی با رشد قابل‌توجهی همراه شد. این نمونه‌ای واضح از تاثیر ریسک سیاسی بر بازارهای مالی است.

ریسک‌های سیاسی چگونه باعث تغییر در عملکرد شرکت‌ها می‌شود؟

ریسک‌های سیاسی می‌توانند با ایجاد تغییراتی در قوانین، تعرفه‌ها، روابط بین‌الملل یا سیاست‌های اقتصادی، مسیر فعالیت شرکت‌ها را تحت تاثیر قرار دهند. این تغییرات ممکن است هزینه‌های تولید را افزایش دهند، دسترسی به بازارهای جهانی را محدود کنند یا تقاضا برای محصولات را کاهش دهند. به‌همین دلیل، شرکت‌ها در معرض عدم‌اطمینانی قرار می‌گیرند که می‌تواند بر سودآوری، رشد و در نهایت قیمت سهام آن‌ها اثر بگذارد.

برای مثال، دولت آمریکا در دوران ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ با هدف حمایت از تولید داخلی و کاهش وابستگی به واردات، تعرفه‌هایی را بر کالاهای وارداتی از کشورهای مختلف از جمله چین اعمال کرد. فرض کنید شرکتی در آمریکا برای تولید محصولات خود از ورق فولادی وارداتی از چین استفاده می‌کرد و این ورق را پیش‌تر با قیمت ۱۰۰ دلار خریداری می‌نمود. با وضع تعرفه ۳۰ درصدی، حالا هزینه خرید همان ورق به ۱۳۰ دلار افزایش یافته است. این افزایش قیمت مواد اولیه باعث بالا رفتن هزینه تولید و در نتیجه افزایش قیمت نهایی کالا می‌شود. از آنجایی که با افزایش قیمت، تقاضای مصرف‌کننده کاهش می‌یابد، فروش این شرکت کمتر می‌شود. اگر این شرکت بخشی از محصولاتش را نیز صادر می‌کرد، با گران‌تر شدن قیمت کالاهایش در بازار جهانی، مشتریان خارجی هم ممکن است به سراغ رقبای دیگر بروند. در نتیجه، فروش کاهش می‌یابد، سودآوری افت می‌کند و انتظارات بازار نسبت به سهام این شرکت منفی می‌شود.

اما تاثیر این تصمیم سیاسی فقط به آمریکا محدود نمی‌شود. در چین، شرکتی که قبلا ورق فولادی به آمریکا صادر می‌کرد، اکنون با کاهش تقاضای صادراتی روبه‌رو می‌شود. فروش کمتر و افت درآمد، سودآوری این شرکت را تحت فشار قرار می‌دهد و سرمایه‌گذاران در بورس چین نیز احتمال افت قیمت سهام آن را در نظر می‌گیرند. همچنین با کاهش جهانی تقاضا روی کالاهای مختلف قیمت جهانی کالا کاهش پیدا می‌کند و آن دسته از شرکت‌های ایرانی مانند پتروشیمی یا فولاد که صادرات محور هستند درآمد کمتری از صادرات خواهند داشت و این اتفاق تاثیر منفی در صورت‌های مالی آن شرکت‌ها دارد و احتمالا باعث کاهش قیمت سهام آن شرکت‌ها می‌شود.

مثال بالا نشان می‌دهد که ریسک‌های سیاسی می‌توانند در سطح جهانی بر عملکرد شرکت‌ها و بازارهای سهام اثرگذار باشند، حتی اگر مستقیما در کشوری که شرکت در آن فعالیت می‌کند، اتفاقی رخ نداده باشد.

بزرگترین ریسک سیاسی بورس ایران چیست؟

در سال‌های اخیر، بزرگ‌ترین ریسک سیاسی بورس ایران بدون شک تحریم‌های بین‌المللی بوده است. تحریم‌ها، به‌ویژه تحریم‌های اقتصادی و بانکی، باعث شده‌اند که بسیاری از شرکت‌های ایرانی در زمینه صادرات، واردات مواد اولیه، انتقال پول و جذب سرمایه‌گذار خارجی با مشکل مواجه شوند. این نوع ریسک سیاسی، چون از بیرون کشور و خارج از کنترل شرکت‌ها تحمیل می‌شود، تاثیر گسترده‌ای بر عملکرد بسیاری از صنایع گذاشته است.

برای مثال، در صنعت پتروشیمی که یکی از بزرگ‌ترین صنایع صادرات‌محور بورس ایران است، تحریم‌ها باعث شدند دسترسی شرکت‌ها به بازارهای جهانی محدود شود و فروش محصولات با چالش‌هایی مثل پیدا کردن خریدار، دریافت پول و حمل‌ونقل مواجه شود. از سوی دیگر، در صنعت خودرو که به واردات قطعات وابسته است، تحریم‌ها منجر به کمبود قطعه، کاهش تولید و افزایش هزینه‌ها شد. در واقع یک ریسک سیاسی مثل تحریم، می‌تواند هم صادرات را مختل کند و هم واردات را و در نهایت سودآوری و عملکرد شرکت‌ها در صنایع مختلف را تحت فشار قرار دهد. علاوه بر این، تحریم‌ها و افزایش فشارهای اقتصادی باعث کاهش قدرت خرید مردم می‌شوند و همین مسئله در بلندمدت شرکت‌هایی را که مستقیما با صادرات و واردات کاری ندارند نیز وارد رکود و بحران می‌کند.

تاثیر ریسک‌های سیاسی بر بورس جهانی

در ابتدای این بخش لازم است این مورد را بیان کنیم که تغییرات سیاسی تدریجی که موجب بهبود شرایط کشور شده و به مرور زمان اتفاق می‌افتد و همچنین برعکس این روند را ریسک سیاسی نمی‌نامیم. اگرچه این موضوع تاثیر بسزایی در اقتصاد کشور دارد اما از آنجایی که به مرور روی می‌دهد و تغییرات در آن قابل پیش‌بینی است، ریسک نامیده نمی‌شود. تصمیمات یک باره دولت، رخدادهای سیاسی ناخواسته، دخالت دولت در امور اقتصادی و هر موردی که به طور ناگهانی و غیرقابل پیش‌بینی با دخالت سران کشور روی دهد، در دسته ریسک سیاسی قرار می‌گیرد.

جمع‌بندی

باید این موضوع را بدانیم که سرمایه‌گذاری بدون ریسک حتی باوجود بیمه و ضمانت در دنیا وجود ندارد. برای مثال بعد از ریزش بورس در سال 1399 برای برخی از سهم‌ها بیمه در نظر گرفته شد اما آن بیمه باعث نشد که ریسک سرمایه‌گذاری در بورس از نظر مردم کمتر و یک فرصت خرید حساب شود. شاید بهترین راه حل ساده برای مدیریت ریسک، تقسیم دارایی بین چند بازار و همچنین جلوگیری از رفتارهای هیجانی باشد. مدیریت ریسک بحثی تخصصی است که با ارتقا دانش مالی، یادگیری روش‌های تحلیلی و انتخاب استراتژی صحیح، به عملکرد سرمایه‌گذاری ما کمک می‌کند. از طرفی دیگر سرمایه‌گذاری همیشه با ریسک‌ها و چالش‌های زیادی همراه است و برای اینکه در شرایط مختلف بتوانیم دارایی خود را به درستی مدیریت کنیم، بهتر است دانش و مهارت خودمان را افزایش دهیم.