افزایش قیمت ارز معمولا نتیجه ترکیبی از عوامل اقتصادی و سیاسی است. تورم بالا، چاپ پول بیرویه، کاهش درآمدهای ارزی دولت (بهویژه از محل صادرات نفت) و تحریمها از مهمترین دلایل آن هستند. خروج سرمایه، افزایش تقاضای سفتهبازانه، کاهش ذخایر ارزی بانک مرکزی و بیثباتی سیاسی هم فشار بر بازار ارز را بیشتر میکند. همچنین کاهش نرخ بهره واقعی و سیاستهای نادرست ارزی میتوانند تقاضا برای ارز را افزایش دهند. در مجموع، ضعف ساختاری اقتصاد و کاهش اعتماد عمومی به پول ملی، زمینهساز رشد نرخ ارز میشود.
نکات کلیدی
- تغییر زیاد قیمت ارز ممکن است نشاندهنده بیاعتمادی به ثبات اقتصادی یا سیاستهای پولی باشد.
- رشد قیمتی دلار بیشتر در نتیجهی رشد تورم، کاهش صادرات یا سیاستهای نادرست ارزی رخ میدهد.
- بالا رفتن دلار باعث افزایش هزینه واردات و در نتیجه افزایش قیمت کالاها میشود.
- افزایش ناگهانی آن میتواند نشانهای از بحران اقتصادی یا سیاسی باشد.
علت اصلی افزایش قیمت دلار چیست؟
میتوان روزها در مورد دلایل افزایش قیمت دلار در کشور ما صحبت کرد اگر بخواهیم بهصورت ساده دلیل روند صعودی قیمت دلار را توضیح دهیم، باید آن را در دو دسته اصلی بررسی کنیم: دسته اول عواملی است که باعث کاهش ورود ارز به کشور میشوند و دسته دوم عواملی است که ارزش ریال را پایین میاورد. خود این دو این عامل از دهها فاکتور دیگر تاثیر میگیرند که مهمترین آنها تحریمها، کاهش صادرات نفتی و غیرنفتی، چاپ پول بدون پشتوانه، ناکارآمدی استراتژیهای بانک مرکزی و همچنین انتظارات تورمی بالا است. در چنین شرایطی، تعادل میان عرضه و تقاضا به هم میخورد و طبیعتا قیمت دلار بالا میرود اما عوامل گفته شده چگونه بر قیمت ارز تاثیر میگذارند؟ در بخش بعدی به صورت دقیقتری تاثیر این عوامل بر قیمت دلار و سایر ارزهای اصلی را بررسی میکنیم.
بررسی علل اصلی افزایش قیمت دلار در ایران
همانطور که گفته شد، عوامل مختلفی مانند تحریمها و افزایش نقدینگی باعث نوسانات قیمت ارز میشود. با این حال نکتهای که باید به آن توجه داشت این است که جدا دانستن هر یک از این علل از سایر علتهای افزایش قیمت دلار، کار درستی نیست! چرا که هر یک از این رخدادها و جریانات، مستقیما بر سایر عوامل موثر بر قیمت ارز تاثیر میگذارد و حتی آنها را تشدید میکند. در ادامه دلایل اصلی افزایش قیمت دلار را بررسی میکنیم:
1- تحریمهای خارجی
قرار گرفتن در لیست تحریمهای بینالمللی، برای هر اقتصادی به معنای بسته شدن مسیرهای حیاتی جریان اقتصاد است. ایران هم از این قاعده مستثنا نبود. با بازگشت تحریمها در پی خروج آمریکا از برجام (اردیبهشت ۱۳۹۷)، بازار ارز با شوکی سنگین مواجه شد. دلار که پیشتر در محدوده ۴۲۰۰ تومان معامله میشد، در همان سال از مرز ۱۸ هزار تومان هم عبور کرد.
ماجرا فقط به محدود شدن فروش نفت ختم نمیشد. صادرات نفت ایران از ۲.۵ میلیون بشکه به کمتر از ۵۰۰ هزار بشکه کاهش پیدا کرد و در نتیجه، درآمدهای ارزی دولت به شدت افت کرد.
در کنار افت درآمد، بلوکه شدن داراییهای ارزی در کشورهایی چون کره جنوبی، عراق و چین چالش دیگری بود. منابع حاصل از صادرات نهتنها کمتر شد، بلکه حتی آنچه باقی مانده بود، قابل دسترسی نبود. این مسئله بر کاهش حجم ارز در ایران به صورت مستقیم اثرگذار بود. البته تحریمها تنها اثر اقتصادی ندارند و فضای روانی اقتصاد را هم به هم میریزند. نااطمینانی و بیثباتی ناشی از تحریمها، سرمایهگذاران و مردم را به سمت خرید طلا و دلار خارجی تشویق میکند.
2- چاپ پول و افزایش نقدینگی
در سالهای اخیر یکی از موتورهای پنهان افزایش نرخ ارز، رشد بیرویه پایه پولی بوده است. پدیدهای که در سال ۱۴۰۳ هم نقش پررنگی در التهابات بازار ایفا کرد.
ماجرا از آنجا آغاز میشود که دولت برای تامین هزینههای جاری خود، بهجای استفاده از درآمدهای پایدار به سراغ بانک مرکزی میرود و نتیجه این کار چاپ پول بدون پشتوانه است. این اقدام بهطور مستقیم پایه پولی را بالا میبرد و نقدینگی جدیدی را وارد اقتصاد میکند اما مسئله زمانی بحرانی میشود که این حجم جدید پول، وارد بخش مولد اقتصاد نشود. در شرایطی که تولید رشد نمیکند و فضا تحت تاثیر تحریمها و نااطمینانی قرار دارد، مردم و فعالان اقتصادی راهی جز تبدیل نقدینگی به داراییهای امن نمیبینند. این تقاضای فزاینده برای داراییهای جایگزین، قیمت آنها را بهشکلی غیرمنطقی بالا میبرد.
برای درک بهتر ابعاد این پدیده، کافی است نگاهی به آمار بیندازیم: حجم نقدینگی از حدود ۱۵۰۰ هزار میلیارد تومان در پایان سال ۱۳۹۶، در سال ۱۴۰۲ به بیش از ۶۰۰۰ هزار میلیارد تومان رسید. در حالیکه رشد اقتصادی کشور در این مدت ناچیز بوده است. افزایش نقدینگی بدون رشد متناسب در تولید، یعنی تورم بالقوهای که دیر یا زود خود را در بازار ارز نشان میدهد.
3- افزایش تورم و انتظارات تورمی
تورم برای اقتصاد ایران واژهای غریبه نیست. افزایش مداوم قیمتها، سالها است که بخشی از زندگی روزمره شده است اما آنچه بازار ارز را گاهی بیش از خود تورم تحت تاثیر قرار میدهد، انتظارات تورمی است.
وقتی مردم احساس میکنند آینده با گرانیهای پیدرپی همراه خواهد بود، تلاش میکنند از ارزش پول خود محافظت کنند. طلا، ارز و داراییهای مشابه به پناهگاههایی برای حفظ ارزش پول تبدیل میشوند. این رفتار جمعی، تقاضا را در بازار افزایش میدهد. این تقاضا میتواند حتی پیش از وقوع تورم واقعی، قیمتها را بالا ببرد.
نمونه ملموس این وضعیت در سال ۱۴۰۱ رخ داد. تورم سالانه به بیش از ۴۵ درصد رسید اما فقط افزایش قیمتها نبود که بازار را ملتهب کرد. خبرهایی درباره تشدید تحریمها، افت صادرات نفت و توقف مذاکرات هستهای، فضای نااطمینانی را داغتر کرد. مردم نگران آینده شدند و داراییهای نقد خود را به ارز و طلا تبدیل کردند.
واکنش بازار سریع و قابلتوجه بود: دلار که تا پیش از آن در کانال ۲۷ هزار تومان قرار داشت، به بالای ۴۰ هزار تومان صعود کرد. در واقع، اینبار نه فقط تورم، بلکه ترس از تورم آینده بود که موتور افزایش نرخ ارز را روشن کرد.
4-کاهش ثبات اقتصادی و بیاعتمادی عمومی
زمانی که مردم و سرمایهگذاران احساس کنند اقتصاد کشور غیرقابل پیشبینی شده و وضعیت خوبی ندارد، در اولین فرصت سعی میکنند که ریالهای خود را به سایر داراییها مثل دلار و طلا تبدیل کنند. ثبات اقتصادی یعنی اینکه مردم بدانند قیمتها، سیاستها، نرخ بهره، نرخ ارز و سایر فاکتورهای مهم اقتصادی تا حد زیادی پایدار هستند.
در سالهای اخیر چنین ثباتی در کشور دیده نشده است و تغییرات لحظهای در قیمت ارز، تحریمها و تصمیمات اقتصادی سبب شده حتی کالاهای مصرفی جنبه سرمایهگذاری پیدا کنند. در چنین شرایطی حتی اگر شرایط اقتصادی برای مدتی خیلی هم بد نباشد، ترس از بدتر شدن اوضاع و عدم اعتماد عمومی باعث ادامه روند افزایش قیمت ارز میشود. این شرایط باعث میشود تا کسبوکارهای بزرگ هم نتوانند برای آینده برنامهریزی کنند و به همین دلیل سرمایهگذاری در تولید جای خود را به دلار و طلا میدهد.
5- کاهش درآمدهای ارزی کشور
کاهش درآمدهای ارزی یکی از عوامل اصلی رشد نرخ ارز در اقتصاد ایران بهشمار میرود. این عامل بهطور مستقیم از متغیرهایی مانند تحریمها تاثیر میپذیرد.
تحریم نفتی سال ۱۳۹۸ نمونهای روشن از این موضوع بهحساب میآید. با کاهش حدود ۸۰ درصدی صادرات نفت، درآمدهای ارزی دولت بهشدت افت کرد و توان بانک مرکزی برای عرضه ارز در بازار کاهش یافت.
اگرچه بخش بزرگی از درآمدهای ارزی کشور به صادرات نفت مربوط می را درآمدهای ارزی تنها به نفت محدود نمیشود و صادرات غیرنفتی مانند پتروشیمی، فولاد، فرش و زعفران نیز در این حوزه نقش ایفا میکنند. با این حال، یکی از چالشهای اصلی، بازنگشتن ارز حاصل از این صادرات به چرخه رسمی اقتصاد کشور است.
در بسیاری از موارد، صادرکنندگان ارز بهدستآمده را در خارج از کشور نگه میدارند یا آن را در بازار آزاد به فروش میرسانند. چنین رفتاری عرضه ارز در بازار رسمی را محدود میکند و نیاز واردکنندگان را تامین نمیکند.
چرا قیمت ارز یا همان پول کشورها همیشه تغییر میکند؟
شاید تصور کنید که فقط ارزش پول ایران دائما در حال نوسان است اما اینطور نیست. در واقع قیمت ارزهای مختلف مثل دلار، یورو یا هر واحد پولی دیگری نه به اندازه ایران اما همیشه در حال نوسان است. با این حال، عواملی که باعث نوسانات در قیمت ارزهای مختلف میشود، تا حد زیادی مشابه است.
شرایط اقتصادی، سیاسی کشورها روی قیمت ارز تاثیر میگذارد. مثلا در جریان جنگ اوکراین، ارزش روبل روسیه ابتدا به شدت سقوط کرد، چون سرمایهگذاران خارجی از بازار روسیه خارج شدند و تحریمهای گستردهای اعمال شد. یا در دوره ریاستجمهوری ترامپ، با شروع جنگ تجاری آمریکا و چین و وضع تعرفههای سنگین بین این دو کشور، ارزش یوان چین نوسانات شدیدی را تجربه کرد چون سرمایهگذاران نگران کاهش رشد اقتصادی چین بودند. این مثالها نشان میدهند که نوسان قیمت ارز، تنها موضوعی اقتصادی نیست، بلکه واکنشی به تمام اتفاقات سیاسی، نظامی و اجتماعی جهان هم هست.
افزایش قیمت دلار چه تاثیری بر بازار سهام دارد؟
افزایش قیمت دلار معمولا باعث رشد قیمت سهام بسیاری از شرکتها در بورس میشود، بهویژه شرکتهایی که صادراتمحور هستند. وقتی دلار گران میشود، درآمد ریالی شرکتهای صادرکننده هم افزایش پیدا میکند؛ چون کالاهای خود را با دلار میفروشند اما هزینههایشان به ریال است. در نتیجه، سودآوری این شرکتها بالا میرود و ارزش سهام آنها بیشتر میشود. این موضوع بهطور خاص در صنایع پتروشیمی، فلزی، معدنی و شرکتهای صادراتی دیگر قابل مشاهده است.
از طرف دیگر، افزایش نرخ ارز میتواند برای بعضی از شرکتها زیانآور باشد. مثلا شرکتهایی که مواد اولیه یا تجهیزات خود را از خارج وارد میکنند، با افزایش قیمت دلار، هزینههایشان بالا میرود و ممکن است سود آنها کاهش پیدا کند. البته معمولا مدتی بعد با افزایش نرخ فروش به طور اسمی رشد میکنند و این زیان تا حدی جبران میشود.
سخن پایانی
به عنوان نکته پایانی میتوانیم بگوییم که نوسانات نرخ ارز بهویژه روند افزایشی قیمت دلار، بازتابی از وضعیت کلی اقتصاد و انتظارات فعالان بازار است. وقتی ثبات اقتصادی و اطمینان نسبت به آینده کاهش پیدا میکند، تمایل به نگهداری داراییهای ارزی بیشتر میشود و همین موضوع به افزایش قیمت دلار دامن میزند اما پرسش مهمی که در ذهن بسیاری وجود دارد این است که افزایش قیمت دلار تا کجا ادامه دارد؟ واقعیت این است که پاسخ امیدوارکنندهای برای این سوال وجود ندارد و تا زمانی که وضعیت اقتصادی به گونهای باشد که نتوانیم برای دلایل رشد قیمت ارز راه حل مناسب پیدا کنیم، تداوم این وضعیت دور از انتظار نیست.
