ریسک نکول یا ریسک اعتباری چیست؟

ریسک نکول به احتمال ناتوانی یک طرف معامله در انجام تعهدات مالی خود، مانند بازپرداخت وام یا پرداخت بهره، گفته می‌شود. در هر بازاری که قصد سرمایه‌گذاری داشته باشید، آگاهی از ریسک‌های موجود یکی از الزامات تصمیم‌گیری هوشمندانه است. یکی از مهم‌ترین ریسک‌هایی که می‌تواند سرمایه‌گذاران، موسسات مالی و حتی دولت‌ها را تحت تأثیر قرار دهد، همین ریسک نکول است. این ریسک زمانی رخ می‌دهد که یکی از طرفین معامله، چه به‌صورت عمدی و چه غیرعمدی، نتواند به تعهدات مالی خود پایبند بماند. ریسک نکول نه‌تنها در معاملات فردی، بلکه در بازارهای مالی، اوراق قرضه، بانکداری، سرمایه‌گذاری شرکتی و بازار سرمایه نیز نقش مهمی دارد. در این مطلب از آگاه، به بررسی مفهوم ریسک نکول و مسائل پیرامون آن خواهیم پرداخت.

نکات کلیدی

ریسک نکول چیست؟

واژه نکول در عربی به معنای رد یا عدم تایید است و بیشتر در مباحث اقتصادی کاربرد دارد. ریسک نکول یکی از رایج‌ترین انواع ریسک در سرمایه‌گذاری است. این اصطلاح در فارسی با عباراتی مانند خودداری از پرداخت وجه حواله یا برات معادل‌سازی شده است. این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که شما با یک شخص حقیقی یا حقوقی قراردادی منعقد کنید اما او به تعهداتش عمل نکند؛ چه عمدی و چه سهوی. در واقع برای تعریف ریسک نکول در علم اقتصاد می‌توان گفت که ریسک نکول به معنای ریسک عدم انجام تعهدات در معامله است.

مثال برای ریسک نکول

به عنوان مثال اگر شما پولی را بر اساس اعتماد به دوستی قرض بدهید، احتمال نکول وجود دارد. شاید از خود بپرسید چرا؟! در واقع این احتمال وجود دارد که این فرد به هر دلیلی به تعهدات خود که در زمان موعود عمل نکند. به عنوان یک مثال دیگر، شخصی را در نظر بگیرید که بنا به نیازهای خود برای دریافت وام از موسسه‌ای اقدام کرده و قرار است در تاریخ‌های مشخص، اقساط وام را واریز کند. در این بخش هم احتمال نکول وجود دارد چرا که شخص دریافت‌کننده وام ممکن است به هر دلیلی قادر به بازگرداندن قسط در تاریخ موعود نباشد و در این حالت ریسک نکول رخ می‌دهد.

با توجه به توضیحاتی که تا این قسمت ارائه شد باید متوجه شده باشید که ریسک نکول فقط در رابطه با معاملات طرفین و اشخاص نیست و این امر می‌تواند نهادهای پولی و مالی را نیز تحت تاثیر قرار دهد. در نظر داشته باشید که نکول تعداد زیادی از مشتریان می‌تواند خسارت سنگینی به یک موسسه مالی وارد کند؛ چرا که در این پروسه ممکن است چندین مشتری نتوانند بنا به تعهداتی که نسبت به قرارداد داشتند عمل کنند. به همین دلیل، موسسات مالی برای کاهش ریسک نکول از سیستم اعتبارسنجی مشتریان استفاده می‌کنند که در کشور ما از طریق عوامل زیر به مشتریان اعتبار داده می‌شود: گردش مالی خوب، خوش حسابی، نداشتن چک برگشتی و …

ریسک نکول در اوراق مالی

همان طور که می‌دانید اوراق مالی مختلفی در ایران وجود دارد که برای نمونه می‌توان به این موارد اشاره کرد: اوراق مشارکت، اسناد خزانه اسلامی، اوراق صکوک، اوراق تسویه خزانه اسلامی، اوراق مرابحه و … . مقدار و میزان انتشار این اوراق و نحوه بازپرداخت و چهارچوب‌های معاملاتی آن بر اساس قانون پنج‌ساله ششم توسعه و قانون بودجه کل کشور تعیین می‌شود. این قوانین هر ساله توسط دولت به مجلس ارائه و پس از تایید شورای نگهبان اجرایی می‌شوند. در این فرآیند، ریسک نکول در اوراق مالی دولتی، با ارزیابی قانون بودجه سالانه و گزارش‌های بانک مرکزی و آمار ایران قابل محاسبه خواهد بود.

به عنوان یک نکته مهم به یاد داشته باشید اوراقی که دولت‌ها، بازپرداخت اصل و سود آن‌ها را در بازه زمانی مشخص تضمین کرده باشند، ریسک نکول ضعیفی دارند. برای مثال، اوراق مشارکتی که وزارتخانه‌ها برای جبران نقدینگی طرح‌های خود منتشر می‌کنند، از مالیات نیز معاف هستند. در ادامه به این نکته می‌رسیم که شاید همین امر موجب شده است که اوراق مشارکت و اوراق خزانه اسلامی به دلیل ریسک نکول بسیار پایین، دارای پتانسیل تقاضای بسیاری در بازار هستند.

ریسک نکول در بازار سرمایه

در بازار سرمایه انواع ریسک سرمایه‌گذاری وجود دارد که یکی از این ریسک‌ها، ریسک نکول است. اهمیت بازار سرمایه در دنیا در دهه‌های اخیر آن‌چنان زیاد شده که مدیریت ریسک (RISK MANAGEMENT) در بازار سرمایه به یکی از مباحث پراهمیت تبدیل شده است. این فرآیند در امور سبدگردانی و صندوق‌های سرمایه‌گذاری از اهمیت زیادی برخوردار است و به نوعی به آن ریسک اعتباری گفته می‌شود. ریسک اعتباری به نوعی سعی دارد به ریسک نکول وام‌گیرنده اشاره کند. در این بخش می‌توان این‌گونه گفت منظور ریسکی است که وام‌گیرنده نتواند به تعهدات خود برای پس دادن وجه در تاریخ موعد عمل کند. توجه داشته باشید که این ریسک با استفاده از سه عامل زیر قابل نمایش است:

ریسک نکول (PROABILITY OF DEFAULT) که با PD در مدیریت مالی نشان داده می‌شود.

زیان ناشی از نکول (LOSS GIVEN DEFAULT) که با LGD در مدیریت مالی نشان داده می‌شود.

ریسک سرمایه در معرض خطر (EXPOSURE AT DEFAULTY) که با EAD نشان می‌دهند.

ریسک نکول در شرکت‌های بورسی

ریسک نکول در شرکت‌های بورسی به وضعیتی اشاره دارد که یک شرکت قادر به انجام تعهدات مالی خود مانند پرداخت بدهی‌ها، سود سهام یا بازپرداخت اوراق قرضه نباشد. این ریسک می‌تواند تحت تاثیر عواملی مانند عملکرد مالی ضعیف، کاهش درآمد، افزایش بدهی‌ها، مشکلات نقدینگی یا تغییرات در شرایط اقتصادی و سیاسی قرار گیرد.

یکی از شاخص‌های کلیدی برای ارزیابی این ریسک در شرکت‌های بورسی، نسبت‌های مالی مانند نسبت بدهی به حقوق صاحبان سهام (D/E) و نسبت پوشش بهره است. شرکت‌هایی که نسبت بدهی بالایی دارند و توانایی پرداخت بهره بدهی‌های خود را از دست می‌دهند، در معرض ریسک نکول بیشتری قرار دارند. همچنین، موسسات رتبه‌بندی اعتباری، شرکت‌های بورسی و اوراق منتشر شده آن‌ها رو مورد بررسی قرار می‌دهند که می‌تواند نقطه خوبی برای شروع ارزیابی یک شرکت باشد. شرکت‌هایی که رتبه اعتباری پایین‌تری دارند، معمولا اوراق قرضه خود را با نرخ بهره بالاتری عرضه می‌کنند تا سرمایه‌گذاران را جذب کنند، اما همچنان احتمال نکول در آن‌ها بیشتر است.

از سوی دیگر، اعلام نکول توسط یک شرکت بورسی می‌تواند تاثیر منفی شدیدی بر قیمت سهام آن داشته باشد. سرمایه‌گذاران معمولا از سهام شرکت‌هایی که احتمال نکول بالایی دارند، دوری می‌کنند و این امر می‌تواند منجر به کاهش ارزش بازار شرکت و بی‌اعتمادی سرمایه‌گذاران شود. در برخی موارد، نکول مالی ممکن است در نهایت منجر به ورشکستگی و خروج شرکت از بورس شود.

در مجموع می‌توان گفت که بررسی نسبت‌های مالی، رتبه اعتباری و عملکرد نقدینگی شرکت‌ها می‌تواند به ارزیابی میزان این ریسک کمک کند و از ضررهای احتمالی سرمایه‌گذاران جلوگیری کند. در ادامه بیشتر به نحوه ارزیابی ریسک نکول می‌پردازیم.

نحوه ارزیابی ریسک نکول

با اینکه بررسی تمامی زیان‌های احتمالی و احتمال وقوع آن‌ها می‌تواند مفید باشد، معمولا ساده‌تر است که از یک شاخص مشخص برای سنجش ریسک استفاده کنیم که تنها دو عامل احتمال نکول و شدت زیان را در نظر بگیرد. این شاخص زیان مورد انتظار (Expected Loss) نام دارد و به صورت زیر محاسبه می‌شود:

ارزیابی ریسک نکول، یک مرحله ضروری در ارزش‌گذاری اوراق قرضه دولتی و شرکتی یا ابزارهای مشتقه اعتباری مانند قراردادهای معاوضه نکول اعتباری (CDS) است. از آنجا که اوراق قرضه باکیفیت معمولا نرخ نکول پایینی دارند، ارزیابی احتمال نکول در این ابزارهای مالی اهمیت بیشتری نسبت به برآورد شدت زیان در صورت نکول دارد.

بنابراین، ریسک نکول نقش کلیدی در تعیین قیمت و بازده ابزارهای مالی دارد. هرچه ریسک نکول بالاتر باشد، معمولا نرخ بهره اوراق نیز بیشتر خواهد بود. همچنین، ناشران اوراقی که ریسک نکول بالایی دارند، ممکن است در دسترسی به بازارهای مالی و تامین سرمایه با چالش مواجه شوند.

سرمایه‌گذاران چطور ریسک نکول یک شرکت را بررسی می‌کنند؟

وام‌دهندگان و سرمایه‌گذاران معمولا صورت‌های مالی یک شرکت را بررسی می‌کنند و از چندین نسبت مالی برای ارزیابی احتمال بازپرداخت بدهی استفاده می‌کنند. جریان نقدی آزاد یکی از این معیارهاست که از طریق کم کردن هزینه‌های سرمایه‌ای از جریان نقدی عملیاتی محاسبه می‌شود. شرکت‌ها از جریان نقدی آزاد برای پرداخت بدهی‌ها و سود سهام استفاده می‌کنند. اگر این مقدار نزدیک به صفر یا منفی باشد، نشان می‌دهد که شرکت ممکن است در تولید نقدینگی کافی برای انجام تعهدات مالی خود دچار مشکل باشد که این موضوع می‌تواند ریسک نکول را افزایش دهد.

نسبت پوشش بهره  که پیش‌تر به آن اشاره کردیم، یکی دیگر از روش‌های سنجش ریسک نکول است. این نسبت از تقسیم سود قبل از بهره و مالیات (EBIT) بر میزان پرداخت‌های بهره دوره‌ای شرکت به دست می‌آید. نسبت بالاتر نشان می‌دهد که شرکت درآمد کافی برای پوشش هزینه‌های بهره خود دارد که می‌تواند نشانه‌ای از ریسک نکول کمتر باشد. این معیار با در نظر گرفتن هزینه‌های غیرنقدی مانند استهلاک و کاهش ارزش دارایی، محافظه‌کارانه عمل می‌کند. برای ارزیابی پوشش بهره صرفا بر اساس معاملات نقدی، می‌توان این نسبت را با تقسیم سود قبل از بهره، مالیات، استهلاک و کاهش ارزش دارایی (EBITDA) بر پرداخت‌های بهره دوره‌ای نیز محاسبه کرد.

عوامل تاثیرگذار بر ریسک نکول

تا این بخش از مقاله با مبحث ریسک نکول به صورت کامل آشنا شدید در ادامه لازم است که اشاره کنیم برخی عوامل هستند که باعث بروز ریسک نکول در قراردادها یا معاملات می‌شوند که این عوامل به شرح زیر است:

•  مشکلات سیاسی
• انتشار گزارش‌های ضرر و زیان نهادهای دولتی و خدماتی کشور
• کاهش قیمت جهانی فلزات گران‌بها و نفت و گاز
• ورشکستگی نهادهای تولیدی و خدماتی
• ضرر مالی یا آسیب به برند وام‌گیرنده
• افزایش نرخ بهره بانکی
• تغییر در ماهیت بازار سرمایه
• تغییر در ماهیت کسب و کار
• تغییر در ماهیت فناوری
• افزایش رقبا
• تغییرات قانونی ناشی از بروکراسی اداری و بخشنامه‌ها
• لغو معافیت‌های مالیاتی برای صنایع
• عدم ثبات اقتصادی در یک کشور با افزایش نرخ ارز
• افزایش نرخ دستمزدهای کارگری
• آشوب و اعتصاب کارگری
• عدم توجه به بیمه بخش‌های مختلف تولید و خدمات یک بنگاه
• اتفاقات غیر مترقبه برای یک بنگاه مثل سیل و آتش‌سوزی و زلزله و جنگ

چطور می‌توان میزان ریسک نکول را کاهش داد؟

احتمالا سوال مهمی که در حال حاضر برای شما پیش می‌آید این است که چطور می‌توان این ریسک را کاهش داد. پاسخ این سوال، بسته به مخاطب آن می‌تواند کاملا متفاوت باشد، با وجود این برای کاهش ریسک نکول، راهکارهای مختلفی وجود دارند که هم در سطح فردی و هم در سطح سازمانی و کلان اقتصادی کارآمد هستند. برخی از مهم‌ترین روش‌ها شامل موارد زیر است:

بررسی دقیق اعتبار طرف مقابل: ارزیابی سوابق مالی، امتیاز اعتباری، میزان بدهی‌ها و رفتار پرداختی گذشته می‌تواند به شناسایی ریسک کمک کند. بانک‌ها و موسسات مالی از گزارش‌های اعتباری برای ارزیابی توان بازپرداخت مشتریان استفاده می‌کنند.

تنوع‌بخشی به سرمایه‌گذاری: با توزیع سرمایه در بخش‌ها و ابزارهای مالی مختلف، می‌توان اثرات نکول احتمالی را کاهش داد. این روش به ویژه برای سرمایه‌گذاران و موسسات مالی اهمیت دارد.

دریافت ضمانت و وثیقه: برای کاهش احتمال ضرر در صورت نکول، می‌توان ضمانت‌های معتبر یا وثایق باارزش را در قراردادهای مالی گنجاند تا در مواقع ضروری امکان جبران خسارت وجود داشته باشد.

مدیریت نقدینگی و ذخایر مالی: شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران باید همیشه منابع مالی کافی برای مدیریت بحران‌های احتمالی داشته باشند. نگهداری نقدینگی کافی می‌تواند از مشکلات نکول جلوگیری کند.

افزایش شفافیت مالی و گزارش‌دهی: شرکت‌ها و دولت‌ها با ارائه گزارش‌های مالی شفاف و دقیق می‌توانند اعتماد سرمایه‌گذاران را جلب کرده و احتمال نکول را کاهش دهند.

بهبود فرآیندهای قانونی و قراردادهای محکم: تنظیم قراردادهای مالی با شفافیت بالا و بندهای حقوقی محکم باعث کاهش ریسک نکول می‌شود. علاوه بر این، تسهیل فرآیندهای قضایی برای پیگیری مطالبات نیز تاثیرگذار است.

علاوه بر موارد بالا، افزایش ناگهانی نرخ بهره یا تغییرات شدید اقتصادی می‌تواند باعث افزایش نکول شود. دولت‌ها و بانک‌های مرکزی می‌توانند با سیاست‌های پولی مناسب، این ریسک را کاهش دهند. به‌طور کلی، کاهش ریسک نکول نیازمند مدیریت هوشمندانه، تحلیل دقیق شرایط اقتصادی و اتخاذ سیاست‌های مالی مناسب است.

سخن پایانی

به پایان این مطلب رسیدیم و همانطور که متوجه شدید، ریسک نکول یکی از مهم‌ترین چالش‌هایی است که می‌تواند بر سلامت مالی افراد، شرکت‌ها، موسسات مالی و حتی دولت‌ها تاثیر بگذارد. به همین دلیل شما به عنوان یک سرمایه‌گذار باید از عوامل موثر بر ریسک نکول آگاه باشید و بتوانید میزان آن را برای شرکت‌ها و فرصت‌های سرمایه‌گذاری مختلف ارزیابی کنید. در نهایت، اگر فکر می‌کنید که تخصص و اطلاعات کافی را برای ارزیابی ریسک نکول یک فرصت سرمایه‌گذاری ندارید، پیشنهاد می‌کنیم از خدمات مشاور سرمایه‌گذاری آوا آگاه استفاده کنید.