برات یکی از اسناد مهم و پرکاربرد در معاملات تجاری است که برای پرداخت بدهیها و جابهجایی پول بین افراد و شرکتها مورد استفاده قرار میگیرد. این سند که از گذشتههای دور در تجارت مرسوم بوده است، به افراد کمک میکند تا به جای پرداخت نقدی، از طریق امضای یک سند، تعهد به پرداخت مبلغی در تاریخ مشخص کنند. برات به دلیل قابلیت پیگیری و ایجاد اعتماد بین طرفین معامله، یکی از ابزارهای موثر در تسهیل و ایمنی در مبادلات تجاری است.
در این مقاله، با هدف آشنایی بیشتر با این سند تجاری، به معرفی برات و کاربردهای آن در دنیای تجارت میپردازیم و توضیح میدهیم که چگونه استفاده از آن باعث سادهتر شدن روابط مالی و کاهش ریسک معاملات میشود.
نکات کلیدی
- برات یک سند تجاری است که تعهد پرداخت مبلغ مشخصی را در تاریخ معین یا بهصورت دیداری توسط براتگیر به دارنده برات تضمین میکند.
- طرفین برات شامل براتکش (صادرکننده)، براتگیر (پرداختکننده) و دارنده برات (ذینفع) است.
- 2 نوع برات دیداری (پرداخت فوری) و برات مدتدار (پرداخت در تاریخ مشخص) داریم.
- برات از لحاظ ظاهری باید شامل کلمه «برات»، تاریخ، نام براتگیر، مبلغ، تاریخ پرداخت، محل پرداخت و نام دارنده باشد.
- ظهرنویسی به معنای انتقال برات به شخص دیگر از طریق امضای پشت سند است.
- براتگیر میتواند برات را قبول یا رد (نکول) کند؛ در صورت نکول، اعتراضنامه صادر میشود.
- از مزایای برات میتوان به ایجاد اعتبار، قابلیت انتقال، پیگیری حقوقی و استفاده در تجارت بینالمللی اشاره کرد.
- ریسک پرداخت نشدن، پیچیدگی قانونی و مناسب نبودن برای معاملات کوچک از معایب برات هستند.
- برات برای معاملات تجاری (داخلی و بینالمللی)، سفته برای تعهدات اعتباری و حواله برای انتقال سریع پول استفاده میشود.
- امروزه استفاده از برات کاهش یافته و چک به دلیل انعطافپذیری بیشتر جایگزین آن شده است.
برات چیست؟
برات یک سند تجاری است که در دنیای تجارت برای جابهجایی پول بین افراد یا شرکتها استفاده میشود. فرض کنید شما به شخص یا شرکتی پول بدهکار هستید و نمیخواهید نقدا آن را بپردازید. در این حالت، میتوانید یک برات بنویسید و در آن ذکر کنید که یک نفر دیگر یا بانک در تاریخ مشخصی، مبلغی را از طرف شما به فرد یا شرکت بدهکار پرداخت کند. به زبان سادهتر، برات نوعی سند مالی است که میگوید چه کسی باید چه مبلغی را به چه کسی و در چه زمانی پرداخت کند. این سند مثل چک یا سفته، از ابزارهای مهم در معاملات تجاری به حساب میآید و به نوعی باعث تسهیل در پرداختها و جابهجایی پول میشود.
در برات معمولا سه نفر حضور دارند:
- کسی که برات را صادر میکند: برات نویس، براتکش، مُحیل، صادرکننده
- کسی که ملزم به پرداخت برات است: براتگیر، محالعلیه
- کسی که مبلغ برات در وجه او پرداخت میشود: دارنده برات، محتال یا محال له
ماده ۲۳ الی ۳۰۴ قانون تجارت مربوط به برات یا حواله است که از مهمترین اسناد تجاری و از وسایل مهم پرداخت و کسب اعتبار در معاملات بینالمللی و داخلی به شمار میرود.
معرفی انواع برات
براتها بسته به شرایط و نحوه پرداخت به 2 دسته کلی تقسیم میشوند.
- برات دیداری: یکی از انواع رایج برات است که به محض ارائه به براتگیر، باید فورا پرداخت شود. در این نوع برات، نیازی به انتظار تا یک تاریخ مشخص نیست و گیرنده برات میتواند با ارائه آن، مبلغ را فورا دریافت کند. این نوع برات برای مواردی مناسب است که پرداخت باید سریع انجام شود و طرفین معامله به تسویه فوری تمایل دارند.
- برات مدتدار: در این برات مبلغ به تاریخ مشخصی در آینده موکول میشود. برات مدتدار به طور گسترده در معاملات تجاری استفاده میشود، زیرا به طرفین این امکان را میدهد که تسویه مالی را در زمان معینی پس از انجام معامله انجام دهند. این نوع برات برای برنامهریزی مالی و مدیریت نقدینگی شرکتها بسیار مفید است و به آنها کمک میکند تا بدون نیاز به پرداخت فوری، از مزایای معامله بهرهمند شوند.
تاریخچه برات
از آن جایی که سیستم بانک و بانکداری در ایران باستان پیشینهای طولانی دارد، انواع سندهای تجاری از جمله برات نیز از چنان پیشینهای برخوردارند. به نظر عدهای واژه برات ریشه در فارسی بسیار کهن دارد و همانطور که از نام آن پیداست یعنی «برای تو» و همان حواله است. واژه برات را برگرفته از واژه عربی «برائه» به معنی بری الذمه شدن از دِین که در منابع عربی کاربرد دارد نیز میدانند.
منشا پیدایش حواله برای انتقال طلب بوده است. به این ترتیب که وقتی شخصی طلبی از دیگری داشته که هنوز موعد پرداخت آن نرسیده بود، با انتقال طلب خود به شخصی دیگر امکان یک معامله نسیه را برای خود فراهم میکرده و بدین ترتیب باعث صرفهجویی در یک نوبت جابجایی پول میشده است یا شخص برای جلوگیری از خطرات حملونقل پول در سفرهای طولانی پول خود را به شخص دیگری پرداخته و همان مبلغ را از همکار یا دوست آن شخص در شهر مقصد دریافت میکرده است؛ اما امروزه با تحول در روشهای جابجایی پول، اهداف صدور برات نیز تغییر کرده و صدور برات لزوما به معنای انتقال طلب نیست.
شرایط شکلی برات در قانون تجارت
بر اساس ماده ۲۳۳ قانون تجارت، شرایطی که باید در شکل ظاهری حواله در هنگام صدور آن رعایت شود به صورت زیر است:
۱. قید کلمه « برات» روی سند؛ جهت تفکیک و تشخیص آن از انواع اسناد مشابه مثل چک و سفته.
۲. تاریخ تحریر روز ماه سال؛ تاریخ باید با تمام حروف نوشته شود؛ زیرا قابلیت تغییر دارد.
۳. نام براتگیر؛ یعنی نام شخص حقیقی یا حقوقی که وجه برات را باید پرداخت کند، ثبت گردد.
۴. مبلغ برات؛ طبق عرف، ثبت مبلغ به عدد و حروف الزامی است و درصورتیکه دو مبلغ وجود داشته باشد، مبلغ کمتر لحاظ میشود.
۵. تاریخ پرداخت (سررسید برات)؛ برای برات ۴ گونه تاریخ پرداخت ذکر شده است:
- به رویت یا به دیدار؛ پرداخت برات توسط براتگیر بهمحض رویت آن ظرف ۲۴ ساعت.
- به وعده از تاریخ صدور برات؛ نشاندهنده اهمیت تاریخ صدور برات است.
- به وعده از تاریخ رویت؛ مثلا ظرف دو ماه از تاریخ رویت برات.
- موکول به تاریخی معین؛ برات دارای تاریخ پرداخت باشد.
۶. محل پرداخت وجه برات؛ اعم از این که محل اقامت محالعلیه باشد یا محل دیگر.
۷. نام دارنده برات؛ یعنی شخصی که برات در وجه او باید پرداخت شود.
- شخص معین؛ ذکر نام و نام خانوادگی دارنده برات الزامی است.
- حوالهکرد؛ شخص معین بهعنوان دارنده برات میتواند وجه آن را با ظهر نویسی به دیگری منتقل کند.
۸. شماره نسخه؛ درصورتیکه برات در نسخ متعدد صادر شود.
برات دارای سه تاریخ است. تاریخ صدور برات، تاریخ قبول توسط براتگیر و تاریخ سررسید پرداخت وجه برات.
لازم به ذکر است که اگر این شرایط رعایت نشود، سند برات یا حواله نوعی سند غیرتجاری محسوب میشود؛ یعنی وصف و کارکرد تجاری بودن خود را ازدستداده و شکل صوری به خود میگیرد.
ظهرنویسی یا پشت نویسی چیست؟
ممکن است شخص ثالث بهعنوان دارنده این سند و طلبکار وجه، سند را به دیگری واگذار کند و آن دیگری به شخص دیگر و به همین ترتیب سند چند دست منتقل شود که در این حالت آن فردی که سند در نهایت در دست او قرار دارد دارنده نهایی محسوب میشود و تمامی اشخاص قبل از وی به جز شخص صادرکننده و شخص براتگیر، ظهرنویس هستند (اشخاصی که پشت سند را امضا کردهاند تا دستبهدست منتقل شود).
قبول برات یا قبول نکردن (نکول)
وقتی چنین سندی در زمینههای تجاری به کار میرود، ابتدا باید توسط شخصی صادر شود. این شخص همان براتدهنده است. صدور برات توسط این شخص هم میتواند با امضا و هم میتواند با مهر روی خود برگه سند برات باشد. مرحله بعدی مرحلهی قبول برات است که توسط شخص براتگیر قبول میشود. قبول برات نیز همانند صدور آن میتواند هم با مهر و هم با امضا روی خود برگه برات باشد. قبول برات توسط این شخص اجباری نیست، حتی اگر به شخص صادرکننده برات بدهکار باشد اما اگر قبول کرد موظف به پرداخت است و نمیتواند از تعهد خود امتناع کند. حتی اگر به شخص صادرکننده بدهکار نباشد. ممکن است در خصوص سند برات با اصطلاحی تحت عنوان «نُکول» مواجه شویم. نکول عبارت است از اینکه شخص براتگیر، برات و تادیهی وجه آن را قبول نکند و بگوید من چنین براتی را قبول نمیکنم.
در راستای چنین اثری اعتراضنامهی نکولی صادر میشود و قبولی شخص دیگری بهعنوان شخص ثالث روی این اعتراضنامه امضا میگردد. شخص ثالث نیز تنها پرداخت سند را به نام صادرکننده بر عهده میگیرد و پس از پرداخت وجه سند، حق رجوع به صادرکننده را دارد.
برای صدور اسناد تجاری، مبلغی تحت عنوان مالیات اخذ میشود که در خصوص برات نیز چنین است. به نسبت مبلغ وجه مقرر در برات، مالیات و حق تمبر اخذ میشود. چاپ و در دسترس عموم قرار گرفتن سند تجاری برات وظیفهی وزارت اقتصاد و دارایی است و شرایط ابطال و اخذ تمبر را مشخص میکند.
مزایا و معایب برات
همانطور که گفته شد، برات یکی از اسناد تجاری مهم است که برای معاملات تجاری و بینالمللی استفاده میشود. این سند تجاری نیز مانند سایر اسناد تجاری مزایا و معایبی دارد که باعث میشود برای همه معاملات مناسب نباشند. ایجاد اعتبار در معاملات از مزایای برات است. زیرا برات به صادرکننده و دارنده برات اعتبار میبخشد و میتواند برای تامین مالی یا خرید اعتباری استفاده شود. علاوه بر آن برات را میتوان انتقال داد و به شخص دیگری واگذار کرد. در صورت پرداخت نشدن برات، دارنده میتواند از طریق حقوقی پیگیری کند و به طلب خود برسد. به عنوان مزیت آخر برات میتوان به این مسئله اشاره کرد که برات در تجارت بین الملل یک ابزار پرداخت معتبر به شمار میرود. از معایب برات میتوان به روند قانونی پیچیده در صورت پرداخت نکردن، ریسک پرداخت نکردن از سوی براتگیر، نیاز به قبول براتگیر و قابل استفاده نبودن برای معاملات کوچک و فوری اشاره کرد.
حواله چیست؟
حواله سندی است که در آن دستور پرداخت مبلغی از حساب شخصی به حساب دیگری داده میشود. حواله میتواند نقدی، بانکی یا الکترونیکی باشد. حواله بیشتر برای انتقال سریع پول به صورت داخلی یا بینالمللی استفاده میشود و نیازی به اعتبارسنجی یا وثیقه ندارد.
تفاوت برات، سفته و حواله چیست؟
برات، سفته و حواله هرکدام یک نوعی از اسناد تجاری مهم هستند که در معاملات مالی مورد استفاده قرار میگیرند اما تفاوتهای مهمی در ماهیت و کاربرد آنها وجود دارد.
سخن آخر
در نهایت میتوان گفت افراد میتوانند با استفاده از اسناد تجاری چک، سفته و برات به تجارت بپردازند. سند تجاری چک در ابتدا برای پرداخت در زمان حال مورد استفاده قرار میگرفت و برای پرداخت آینده از برات استفاده میکردند. به مرور زمان در کاربرد چک تغییراتی به وجود آمد و استفاده از آن در زمان آینده نیز مرسوم شد. بهاینترتیب میزان استفاده از برات کاهش پیدا کرده و امروزه افراد ترجیح میدهند در فعالیتهای تجاری خود بهجای برات از چک استفاده کنند. برات به این دلیل اهمیت دارد که باعث میشود افراد بتوانند با اطمینان بیشتری در معاملاتشان شرکت کنند، بدون اینکه همیشه نیاز به پرداخت نقدی داشته باشند. این سند از طریق امضا و قوانین مشخصی قابل پیگیری است و به این دلیل در دنیای تجارت کاربرد زیادی دارد.
