بازارهای مالی همیشه یک نقش کلیدی در رشد و توسعه اقتصادی کشورها داشتهاند و در این میان، بورس اوراق بهادار بهعنوان یکی از مهمترین ارکان نظام مالی شناخته میشود. بورس، محلی برای گردهمایی سرمایههاست؛ جایی که پساندازها به سمت فعالیتهای مولد هدایت میشوند و امکان مشارکت گسترده مردم در اقتصاد فراهم میشود.
برای درک بهتر جایگاه امروز بورس، لازم است نگاهی به تاریخچه پیدایش و تکامل آن در جهان و ایران داشته باشیم.
نکات کلیدی
- بورس اوراق بهادار بهعنوان یک بازار سازمانیافته، سرمایههای خرد و کلان را به سمت فعالیتهای مولد اقتصادی هدایت میکند.
- واژه بورس ریشهای فرانسوی دارد و از محل دادوستد تجار در شهر بروژ بلژیک گرفته شده است.
- نخستین بورس شناختهشده جهان در قرن پانزدهم میلادی در شهر آنورس بلژیک شکل گرفت.
- بورس آمستردام در سال ۱۶۰۲ میلادی با عرضه سهام کمپانی هند شرقی هلند، اولین بورس رسمی اوراق بهادار جهان شد.
- بورس نیویورک با امضای توافقنامه باتنوود در سال ۱۷۹۲ میلادی پایهگذاری شد و به مهمترین بورس جهان تبدیل گردید.
- نخستین اقدامات برای تاسیس بورس در ایران در سال ۱۳۱۵ شمسی آغاز شد اما تا دهه ۴۰ به نتیجه نرسید.
- بورس اوراق بهادار تهران پس از جنگ تحمیلی و با اجرای سیاستهای خصوصیسازی، دوباره رشد و احیا شد.
بورس چیست و ریشه واژه بورس از کجا آمده است؟
بورس در علم اقتصاد به بازاری سازمانیافته گفته میشود که در آن خرید و فروش داراییهای مالی بر اساس قواعد مشخص انجام میگیرد.
در تعریف کلی، بورس محلی است که در آن قیمتگذاری و معامله کالا یا اوراق بهادار صورت میپذیرد و به دو دسته اصلی بورس کالا و بورس اوراق بهادار تقسیم میشود.
واژه بورس (Bourse) ریشهای فرانسوی دارد و به معنای «کیف پول» است. طبق روایات تاریخی، در اوایل قرن پانزدهم میلادی در شهر بروژ بلژیک، خانوادهای به نام «واندر بورس» زندگی میکردند که تجار و صرافان مقابل خانه آنها به دادوستد پول و اسناد مالی میپرداختند. بهتدریج نام این محل به تمام مکانهای مشابه اطلاق شد و واژه بورس رواج یافت.
بازار بورس چه تفاوتی با بازار فیزیکی دارد؟
بورس یک بازار مالی است که ماهیت آن با بازارهای سنتی و فیزیکی تفاوت اساسی دارد.
در بازارهای فیزیکی، کالاهای واقعی مانند مواد غذایی، پوشاک یا محصولات صنعتی معامله میشوند اما در بورس اوراق بهادار، داراییهایی مانند سهام شرکتها، اوراق قرضه و سایر ابزارهای مالی خرید و فروش میشوند.
ویژگی مهم بورس، فعالیت تحت نظارت قوانین شفاف و نهادهای قانونگذار است. این مقررات با هدف جلوگیری از بینظمی، کاهش ریسک و حفظ حقوق خریداران و فروشندگان وضع شدهاند. به همین دلیل، بورسها به یکی از امنترین و مهمترین مسیرهای سرمایهگذاری در اقتصاد جهانی تبدیل شدهاند.
نخستین بورسهای جهان چگونه شکل گرفتند؟
ایده بورس از دل نیاز تجار به یک محل امن و منظم برای معامله سرمایه شکل گرفت.
نخستین مرکز شناختهشده بورس اوراق بهادار جهان در سال ۱۴۶۰ میلادی در شهر آنورس بلژیک تاسیس شد. این مرکز بیشتر محلی برای مبادله اسناد تجاری و بدهیها بود و هنوز ساختار مدرن بورس را نداشت.
با گسترش تجارت بینالمللی و نیاز به تامین مالی پروژههای بزرگ، بازارهای مالی بهتدریج سازمانیافتهتر شدند.
اولین بورس اوراق بهادار رسمی دنیا کدام است؟
بورس آمستردام نقطه عطف تاریخ بازارهای مالی جهان به شمار میرود.
در سال ۱۶۰۲ میلادی، با انتشار سهام کمپانی هند شرقی هلند در بورس آمستردام، برای نخستینبار مفهوم سهامداری عمومی به شکل رسمی شکل گرفت. اگرچه این شرکت اولین شرکت سهامی تاریخ نبود اما اولین شرکتی بود که سهام آن بهطور گسترده و سازمانیافته معامله میشد.
لازم به ذکر است که نخستین شرکت سهامی جهان در سال ۱۵۵۳ میلادی با نام ماسکوی (Muscovy) در روسیه تاسیس شده بود.
بورس نیویورک (NYSE) چگونه تاسیس شد و چرا اهمیت دارد؟
بورس نیویورک بزرگترین و معتبرترین بورس اوراق بهادار جهان است.
این بورس در خیابان معروف وال استریت در منطقه منهتن نیویورک قرار دارد. نام وال استریت به دیواری بازمیگردد که استعمارگران هلندی در قرن هفدهم میلادی برای دفاع از شهر ساخته بودند.
در سال ۱۷۹۲ میلادی، ۲۴ کارگزار با امضای توافقنامهای به نام باتنوود، پایههای بورس نیویورک را بنا نهادند. شاخص اصلی این بازار Dow Jones است و امروزه بخش عمده معاملات آن بهصورت الکترونیکی انجام میشود.
بورس نزدک (NASDAQ) چه نقشی در بازار سرمایه آمریکا دارد؟
نزدک نماد بازار سهام شرکتهای فناوریمحور است.
بورس نزدک در سال ۱۹۷۱ میلادی تاسیس شد و بهعنوان اولین بازار کاملا الکترونیکی شناخته میشود. بسیاری از غولهای فناوری جهان مانند شرکتهای حوزه IT و تکنولوژی در این بورس معامله میشوند.
کدام بورسهای دیگر در جهان نقش کلیدی دارند؟
علاوه بر بورسهای آمریکا، چندین بورس مهم دیگر نیز نقش موثری در اقتصاد جهانی ایفا میکنند.
از جمله این بورسها میتوان به بورس لندن (LSE)، بورس توکیو (TSE)، بورس فرانکفورت و بورس پاریس اشاره کرد که هر یک مرکز مالی مهمی در منطقه خود محسوب میشوند.
اولین تلاشها برای تاسیس بورس در ایران چه زمانی آغاز شد؟
ایده راهاندازی بورس در ایران قدمتی بیش از یک قرن دارد.
نخستین تلاشها در سال ۱۳۱۵ شمسی و با حضور کارشناسان هلندی و بلژیکی آغاز شد اما بهدلیل شروع جنگ جهانی دوم متوقف گردید. این موضوع تا سال ۱۳۳۳ مسکوت ماند تا اینکه ادامه مطالعات به اتاق بازرگانی و صنایع و معادن واگذار شد.
بورس اوراق بهادار تهران چگونه تاسیس شد؟
تاسیس بورس تهران نتیجه بیش از یک دهه مطالعه و برنامهریزی بود.
پس از ۱۲ سال بررسی، قوانین بورس در سال ۱۳۴۵ تصویب شد و بورس اوراق بهادار تهران در بهمن ۱۳۴۶ با عرضه سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی فعالیت خود را آغاز کرد. بهتدریج سهام شرکتهای بزرگ و اوراق قرضه دولتی وارد این بازار شدند.
بورس ایران پیش از انقلاب چه وضعیتی داشت؟
بورس تهران پیش از انقلاب رشد قابل توجهی را تجربه کرد.
تا سال ۱۳۵۷، تعداد شرکتهای پذیرفتهشده از ۶ شرکت به ۱۰۵ شرکت رسید و ارزش معاملات از ۳۴ میلیارد ریال فراتر رفت. این دوره را میتوان نخستین دوران رونق بازار سرمایه ایران دانست.
بورس ایران پس از انقلاب و جنگ تحمیلی چه شرایطی را پشت سر گذاشت؟
تحولات سیاسی و اقتصادی، بورس ایران را وارد دورهای از رکود کرد.
پس از انقلاب، با ملی شدن بانکها و شرکتهای بیمه و همچنین وقوع جنگ تحمیلی، تعداد شرکتهای بورسی در سال ۱۳۶۷ به ۵۶ شرکت کاهش یافت. حجم معاملات نیز به ۹٫۹ میلیارد ریال رسید که کمترین سطح در تاریخ بورس تهران بود.
بورس ایران چگونه پس از جنگ احیا شد؟
پایان جنگ، نقطه آغاز بازسازی بازار سرمایه بود.
با اجرای برنامههای توسعه اقتصادی، بورس تهران به بستر اصلی اجرای سیاستهای خصوصیسازی تبدیل شد. حجم معاملات از ۹٫۹ میلیارد ریال در سال ۱۳۶۷ به بیش از ۱۰۴ هزار میلیارد ریال در سال ۱۳۸۳ افزایش یافت و تعداد شرکتها نیز به بیش از ۴۰۰ شرکت رسید.
چه تحولاتی در ساختار و فناوری بورس ایران رخ داد؟
ورود فناوری، بورس ایران را وارد مرحلهای جدید کرد.
در چارچوب برنامه سوم توسعه، زیرساخت معاملات الکترونیکی ایجاد شد، بورسهای منطقهای شکل گرفتند و ابزارهای مالی متنوعتری در دسترس سرمایهگذاران قرار گرفت.
جمعبندی
بورس اوراق بهادار نتیجه تکامل تدریجی بازارهای مالی و پاسخ اقتصادها به نیاز تامین سرمایه، شفافیت و مشارکت عمومی است. از بورسهای اولیه اروپا تا بازارهای پیشرفته امروز، این نهاد مالی نقش اساسی در رشد اقتصادی داشته است.
در ایران نیز، با وجود وقفهها و چالشهای تاریخی، بورس اوراق بهادار تهران بهتدریج به یکی از مهمترین بازارهای مالی کشور تبدیل شده و امروز نقشی کلیدی در هدایت نقدینگی و تامین مالی اقتصاد دارد. شناخت این مسیر تاریخی، به سرمایهگذاران کمک میکند با دیدی عمیقتر و آگاهانهتر وارد بازار سرمایه شوند.
