اوراق جعاله چیست؟ آشنایی با ویژگیها، کاربردها و نحوه خرید
اوراق جعاله یکی از ابزارهای مالی اسلامی و از انواع صکوک است که میتواند برای تامین مالی پروژهها و خدمات مختلف مورد استفاده قرار گیرد. مبنای طراحی این اوراق، قراردادی است که در آن انجام یک کار یا ارائه یک خدمت مشخص، در برابر پرداخت اجرت یا پاداش معین قرار میگیرد. به کمک این ساختار، منابع مالی سرمایهگذاران برای انجام پروژه یا خدمتی مشخص تجهیز میشود و دارندگان اوراق نیز از منافع تعریفشده در قرارداد بهرهمند میشوند.
اوراق جعاله علاوه بر این که امکان تامین مالی را بر مبنای اصول مالی اسلامی فراهم میکنند، به دلیل قابلیت استفاده در پروژههای مختلف، مالکیت مشاع دارندگان اوراق و امکان معامله در بازار ثانویه، یکی از روشهای قابل استفاده برای تجهیز منابع در بازار مالی محسوب میشوند.
نکات کلیدی
- اوراق جعاله یکی از انواع صکوک و ابزارهای تامین مالی مبتنی بر قرارداد جعاله است.
- در قرارداد جعاله، جاعل پرداخت اجرت مشخصی را در برابر انجام کار معین توسط عامل تعهد میکند.
- دارندگان اوراق جعاله به صورت مشاع در دارایی یا نتیجه عملی که موضوع قرارداد جعاله است، مالکیت دارند.
- از این اوراق میتوان برای تامین مالی پروژهها و خدمات مختلف استفاده کرد.
- اوراق جعاله میتوانند در بازار ثانویه قابل معامله باشند.
- شرایطی مانند سررسید، نحوه پرداخت و سایر ویژگیهای هر انتشار باید با توجه به مشخصات همان اوراق بررسی شود.
جعاله چیست؟
برای شناخت اوراق جعاله، ابتدا باید با مفهوم قرارداد جعاله آشنا شویم. واژه جعاله در معنای لغوی به پاداش یا اجرتی گفته میشود که در برابر انجام یک کار تعیین شده است. در مفهوم فقهی نیز جعاله قراردادی است که در آن یک شخص، یعنی جاعل، متعهد میشود در مقابل انجام عملی مشخص، پاداش معینی را به عامل پرداخت کند.
ماده ۵۶۱ قانون مدنی نیز جعاله را تعهد یک شخص به پرداخت اجرت معلوم در مقابل انجام عملی تعریف میکند. صرفنظر از این که طرف انجامدهنده از ابتدا معین باشد یا نباشد. بر اساس توضیح شرکت مدیریت دارایی مرکزی بازار سرمایه، ارکان اصلی خود قرارداد جعاله شامل جاعل، عامل، عمل و جُعل است. جُعل همان اجرت یا پاداشی است که برای انجام کار تعیین میشود.
اوراق جعاله چیست؟
اوراق جعاله اوراق بهاداری مبتنی بر قرارداد جعاله هستند. دارندگان این اوراق به صورت مشاع در دارایی یا نتیجه عملی که مطابق قرارداد جعاله ایجاد میشود، مالکیت دارند. موضوع قرارداد میتواند به ایجاد یک دارایی فیزیکی یا ارائه یک خدمت منتهی شود. پس از انجام کار موضوع قرارداد، صاحبان اوراق نیز به نسبت مالکیت خود در نتیجه حاصل از آن سهیم خواهند بود.
به بیان ساده، تصور کنید نهادی برای احداث، تکمیل یا تعمیر یک پروژه به منابع مالی نیاز دارد. میتوان از ساختار جعاله برای تجهیز منابع سرمایهگذاران و اجرای آن کار استفاده کرد. در این حالت، پول حاصل از انتشار اوراق در مسیر تعیینشده برای پروژه یا خدمت به کار گرفته میشود و روابط میان طرفین بر اساس قرارداد جعاله تنظیم خواهد شد.
بنابراین اوراق جعاله را نباید صرفا به معنی شراکت در سود یک پروژه دانست. این اوراق بر یک قرارداد جعاله مشخص استوار هستند و مالکیت دارندگان نیز به دارایی یا نتیجه حاصل از موضوع قرارداد ارتباط پیدا میکند.
بیشتر بخوانید: اوراق بهادار چیست؟
اوراق جعاله چگونه عمل میکند؟
فرایند کلی استفاده از اوراق جعاله را میتوان در چند مرحله توضیح داد:
در مرحله نخست، تامین مالی یک پروژه یا خدمت مشخص مورد نظر قرار میگیرد و شرایط قرارداد، موضوع فعالیت، میزان منابع مورد نیاز و نحوه پرداختها تعیین میشود. سپس اوراق در اختیار سرمایهگذاران قرار میگیرد تا منابع لازم برای اجرای طرح تجهیز شود.
پس از جمعآوری منابع، اجرای پروژه یا خدمت مطابق ساختار قرارداد آغاز میشود. منابع تامینشده باید برای همان هدف تعریفشده مورد استفاده قرار گیرند و در طول اجرای پروژه نیز سازوکارهای نظارتی در نظر گرفته میشود. در نهایت، پرداختهای مربوط به دارندگان اوراق مطابق شرایط تعیینشده انجام خواهد شد. یکی از ویژگیهای این ساختار، مشخص بودن موضوع تامین مالی است؛ یعنی سرمایهگذار میتواند بداند منابع حاصل از انتشار اوراق با چه هدفی تجهیز شدهاند.
ویژگیهای اوراق جعاله
۱- مبتنی بودن بر قرارداد جعاله: مهمترین ویژگی این اوراق، ماهیت قراردادی آنها است. برخلاف ابزارهایی که بر قراردادهایی مانند اجاره، مرابحه یا مشارکت استوار هستند، مبنای این اوراق عقد جعاله و انجام یک عمل مشخص در مقابل اجرت است.
۲- مالکیت مشاع: بر اساس تعریف شرکت مدیریت دارایی مرکزی بازار سرمایه، دارندگان اوراق جعاله به صورت مشاع مالک بخشی از دارایی مربوط به قرارداد هستند و پس از پایان عمل نیز مالکیت مشاع آنها به نتیجه حاصل از عمل مربوط میشود. نتیجه این عمل میتواند یک دارایی فیزیکی یا خدمت باشد.
۳- امکان استفاده برای تامین مالی پروژهها: اوراق جعاله میتوانند برای تامین منابع مالی مورد نیاز پروژهها و خدمات مختلف به کار گرفته شوند. به همین دلیل، این ابزار فقط به یک حوزه خاص محدود نیست و قابلیت استفاده برای انواع فعالیتهای اقتصادی و پروژههای عمرانی، صنعتی یا خدماتی را دارد.
۴- قیمت اسمی: برای اوراق جعاله نیز مانند بسیاری از اوراق بهادار، قیمت اسمی تعریف میشود. قیمت اسمی مبلغی است که برای هر ورقه در زمان انتشار مشخص میشود و پرداختهای مرتبط با اوراق نیز بر اساس شرایط اعلامشده انتشار انجام خواهد شد.
۵- سررسید: امکان طراحی اوراق جعاله با دورههای زمانی متفاوت وجود دارد. همچنین برای اوراق دارای سررسید، میتوان دورههای کوتاهمدت و بلندمدت را در نظر گرفت. بنابراین سرمایهگذار پیش از خرید باید مشخصات همان انتشار و زمانبندی پرداختها را دقیقا بررسی کند.
۶- قابلیت معامله: از دیگر ویژگیهای مطرحشده برای اوراق جعاله، امکان معامله آنها در بازار ثانویه است. در نتیجه، در صورتی که اوراق مورد نظر در بازار سرمایه قابل معامله باشند، دارنده اوراق میتواند پیش از پایان دوره سرمایهگذاری نسبت به فروش آنها اقدام کند.
ارکان انتشار اوراق جعاله
فرایند انتشار اوراق جعاله با حضور اشخاص و نهادهای مختلف انجام میشود. از جمله ارکانی که در منابع آموزشی برای این ساختار معرفی شدهاند میتوان به بانی، مشاور عرضه، ضامن، عامل فروش، شرکت طرف قرارداد، عامل پرداخت، متعهد پذیرهنویس، بازارگردان، امین و ناظر اشاره کرد.
بانی شخص یک شخص حقوقی است که تامین مالی پروژه برای او انجام میشود. عامل فروش وظیفه عرضه و فروش اوراق را بر عهده دارد و عامل پرداخت نیز پرداختهای مرتبط با اوراق به سرمایهگذاران را انجام میدهد. شرکت طرف قرارداد مسئول اجرای فعالیت موضوع جعاله است و ناظر نیز بر اجرای پروژه یا تحویل دارایی نظارت میکند. بسته به ساختار انتشار، نهادهایی مانند ضامن، بازارگردان و متعهد پذیرهنویس نیز در فرایند حضور خواهند داشت.
مزایای اوراق جعاله چیست؟
یکی از مهمترین مزایای اوراق جعاله، امکان تامین مالی بر پایه اصول مالی اسلامی است. به این ترتیب، پروژهها و خدمات میتوانند بدون استفاده از ساختارهای مبتنی بر بهره، منابع مالی مورد نیاز خود را جذب کنند.
انعطافپذیری مزیت دیگر این ابزار است. از آن جا که موضوع جعاله میتواند انجام یک عمل یا ارائه خدمت مشخص باشد، امکان طراحی آن برای نیازهای مختلف تامین مالی وجود دارد.
از سوی دیگر، شفاف بودن موضوع قرارداد باعث میشود سرمایهگذار از هدف کلی استفاده از منابع اطلاع داشته باشد. همچنین قابلیت معامله بعضی اوراق در بازار ثانویه میتواند امکان خروج سرمایهگذار پیش از سررسید را فراهم کند. همچنین سود اوراق جعاله معمولا معاف از مالیات است.
ریسکها و محدودیتهای اوراق جعاله
اوراق جعاله، مانند سایر ابزارهای سرمایهگذاری، بدون ریسک نیستند. اجرای پروژه ممکن است با مشکلات فنی، اجرایی یا زمانی روبهرو شود. بنابراین بررسی وضعیت بانی، پروژه و ضمانتهای انتشار اهمیت دارد.
از سوی دیگر، نقدشوندگی اوراق به شرایط بازار و وجود تقاضا برای خرید آنها وابسته است. حتی اگر یک ورقه قابلیت معامله در بازار ثانویه داشته باشد، این موضوع لزوما به معنی امکان فروش فوری آن در هر شرایطی نیست.
پیچیدگیهای حقوقی و فقهی قرارداد جعاله نیز از جمله مواردی است که در طراحی و اجرای این ابزار اهمیت دارد. به همین دلیل، وجود نظارت مناسب بر اجرای پروژه و نحوه مصرف منابع نقش مهمی در ساختار اوراق دارد.
بیشتر بخوانید: بازار اولیه و ثانویه در بورس چیست؟
نحوه خرید اوراق جعاله
برای خرید اوراق جعالهای که در بازار سرمایه پذیرفته شده و قابل معامله هستند، سرمایهگذار به کد بورسی نیاز دارد. پس از دریافت کد بورسی و ثبتنام در یک کارگزاری، میتوان اوراق قابل معامله را از طریق سامانه معاملاتی کارگزاری خرید و فروش کرد. همچنین میتوان این اوراق را از شعب بانکها یا موسسات اعتباری خریداری کرد.
پیش از خرید، بهتر است اطلاعات مربوط به هر ورقه از جمله سررسید، نحوه پرداخت، قیمت، شرایط معامله، وضعیت ضمانت و مشخصات پروژه یا بانی بررسی شود. صرف قرار گرفتن یک ابزار در گروه اوراق جعاله به این معنا نیست که تمام اوراق این گروه از نظر بازده، ریسک و سررسید شرایط یکسانی دارند.
سخن آخر
اوراق جعاله یکی از ابزارهای تامین مالی اسلامی و از انواع صکوک است که بر پایه قرارداد جعاله طراحی میشود. در قرارداد جعاله، انجام یک کار مشخص در مقابل اجرت معین قرار دارد و در ساختار اوراق نیز سرمایههای جمعآوریشده برای اجرای فعالیت یا پروژهای مشخص به کار گرفته میشوند.
مالکیت مشاع دارندگان بر دارایی یا نتیجه عمل، قابلیت استفاده در پروژهها و خدمات مختلف و امکان معامله در بازار ثانویه از مهمترین ویژگیهای این اوراق به شمار میروند. با این حال، مانند هر سرمایهگذاری دیگری، بررسی شرایط انتشار، وضعیت پروژه، نحوه پرداختها، ضمانتها و نقدشوندگی اوراق پیش از تصمیمگیری ضروری است.
