بررسی وضعیت وجه تضمین قراردادهای آتی در آخرین روز معاملاتی

با مفهوم وجه تضمین قراردادهای آتی در مطالب پیشین شدیم و دانستیم وجه تضمین چیست؟ اما شاید برای بسیاری از معامله‌گران آتی این سوال پیش آید که آیا وجه تضمین قرارداد آتی در آخرین روز معاملاتی به معامله‌گر بازگردانده می‌شود یا خیر؟ در این مطلب با ارائه مثال‌هایی، به این پرسش پاسخ می‌دهیم.

برای ورود به سامانه ابزارهای نوین کالایی آگاه و شروع سرمایه‌گذاری در این بازار روی دکمه زیر کلیک کنید:

ورود به سامانه

نکات کلیدی: 

لزوم وجود وجه تضمین

در بازار آتی به دلیل ماهیت تعهدی قراردادها، هنگام انجام معامله، مبلغی به عنوان وجه تضمین از طرفین معامله دریافت می‌شود. در واقع، این مبلغ تضمینی برای ایفای تعهد خریدار و فروشنده در روز تحویل قرارداد است. اگر در روز سررسید خریدار و فروشنده به تعهد خود عمل کنند، وجه تضمینی که برای ایفای تعهد از طرفین دریافت شده بود به آن‌ها بازگردانده می‌شود.

وضعیت وجه تضمین قراردادهای آتی از زمان اخذ موقعیت تا پیش از تحویل

برای درک بهتر درباره تغییراتی که از زمان اخذ موقعیت تا زمان ورود به مرحله تحویل در موجودی حساب عملیاتی معامله‌گران می‌افتد، قصد داریم به بیان یک مثال عملی بپردازیم. به این ترتیب وضعیت وجه تضمین از ابتدا تا آزاد شدن مبلغ آن پس از سررسید قرارداد، به خوبی قابل درک خواهد بود.

فرض کنید آقای احمدی در روز ۱۶ اسفند اقدام به خرید یک موقعیت تعهدی زعفران نگین در سررسید اسفند ۹۷ می‌کند. با توجه به این که تاریخ سررسید قرارداد اسفند ۱۸ اسفند است، او باید برای تحویل این قرارداد تا ۱۸ اسفند، موقعیت خود را حفظ کند.

در ادامه وضعیت حساب آقای احمدی را از زمان اخذ موقعیت تا زمان تحویل با هم بررسی می‌کنیم:

روز اول (۹۷/۱۲/۱۶)

آقای احمدی در تاریخ ۱۶ اسفند مبلغ ۴۶۰ هزار تومان بابت وجه تضمین برای اخذ این موقعیت به حساب عملیاتی خود واریز و موقعیت را با قیمت ۱۳۰۰۰ تومان اخذ می‌کند. در پایان جلسه معاملاتی روز ۱۶ اسفند، با وجود این که آقای احمدی موقعیت خود را نبسته است، از سوی بورس سودی معادل ۹۱۱۶ تومان به حساب عملیاتی او واریز می‌شود.

سود یا زیان محاسبه شده از سوی بورس (با فرض قیمت تسویه ۱۳۱۰۰ تومان) به شرح زیر است:

• سود یا زیان معاملات انجام‌شده
• سود یا زیان موقعیت‌های باز اول وقت
• کارمزد معاملات

سود یا زیان معاملات انجام‌شده:

(فرمول از چپ به راست و تمامی اعداد به تومان است)

بنابراین:

۱۰۰۰۰ = ۱ × ۱۰۰ × (۱۳۰۰۰ – ۱۳۱۰۰)

سود یا زیان موقعیت‌های باز اول وقت:

سود یا زیان موقعیت‌های باز در این روز برابر با صفر است. چون آقای احمدی در ابتدای جلسه معاملاتی هیچ موقعیت بازی نداشت.

کارمزد معاملات:

طبق فرمول بالا:

۸۸۴ = ۰/۰۰۰۶۸ × (۱×۱۰۰×۱۳۰۰۰)

خالص سود یا زیان واریز شده به حساب آقای احمدی پس از پایان جلسه معاملاتی روز ۱۶ اسفند برابر است با:

تومان ۹۱۱۶ = ۸۸۴ – ۱۰۰۰۰

در این شرایط موجودی حساب آقای احمدی برابر است با:

تومان ۴۶۹۱۱۶ = ۹۱۱۶ + ۴۶۰۰۰۰

روز دوم (۹۷/۱۲/۱۷)

قیمت تسویه: ۱۲.۹۰۰ تومان

آقای احمدی در روز دوم (۱۷ اسفند) هیچ اقدامی نمی‌کند و جلسه معاملاتی تمام می‌شود.

در روز ۱۷ اسفند سود یا زیان محاسبه‌شده از سوی بورس (با فرض قیمت تسویه ۱۲,۹۰۰ تومان) به شرح زیر است:

• سود یا زیان معاملات انجام شده
• سود یا زیان موقعیت‌های باز اول وقت
• کارمزد معاملات

سود یا زیان معاملات انجام‌شده:

چون آقای احمدی در روز دوم هیچ معامله‌ای انجام نداده است، در نتیجه سود یا زیان معاملات انجام‌شده برابر با صفر خواهد بود.

سود یا زیان موقعیت‌های باز اول وقت:

طبق فرمول بالا:

۲۰۰۰۰- = ۱ × ۱۰۰ × (۱۳۱۰۰ – ۱۲۹۰۰)

کارمزد معاملات:

با توجه به این که آقای احمدی در روز دوم هیچ معامله‌ای انجام نداده است، کارمزد معاملات در روز دوم برابر با صفر است.

بنابراین:

خالص سود (زیان) در پایان جلسه معاملاتی روز دوم: تومان ۲۰۰۰۰- = ۰ – ۲۰۰۰۰-

موجودی حساب آقای احمدی: تومان ۴۴۹۱۱۶ = (۲۰۰۰۰-) + ۴۶۹۱۱۶

در این حالت بخشی از وجه تضمین اولیه از حساب عملیاتی آقای احمدی کسر می‌شود و در شرایط At Risk قرار می‌گیرد.

روز سوم (۹۷/۱۲/۱۹)

قیمت تسویه: ۱۲,۹۵۰ تومان

آقای احمدی موقعیت خود را حفظ و فرم آمادگی تحویل را برای کارگزاری (از طریق سامانه آنلاین) ارسال می‌کند. آقای احمدی برای این که وارد فرآیند تحویل شود، باید کل ارزش قرارداد را بر اساس قیمت تسویه در حساب خود داشته باشد.

قبل از این که به سراغ تسویه و تحویل برویم، لازم است سود یا زیانی که در پایان جلسه معاملاتی و بر اساس قیمت تسویه برای آقای احمدی منظور می‌شود را محاسبه کنیم که به ترتیب زیر هستند:

• سود یا زیان معاملات انجام‌شده
• سود یا زیان موقعیت‌های باز اول وقت
• کارمزد معاملات

سود یا زیان معاملات انجام شده:

در روز سوم هیچ معامله‌ای انجام نمی‌شود، در نتیجه سود یا زیان معاملات انجام‌شده برابر با صفر است.

سود یا زیان موقعیت باز:

بنابر فرمول بالا:

۵۰۰۰ = ۱ × ۱۰۰ × (۱۲۹۰۰ – ۱۲۹۵۰ )

کارمزد معاملات:

چون در روز آخر معامله‌ای انجام نمی‌شود، کارمزد معاملات برابر با صفر خواهد بود. با این حال کارمزد تسویه و تحویل به میزان ۰.۰۰۱۴ ارزش قرارداد (بر اساس قیمت تسویه) لحاظ می‌شود.

طی ۳ روز کاری چه میزان حساب عملیاتی آقای احمدی تغییر داشت؟

اگر کارمزد معاملات را در نظر نگیریم، طی سه روز کاری مبلغ ۵ هزار تومان از حساب آقای احمدی کسر شد.

تغییرات حساب روز سوم+ تغییرات حساب روز دوم + تغییرات حساب روز اول

۵۰۰۰- = ۵۰۰۰ + (۲۰۰۰۰-) + ۱۰۰۰۰

در واقع  پس از پایان جلسه معاملاتی ۵ هزار تومان از ۴۶۰ هزار تومانی که در ابتدا آقای احمدی واریز کرده بود، کسر می‌شود اما مابقی ۴۵۵ هزار تومان آزاد می‌شود و فرد می‌تواند این ۴۵۵ هزار تومان را برداشت کند.

وضعیت وجه تضمین قراردادهای آتی در آخرین روز معاملاتی

در فرآیند تحویل چه اتفاقی برای حساب آقای احمدی می‌افتد؟

آقای احمدی برای تحویل ۱۰۰ گرم زعفران باید مبلغی به اندازه ارزش قرارداد را (بر اساس قیمت تسویه روز آخر) به حساب عملیاتی خود واریز کند. پس او باید ۱۲۹۵۰۰۰ = (۱ × ۱۰۰ × ۱۲۹۵۰) تومان به حساب عملیاتی واریز و زعفران‌ها را به صورت گواهی سپرده دریافت کند.

در ابتدای مثال بالا گفتیم که آقای احمدی هر قرارداد را با قیمت ۱۳۰۰۰ تومان خریداری کرد. پس به ازای ۱۰۰ گرم زعفران باید ۱۳۰۰۰۰۰ تومان پرداخت کند تا زعفران‌ها را تحویل بگیرد اما در روز آخر او به ازای هر گرم زعفران باید به اندازه قیمت تسویه پرداخت کند. به بیان دیگر آقای احمدی در روز آخر برای دریافت ۱۰۰ گرم زعفران باید ۱,۲۹۵,۰۰۰ تومان پرداخت کند.

ممکن است این سوال پیش بیاید که چرا با وجود مشخص بودن قیمت خرید قرارداد آتی، در روز آخر مبنای پرداخت به جای قیمت خرید، قیمت تسویه در نظر گرفته شد؟ علاوه بر این چرا آقای احمدی به جای ۱,۳۰۰,۰۰۰ تومان ۱,۲۹۵,۰۰۰ تومان می‌پردازد؟

جواب این سوال در تسویه‌های روزانه‌ای است که توسط بورس صورت می‌گیرد. دقت کنید مجموع سود و زیان‌هایی که هر روز به حساب  آقای احمدی منظور شد، معادل ۵,۰۰۰ تومان برداشت بود. در روز آخر آقای احمدی دقیقا به همین میزانی (۵ هزار تومان) که قبلا از او کسر شده است، بهای کمتری می‌پردازد.

نکته: در صورتی که در روزهای گذشته به حساب آقای احمدی فقط سود واریز می‌شد، در روز آخر او باید این سودها را به طرف مقابل (فروشنده) بازگرداند.

در نتیجه اگر فردی با واریز وجه تضمین اولیه، اقدام به اخذ موقعیت کند و موقعیت او وارد مرحله تحویل شود، وجه تضمین واریز شده به طور کامل آزاد خواهد شد.

وضعیت حساب آقای احمدی در صورت نکول طرف مقابل

اما اگر طرف مقابل آقای احمدی نکول می‌کرد، انفاق دیگری رخ می‌داد. در این شرایط بر اساس قیمت گواهی سپرده زعفران در آخرین روز معاملاتی، مبلغ دیگری تحت عنوان جریمه به حساب آقای احمدی واریز می‌شد.

برای درک بهتر موضوع در زمان نکول، به مثال زیر دقت کنید:

فرض کنید در روز آخر، قیمت گواهی سپرده زعفران (میانگین وزنی قیمت پایانی گواهی سپرده‌های زعفران نگین) برابر با ۱۲۹۶۰ تومان باشد. در این شرایط نقل و انتقال زعفران انجام نمی‌شود اما جریمه‌ای به میزان ۱ درصد ارزش قرارداد به حساب آقای احمدی واریز خواهد شد. علاوه‌بر این، از آن جایی که قیمت گواهی سپرده زعفران بیشتر از قیمت تسویه است، ما‌به‌التفاوت قیمت تسویه و قیمت گواهی سپرده نیز به حساب آقای احمدی واریز خواهد شد.

در واقع در روزهای معاملاتی از حساب آقای احمدی ۵ هزار تومان کسر و از سوی دیگر جریمه‌ای به میزان ۱۳۹۵۰ تومان به حساب او واریز می‌شود.

جریمه۱ = ۱ درصد ارزش قرارداد بر اساس قیمت تسویه

۱۲۹۵۰ = ۰/۰۱ × (۱ × ۱۰۰ × ۱۲۹۵۰)

جریمه۲ = ما‌به‌التفاوت قیمت تسویه و قیمت گواهی سپرده زعفران

۱۰۰۰ = ۱ × ۱۰۰ × (۱۲۹۵۰ – ۱۲۹۶۰)

بنابراین در روز آخر آقای احمدی مبلغ ۱۳۹۵۰ = (۱۰۰۰ + ۱۲۹۵۰) تومان را به عنوان جریمه دریافت می‌کند.

نکته: اگر موقعیت تعهدی وارد مرحله تحویل شود، تنها هزینه‌ای که طرفین قرارداد باید بپردازند، کارمزد معاملات و کارمزد تسویه و تحویل است. در حقیقت از وجه تضمین اولیه به میزان کارمزدها کسر و به حساب کارگزاری و بورس کالا واریز می‌شود.

کلام آخر

در این مطلب تلاش کردیم با ذکر مثال‌های عددی، وضعیت وجه تضمین قراردادهای آتی از زمان اخذ موقعیت تا زمان تحویل را بررسی کنیم. آشنایی با نکات این چنینی مزایای زیادی برای معامله‌گران دارد و از وقوع مشکلات احتمالی پیشگیری می‌کند.