تحلیل و بررسی صنعت سیمان

کشور ما یکی از بزرگترین تولیدکنندگان محصول سیمان در جهان به حساب می‌آید. در سال 2020 ایران به عنوان هفتمین تولیدکننده سیمان در دنیا شناسایی شد. این در شرایطی است که ایران برای چندین سال متوالی در فشار ناشی از تحریم‌ها به سر می‌برد و صادرات کالای سیمان به سختی صورت می‌گرفت. در واقع صنعت سیمان برای مدت‌ها در بازار سهام نتوانست به ارزش واقعی خود دست یابد و در بازار فیزیکی هم با چالش‌های زیادی روبرو بود. خوشبختانه در چند سال اخیر چرخشی در این روند رخ داد و سیمان در هر دو بازار توانست به سوددهی خوبی برسد. رشد سهام گروه سیمان از سال 1398 به بعد و عرضه سیمان در بورس کالا حکایت از رخدادهای مثبت در صنعت سیمان دارد. در ادامه این مطلب به تحلیل صنعت سیمان در بازار بورس، فراز و نشیب‌های آن، تاثیر تحریم‌ها بر صنعت سیمان و آنچه برای آینده این صنعت پیش‌بینی می‌شود خواهیم پرداخت.

نکات کلیدی

تاریخچه صنعت سیمان

تاریخچه صنعت سیمان در ایران به حدود 100 سال پیش بازمی‌گردد. این محصول برای نخستین بار در دوره قاجار وارد ایران شد و در برخی سازه‌ها مورد استفاده قرار گرفت. مقاومت، چسبندگی و کیفیت سازه‌هایی که در ساخت آنها از سیمان استفاده می‌شد، به مرور توجه معماران را به خود جلب کرد و در سال 1292 شمسی، فردی به نام علی‌قلی‌خان سپاهی‌دنبلی ملقب به مهندس‌الدوله پیشنهاد ساخت کارخانه سیمان را مطرح کرد. اجرا شدن این طرح بنا به دلایلی مثل اختلاف درباره انحصار حق تولید، رخ دادن جنگ جهانی اول و... چندین سال به تعویق افتاد و در نهایت در سال 1311 کارهای ساخت کارخانه آغاز شد و در سال 1312 اولین کورهٔ سیمان ایران با ظرفیت ۱۰۰ تن در روز به بهره‌برداری رسید. به همین ترتیب دومین کوره سیمان در سال 1316 و سومین کارخانه در سال 1317 به بهره‌برداری رسیدند. روند تولید سیمان در ایران به سیر صعودی ادامه داد و در حال حاضر بیش از 50 شرکت بزرگ تولید کننده این محصول در کشور به فعالیت می‌پردازند. از اوایل دهه 70 شمسی تا حدود 10 سال بعد، با توجه به اجرای طرح‌های مربوط به دوران سازندگی، تقاضا برای این کالا افزایش یافت و به دلیل عدم نظارت دقیق، مشکلاتی در زمینه کنترل قیمت به وجود آمد. در دهه 80 و زمان طرح خصوصی‌سازی قیمت‌گذاری دستوری محصولات گروه سیمان هم صورت گرفت و با ورود این صنعت به بازار بورس، شرایط تا حد زیادی بهبود یافت. در ادامه به بررسی تاثیر خصوصی‌سازی بر صنعت سیمان می‌پردازیم.

بیشتر بخوانید: تحلیل بنیادی در بورس

تاثیر خصوصی‌سازی بر صنعت سیمان

در سال 1384 اجرای طرح خصوصی‌سازی در شرکت‌‌های گروه سیمان آغاز شد و در همین زمان سهام شرکت‌های سیمان برای نخستین بار در بازار بورس عرضه شد. البته خصوصی‌سازی به شکلی که در آن سال‌ها انجام شد، انتقادهای زیادی را متوجه خود کرد. مثلا سیمان خوزستان یکی از اولین شرکت‌هایی بود که بخشی از سهام آن در طرح خصوصی‌سازی به سازمان تامین اجتماعی واگذار شد. منتقدان این کار را خصوصی‌سازی نمی‌دانستند و آن را تنها انتقال سهم از بخشی از دولت به بخش دیگر قلمداد می‌کردند. سیمان خاش، سیمان آبیک، سیمان فارس و سیمان فیروز کوه از دیگر شرکت‌هایی بودند که در طرح خصوصی‌سازی بخشی از سهام آن‌ها واگذار شد. تصویر زیر مربوط به خرداد 1384 و زمان عرضه سهام گروه سیمانی در بازار بورس است. روندی که این سهام از بدو پذیرش تا چند سال بعد طی کرده است، بسیار جای بحث دارد که در ادامه به آن می‌پردازیم.

گروه صنعت سیمان در بورس

در سال 1384 اجرای طرح خصوصی‌سازی در شرکت‌‌های گروه سیمان آغاز شد و در همین زمان سهام شرکت‌های سیمان برای نخستین بار در بازار بورس عرضه شد. البته خصوصی‌سازی به شکلی که در آنگروه صنعت سیمان در خرداد سال 1384 وارد بازار بورس شد. متاسفانه عدم وجود سیاست‌های صحیح در صنعت سیمان، وجود بازار سیاه، فراز و نشیب‌های مربوط به بازار مسکن و ساخت‌وساز که ارتباط مستقیمی با صنعت سیمان دارد، شرایط بدی را برای سهام این گروه در بازار بورس رقم زد. همانطور که در تصویر زیر مشاهده می‌کنید سیمان از زمان پذیرش تا بیش از 2 سال بعد در روند نزولی به سر می‌برد و حتی در دی 1386 که کمی وارد روند صعودی شد، همچنان نسبت به قیمت اولیه زیان‌ده بود.

در مرداد سال 1387 سهام گروه سیمان برای نخستین بار رشد قابل توجهی را تجربه کرد. البته از آن جایی که این رشد باز هم نسبت به قیمت اولیه کمتر بود، پیک صنعت سیمان به حساب نمی‌آید. سهام گروه سیمان پس از اصلاح بازار دوباره دچار رکود شد و در خرداد سال 1388 کمترین قیمت خود را تجربه کرد. در این زمان رخدادهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی متعدد بر سهام گروه‌های مختلف بورسی تاثیر گذاشتند و صنعت سیمان هم بدترین روزهای تجربه کرد. این فراز و نشیب حدود یک سال ادامه داشت و در میانه سال 1389 سهام گروه سیمان وارد روند صعودی شد. در تصویر زیر اوضاع این سهام در بازار بورس در سه تاریخ مذکور را مشاهده می‌کنید.

اولین پیک صنعت سیمان

اولین پیک صنعت سیمان در بازار بورس در سال 1392 رقم خورد. از سال 1389 که روند صعودی گروه سیمان آغاز شد، این سهام فراز و فرودهای مختلفی را تجربه کرد. دقت کنید که ایران در حدفاصل سال‌های 1388 تا 1392 در تحریم به سر می‌برد. این تحریم‌ها همه جانبه بود، واردات به سختی انجام می‌شد، صادرات تنها از چند مسیر محدود صورت می‌گرفت. شرکت‌های بسیاری قراردادهای خود را با ایران فسخ کردند و کشور در اوضاع اقتصادی بسیار بدی قرار داشت اما آنچه باعث روند صعودی در این زمان شد افزایش قیمت در بازارهای موازی بود. بازارهای طلا، دلار و... در حال رشد بودند و این موضوع بر بازار بورس هم تاثیر می‌گذاشت و روند صعودی سهام گروه‌های مختلف از جمله سیمان را رقم زد. در سال 1392 و هم‌زمان با آغاز دولت یازدهم، صحبت‌هایی درباره رفع تحریم‌ها صورت گرفت و این موضوع تاثیر بسزایی بر بازار بورس داشت، چنانچه در آذر 1392 اولین پیک صنعت سیمان رقم خورد.

تاثیر تحریم‌ها بر صنعت سیمان

تحریم‌ها با وجود جایگاه ایران به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان سیمان، موجب افزایش قیمت تمام‌شده این محصول شدند. وابستگی بالای صنعت به ماشین‌آلات و تجهیزات وارداتی باعث شد با محدودیت شدید در تامین قطعات یدکی روبه‌رو شود. شرکت‌های داخلی که دیگر قادر به خرید مستقیم از تولیدکنندگان خارجی نبودند، ناچار شدند از واسطه‌های متعدد استفاده کنند، امری که هزینه قطعات را چندین برابر کرد. در نتیجه، تولیدکنندگان برای جلوگیری از زیان، ناچار به افزایش قیمت سیمان در بازار داخلی شدند.
از سوی دیگر، تحریم بانک‌های ایرانی انتقال وجه ارزی را دشوار کرد. صادرکنندگان سیمان نمی‌توانستند مطالبات خود را از خریداران خارجی دریافت کنند و برای این کار به حساب‌های واسط روی آوردند که پرهزینه و پرریسک بود. این مشکلات، همراه با رکود پروژه‌های عمرانی و توقف طرح‌های ساخت‌وساز به دلیل گرانی مواد اولیه، موجب کاهش شدید تقاضا شد. در حالی که عرضه بالا باقی ماند، صنعت سیمان برای نخستین‌بار با مازاد تولید، انباشته شدن موجودی، و تعدیل گسترده نیروی کار روبه‌رو شد. سرانجام، با مطرح شدن موضوع برجام و امید به رفع محدودیت‌ها، شرایط اندکی بهتر شد. 

تاثیر افزایش نرخ دلار بر صنعت سیمان

افزایش نرخ دلار تاثیر مثبت قابل‌توجهی بر صنعت سیمان گذاشته است. از آن‌جا که بخش بزرگی از صادرات سیمان ایران به کشورهای همسایه انجام می‌شود، رشد دلار باعث شده درآمد ریالی شرکت‌های سیمانی از محل صادرات افزایش یابد. اگرچه بخشی از هزینه‌های تولید مانند تعمیرات ماشین‌آلات و حمل‌ونقل نیز با رشد دلار بالا رفته اما به‌دلیل داخلی بودن مواد اولیه اصلی (مثل آهک و خاک رس)، اثر منفی آن محدود بوده و سودآوری صنعت به‌طور خالص رشد کرده است.
به همین دلیل، از سال ۱۳۹۷ به بعد که نرخ ارز جهش‌های چشمگیری داشت، شرکت‌های سیمانی جزو پربازده‌ترین صنایع بورس ایران شدند. رشد درآمد صادراتی، افزایش ارزش دارایی‌های تولیدی و تمایل سرمایه‌گذاران به صنایع دارای پوشش تورمی موجب شد سهام سیمانی‌ها در دوره‌های افزایش دلار عملکرد بهتری نسبت به میانگین بازار داشته باشند و جایگاه این صنعت را در میان بخش‌های مقاوم در برابر تورم تثبیت کنند.

تاثیر برجام بر سهام گروه صنعت سیمان

اولین پیک صنعت سیمان در بازار بورس در سال 1392 رقم خورد. از سال 1389 که روند صعودی گروه سیمان آغاز شد، این سهام فراز و فرودهای مختلفی را تجربه کرد. دقت کنید که ایران در حدفاصل سال‌های 1388 تا 1392 در تحریم به سر می‌برد. ایندراگرچه مطرح شدن موضوع برجام باعث شد اولین پیک صنعت سیمان رقم بخورد اما این شرایط ادامه نیافت و تا زمان اجرایی شدن برجام و امضای عقدنامه، اوضاع متفاوت از آنچه تصور می‌شد، پیش رفت. در تصویر زیر پس از پیک صنعت سیمان، سه تاریخ تیر 1394 (عقد پیمان برجام)، مهر 1394 (به تصویب رسیدن برجام) و دی 1394 (اجرایی شدن برجام) را مشاهده می‌کنید.

اگرچه در این زمان‌ها سقوط شدید در سهام رخ نداد، اما به هر حال سهام گروه سیمان روند نزولی داشت و این روند تا میانه سال 1395 ادامه یافت. دلیل این موضوع را می‌توان مسائل گوناگونی دانست. مثلا به ثبات رسیدن قیمت کالا در بازار فیزیکی می‌تواند تاثیر منفی بر بازار سهام داشته باشد، چراکه بازار سهام از افزایش قیمت، سود می‌برد، حتی اگر این افزایش قیمت غیر واقعی باشد! برجام باعث شد کشورهای مختلف در تحریم‌ها علیه ایران تجدید نظر کنند و اگرچه رونق در بازار فیزیکی سیمان به چشم می‌خورد، اما تاثیر برجام بر سهام گروه صنعت سیمان را نمی‌توان چندان سودساز دانست.

تاثیر خروج آمریکا از برجام بر سهام گروه صنعت سیمان

علی‌رغم اینکه برجام تاثیر بسزایی در سهام گروه سیمان نداشت، تاثیر خروج آمریکا از برجام بر سهام گروه صنعت سیمان قابل توجه است. طبق آنچه در تصویر زیر مشاهده می‌کنید سهام گروه سیمان پس از انتشار خبر خروج آمریکا از برجام در اردیبهشت 1397 پس از مدت‌ها وارد روند صعودی شد و این روند با توجه به رخدادهای بعدی، دومین پیک صنعت سیمان را رقم زد.

اگرچه خروج آمریکا از برجام را نمی‌توان موضوع خوش‌آیندی در نظر گرفت، اما تاثیر آن بر گروه‌های مختلف سهام در بازار بورس مثبت بود. در اردیبهشت 1397 قیمت ارز شروع به رشد کرد و این روند بدون توقف تا بیش از یک سال بعد ادامه یافت. سهام گروه سیمان نیز به صورت موازی روند رشد خود را طی می‌کرد و طبق تصویر قبل در کمتر از یک سال رشد چند برابری را تجربه کرد. از آنجایی که ایران یکی از صادرکنندگان بزرگ سیمان در جهان است، افزایش نرخ ارز بر سهام آن تاثیر خوبی دارد. البته برای بررسی هر رخداد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و... باید ابعاد مختلف آن در جامعه و تاثیرش بر زندگی مردم در نظر گرفته شود، اما اگر به صورت خاص بر موضوع تاثیر خروج آمریکا از برجام بر سهام گروه صنعت سیمان متمرکز شویم، نتیجه مثبتی حاصل می‌شود.

تاثیر پیوستن مردم به بورس بر سهام گروه صنعت سیمان

تاثیر پیوستن مردم به بورس بر سهام گروه صنعت سیمان را می‌توان مهم‌ترین رویداد در سهام این صنعت به حساب آورد! شاید این موضوع به نظر کمی عجیب بیاید، اما با بررسی نمودار سهام گروه سیمان متوجه می‌شویم که سهام گروه سیمان از آغاز پیوستن مردم به بورس روند صعودی قابل توجهی را تجربه کرده است. این روند در سهام گروه سیمان بی‌سابقه است و در واقع سیمان پس از حدود 15 سال فعالیت در بورس، توانست رونقی برابر با آنچه در بازار فیزیکی رخ می‌دهد، تجربه کند. تقریبا از ابتدای سال 1398 دعوت دولت برای پیوستن مردم به بورس آغاز شد. در تصویر زیر شروع حرکت صعودی گروه سیمان در بورس را با حرکت ملایمی مشاهده می‌کنید. در اواخر سال 1398 که کدهای بورسی صادر شده به بیش از چند برابر رسیدند، این شیب صعودی بیشتر شد و در تابستان سال 1399 به اوج خود رسید. البته کمی بعد و در زمان اصلاح بازار، قیت سهام گروه سیمان کمی کاهش یافت، اما همچنان در سود به سر می‌برد.

در رابطه با تاثیر پیوستن مردم به بورس بر سهام گروه صنعت سیمان، باید چند موضوع را در نظر بگیریم. وقتی سرمایه‌گذاران بورسی افزایش می‌یابند، میزان تقاضا بالا می‌رود و قیمت سهام به خو‌دی‌خود روند افزایش را تجربه می‌کند. اما در این بین گروه‌هایی وجود دارند که از آنها استقبال بیشتری می‌شود. این گروه‌ها یا در دسته صنایع استراتژیک مانند نفت و فلزات اساسی قرار دارند یا جزو صنایع قدیمی‌، شناخته شده و مورد اعتماد مردم (مثل بانک) هستند. سیمان یکی از قدیمی‌ترین صنایع فعال در کشور است که همیشه اخباری حول صادرات آن به گوش می‌رسد. بنابراین مردم دید خوبی نسبت به این صنعت دارند و سرمایه‌گذاری در آن هم توسط تازه‌واردن قابل درک است و تایید تحلیل‌گران بنیادی برای سرمایه‌گذاری در سهام گروه سیمان، به محبوبیت آن در بازار بورس افزوده است.

نمادهای سیمانی در بورس

نمادهای بورسی گروه صنعت سیمان، همگی در زیرگروه «توليد سيمان، آهك و گچ»، قرار می‌گیرند. در جدول زیر شرکت‎های فعال در این صنعت را مشاهده می‌کنید.

سخن آخر

برای تحلیل صنعت سیمان، بررسی بازار سهام و بازار فیزیکی باید به صورت مجزا صورت گیرد. اگرچه این دو بازار می‌توانند تاثیراتی بر هم داشته باشند، اما در محصول سیمان موضوع کمی متفاوت است. یکی از چالش‌هایی که همواره در بازار فیزیکی صنعت سیمان ایران مطرح می‌شود، بحث قیمت‌گذاری، بازار سیاه و در واقع مافیای این صنعت است! در سال 1400 سیمان برای نخستین بار در بورس کلای ایران عرضه شد و البته این کار با هدف رفع چالش‌ها، حل مشکلات بازار فیزیکی و قیمت‌گذاری محصول انجام شد و امید است که بتواند نتیجه خوبی را برای سرمایه‌گذاران در پی داشته باشد. از طرف دیگر در بازار سهام سیمان (برعکس بازار فیزیکی)، نوسان‌گیری و سفته‌بازی خاصی مشاهده نمی‌شود و البته اگر این موضوع برای سرمایه‌گذاران کوتاه‌مدت جالب نیست اما برای سهامداران بنیادی آرامش خاطری را در پی دارد. به هر حال پیش‌بینی می‌شود که با پیوستن سیمان به بورس کالا، بازار سهام و بازار فیزیکی این محصول به تعادل خوبی دست یابند و سرمایه‌گذاران هر دو بازار در مسیر کسب سود قرار بگیرند.